اقتوبە مەن الماتى قالالارىندا اشىق تۇردە قارۋلى شابۋىلدار جاسالعان تۇستا، بيىل قىركۇيەكتىڭ 8-ىندە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى (ۇقك) توراعاسى قىزمەتىن سەگىز ايدان ءسال كوپ اتقارعان ۆلاديمير جۇماقانوۆ قىزمەتىنەن الىندى. ونىڭ ورنىنا بۇرىنعى پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆتىڭ تاعايىندالۋى بيىلعى جىلدىڭ باستى وقيعالارىنىڭ بىرىنە اينالدى. ءماسىموۆتىڭ جاڭا «قۇپيا» قىزمەتتەگى ارەكەتتەرىنىڭ كوبى جۇرت نازارىنا ىلىكتى. ولاردىڭ كەيبىرى پرەمەرلىگىنىڭ سوڭعى كەزەڭىندە بايقالعان ءوز-ءوزىن جارنامالاۋدى جالعاستىرۋ سياقتى بولىپ كورىندى.

بىراق كارىم ءماسىموۆ ۇقك-ءىن باسقارعان 100 كۇن ىشىندە «مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرىن ۇرلاپ، زاڭسىز تاسىمالداۋمەن اينالىستى» دەگەن كۇدىككە ىلىككەن ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتاردىڭ جولىن كەسكەن اۋقىمدى ارنايى وپەراتسيا جۇرگىزىلدى. ساراپشىلار مۇنى ءماسىموۆتىڭ ەڭبەگىنە بالايدى.

پيارعا ۇقسايدى

قاراشانىڭ 26-سى كۇنى استاناداعى بالالار ءۇيىنىڭ 30 جىلدىعىن مەرەكەلەۋگە قاتىسىپ، جەتىم بالالارعا ۇقك اتىنان سىيلىقتار تابىستاعان كارىم ءماسىموۆ ۇقك توراعاسى رەتىندە باق-تا كورىنىپ ۇلگەردى.

ۇقك-ءنىڭ ءباسپاسوز حابارلاماسىندا كارىم ءماسىموۆتىڭ «پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىشۇلى نازارباەۆ بالالار مەن ولاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋدى ەلدىڭ الەۋمەتتىك دامۋىنىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە بەلگىلەگەن بولاتىن. ويتكەنى بالالاردى قامقورلىققا بولەۋ مەن دۇرىس تاربيەلەۋ كەلەشەگىمىزگە سالىناتىن وراسان زور ينۆەستيتسيا عوي» دەگەن قۇتتىقتاۋ سوزىنەن ءۇزىندى كەلتىرىلگەن.

قازان ايىندا باق-تا تاراعان قالا جاعدايىندا تەررورعا قارسى ارنايى جاتتىعۋدا ۇقك ارنايى بولىمشەسى قىزمەتكەرىنىڭ جاۋىنگەرلىك كيىمىن كيىپ، اۆتومات ۇستاپ تۇرعانى جانە بارلاۋ-ديۆەرسيا توبىنىڭ جاتتىعۋىنا قاتىسقانى كورسەتىلگەن ۆيدەوسيۋجەتتەر دە كارىم ءماسىموۆتى جارنامالاۋعا ۇقسادى.

​ازاتتىققا «ول ارنايى قىزمەت وفيتسەرلەرى اراسىندا بەدەلىن ارتتىرىپ ءجۇر» دەگەن قازاق سسر مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ (كگب) بۇرىنعى توراعاسى زاقاش كاماليدەنوۆ ءماسىموۆتىڭ مۇنداي ارەكەتتەرىن جارناما دەپ سانامايدى. زاقاش كاماليدەنوۆتىڭ پىكىرىنشە، كارىم ءماسىموۆ ۇقك توراعاسى قىزمەتىنە كەلگەلى ءوز-ءوزىن جارنامالاۋمەن ەمەس، ارنايى قىزمەتتىڭ باق پەن كوپشىلىكتىڭ نازارىنان كوبىنەسە تىس قالاتىن جۇمىسىنىڭ قىر-سىرىن جاقسىلاپ مەڭگەرۋمەن اينالىسىپ ءجۇر.

كاماليدەنوۆ جۋىردا ءوزى دە قاتىسقان ءماسىموۆتىڭ ۇقك ارداگەرلەرىمەن كەزدەسۋىن ريزاشىلىقپەن ەسكە الادى.

كارىم ءماسىموۆتىڭ ءوز-ءوزىن جارنامالاۋعا بەيىل دەگەن تەوريانى جاقتاۋشىلار جەلتوقساننىڭ باسىندا ونىڭ قازاقستان ترياتلون فەدەراتسياسى پرەزيدەنتى ەتىپ سايلانۋىن دا نازاردان تىس قالدىرماس. بىراق سكەپتيكتەر ءماسىموۆتىڭ ءتۇرلى-ءتۇستى شۇلىقتارى، اۆتوباندا ۆەلوسيپەدپەن ءجۇرىپ، جول ءجۇرىسى ەرەجەلەرىن بۇزعانى ءۇشىن سوت ارقىلى سالىنعان ايىپپۇلدى تولەۋ سياقتى پيار-ەپيزودتار بىلتىر جازدا الەۋمەتتىك جەلىلەردە قىزۋ تالقىلانعانىن ەسىنە ءتۇسىرۋى مۇمكىن.

قازاقستاندا مەملەكەتتىك ورگان باسشىلارىنىڭ الدەبىر سپورت تۇرىنەن فەدەراتسيانى باسقارۋى داستۇرگە اينالعان. مىسالى، ۇقك-ءنىڭ بۇرىنعى توراعاسى نۇرتاي ابىقاەۆ ۆولەيبول فەدەراتسياسى مەن گولف فەدەراتسياسىن باسقارادى، بىراق ونى ءوز-ءوزىن جارنامالاپ ءجۇر دەپ ەشكىم سوكپەيدى.

ءماسىموۆ جانە الەۋمەتتىك جەلىلەر

ۇقك توراعاسى قىزمەتىنە تاعايىندالعاننان كەيىن كارىم ءماسىموۆ الەۋمەتتىك جەلىلەردە پوست جاريالاۋىن دوعاردى. مىسالى، Twitter پاراقشاسىنداعى سوڭعى جازباسى ۇقك توراعاسى قىزمەتىنە تاعايىندالعان كۇنى جاريالانعان.

قىركۇيەكتىڭ 8-ىندە كارىم ءماسىموۆ Twitter جەلىسىندە «ەلباسىنا ماعان كورسەتكەن زور سەنىمى ءۇشىن العىسىمدى بىلدىرەمىن» دەپ جازعان.

كارىم ءماسىموۆ ايماقتاردى پرەمەر-مينيستر رەتىندە ارالاعان اقىرعى ساپارىنان تۇسىرىلگەن ۆيدەوەسەپ تۇرىندەگى سوڭعى پوستىن Facebook جەلىسىندە قىركۇيەكتىڭ 7-سىندە جاريالاعان.

Facebook جەلىسىندەگى پوستىندا ءماسىموۆ «35 ساعاتقا جۋىق اۋەدە ۇشىپ، 28 000 كيلومەتر جول ءجۇرىپ، 40 قالا مەن اۋىلدى، 158 كاسىپورىن، نىسانداردى ارالاپ، كوپتەگەن كەزدەسۋ، جينالىس وتكىزدىك» دەپ جازعان.

زاقاش كاماليدەنوۆ.

ۇقك توراعاسى قىزمەتىنە تاعايىندالعاننان كەيىن كارىم ءماسىموۆ ىلە-شالا ارنايى قىزمەت ارداگەرلەرىمەن كەزدەسۋ وتكىزگەنىن جۇرت بىلمەيدى. ۇقك ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ قۇرمەتتى توراعاسى گەنەرال تۇرسىن ايجولوۆتىڭ ازاتتىققا ايتۋىنشا، كارىم ءماسىموۆ ءوزىن پروبلەمالاردى تەز ءتۇسىنىپ، ولاردى شۇعىل شەشەتىن ادام رەتىندە كورسەتكەن.

ۇقك ارداگەرلەرى ساناتوريالىق ەمدەۋ جۇيەسىندەگى تالايدان بەرى شەشىلمەي كەلە جاتقان پروبلەمالاردىڭ ءبىرىن ءماسىموۆ كەزدەسۋدەن كەيىن بىردەن شەشىپ بەرگەنىن ايتادى. ال قازاق سسر كگب-ءسىنىڭ بۇرىنعى توراعاسى زاقاش كاماليدەنوۆ الگى كەزدەسۋ كەزىندە كارىم ءماسىموۆ ارنايى قىزمەت ارداگەرلەرىنىڭ تاجىريبەسىن تاپتىشتەپ سۇرادى دەيدى ريزاشىلىقپەن.

ارنايى وپەراتسيانىڭ استارى

جىل سوڭىنا قاراي اقتوبە وبلىسى جانە وزگە ايماقتاردا مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرىن ۇرلاپ، زاڭسىز تاسىمالداۋمەن اينالىسقان ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتاردىڭ جولىن كەسۋ ءۇشىن جەلتوقساننىڭ 7-ءسى كۇنى ۇقك قولداۋىمەن اۋقىمدى ارنايى وپەراتسيا جۇرگىزىلگەنى حابارلاندى. ۇقك ءباسپاسوز قىزمەتى تاراتقان ءباسپاسوز حابارلاماسىندا «مۇناي ۇرلاۋدى جۇزەگە اسىراتىن ادامدارعا «قىلمىستىق» قامقورلىق كورسەتەتىن، راديكالدىق سالافيزم جولىن ۇستاۋشىلاردان قۇرالعان قىلمىستىق توپتىڭ بىرنەشە مۇشەلەرى تۇتقىندالدى» دەپ جازىلعان. باياعىدان بەلگىلى «اعايىندى تورتەۋ» توبىنىڭ 50 جاستاعى باسشىسى ەركىن ءىزباسار الماتىدا تۇتقىندالىپ، كەيىن ۇشاقپەن اقتوبەگە ۇشاقپەن جەتكىزىلگەن.

ۇقك-ءنىڭ وتستاۆكاداعى پولكوۆنيگى ارات نارمانبەتوۆ «كۇشتىك ورگاندار «اعايىندى تورتەۋ» دەگەن توپ بارىن 1990 جىلداردان بىلەدى، سوندىقتان ارنايى وپەراتسيا نەلىكتەن ەرتەرەك ەمەس، ەندى عانا وتكىزىلدى دەپ سۇراۋ كەرەك،»- دەيدى ازاتتىققا. ول بۇل سۇراعىنا «مۇنى ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ دەپ ەمەس، ەكونوميكا جانە قارجى سالالارىن دا شىرماپ العان، بۇعان قوسا كۇشتىك ورگاندار عانا ەمەس، ساياسي ەليتانىڭ كورنەكتى وكىلدەرى اراسىندا دا مىقتى «تىرەۋشىسى» بار مافيا دەپ ايتۋ كەرەك. الگى توپقا ءالى كۇنگە دەيىن ەشكىمنىڭ شاماسى كەلمەگەنى سوندىقتان» دەپ ءوزى جاۋاپ بەردى. بىراق نارمانبەتوۆتىڭ سوزىنشە، اۋقىمدى وپەراتسيا – ءماسىموۆتىڭ بەدەلىنىڭ ارقاسى.

كارىم ءماسىموۆ مۇنداي اۋقىمدى ارنايى وپەراتسيانى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ رۇقساتىنسىز جۇرگىزۋگە تاۋەكەل ەتپەس ەدى دەپ سانايتىن تاۋەلسىز جۋرناليست سەرگەي دۋۆانوۆ ونىڭ سوڭعى پىكىرىمەن كەلىسپەيدى. دۋۆانوۆتىڭ ازاتتىققا ايتۋىنشا، ءماسىموۆ نازارباەۆ بەلگىلەپ بەرگەن شەكتەن اسپاي عانا باتىلدىق تانىتا الادى. سوندىقتان ءجۋرناليستىڭ پىكىرىنشە، جوعارىدا اتالعان «اعايىندى تورتەۋ» ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ باسشىسىن ساياسي ەليتانىڭ ىشىندە الگى شەكتەن تىسقارى وتىرعان كىمنىڭ قورعاشتاپ كەلگەنىن قوعامعا جاريالاماۋى دا مۇمكىن.

“ارنايى وپەراتسيادا” اقتوبە مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنا كىرەبەرىستە تۇرعان قارۋلى جاساق. 7 جەلتوقسان 2016 جىل.

ۇقك توراعاسى قىزمەتىندە كارىم ءماسىموۆ كوپ باتىلدىق تانىتا المايتىنىن ازاتتىققا پارلامەنتتەگى بيلىكشىل قازاقستان كوممۋنيستىك حالىقتىق پارتياسى فراكتسياسىنىڭ جەتەكشىسى ۆلاديمير كوسارەۆ تە ايتادى. بىراق ول مۇنى ۇقك تاراتقان حابارلامادا الدەبىر سالافيتتەر تۋرالى دا ايتىلۋىمەن بايلانىستىرادى. كارىم ءماسىموۆتىڭ الدىندا ۇقك توراعاسى بولعان ۆلاديمير جۇماقانوۆ ەرتەرەكتە قازاقستاندا يسلامنىڭ راديكالدى اعىمى – سالافيزمگە تىيىم سالۋ تۋرالى زاڭ جوباسى دايىندالىپ جاتىر دەپ اشىق مالىمدەگەن بولاتىن ءارى ونى كوپ ۇزاماي ۇقك توراعاسى قىزمەتىنەن الىپ تاستادى.

جەرگىلىكتى باقىلاۋشىلاردىڭ سالافيزمگە زاڭ جۇزىندە تىيىم سالۋدى ەندى ءماسىموۆ تالاپ ەتەتىن شىعار دەگەن بولجامىنا قاتىستى كوسارەۆ مۇنى نازارباەۆتىڭ «قالاۋى بىلەدى» دەيدى.

پرەمەرلىك كەزەڭىنىڭ سوڭىنا قاراي كارىم ءماسىموۆتىڭ جىلناماشىسى ءرولىن اتقارعان تانىمال بلوگەر دەنيس كريۆوشەەۆتىڭ ازاتتىققا ايتۋىنشا، قارجى جانە ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ۇقك-ءنىڭ بۇرىنعى باسشىلارىمەن سالىستىرعاندا، ءماسىموۆ جاقسى تۇسىنەدى. بلوگەردىڭ سوزىنشە، سوندىقتان ءماسىموۆ قارجىگەر داۋلەت ەرعوجيندى ۇقك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەتىپ، «گەنەرالدىق» قىزمەتكە شاقىرىپ الدى. «اعايىندى تورتەۋ» ۇيىمداسقان قىلمىستىق توبىن تالقانداۋ قاجەتتىگى تۋرالى قيسىندى باياندامامەن پرەزيدەنت نازارباەۆقا بارۋ بۇدان كەيىن قيىن بولعان جوق دەپ سانايدى دەنيس كريۆوشەەۆ.

ازات ەۋروپا / ازاتتىق راديوسى