جىل باسى، كوكتەم مەرەكەسى، ناۋرىز مەيرامىن ۇلىقتاۋعا باعىتتالعان «پرەزيدەنت كوجەسى» ىس-شاراسىن وتكىزەيىك!!
kerey.kz
2010 جىلدىڭ 10 مامىرىنان باستاپ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس اسسامبلەياسىنىڭ 64 قارارىنا سايكەس 21 ناۋرىز «حالىقارالىق ناۋرىز» كۇنى بولىپ اتالىپ كەلەدى.
ال، ناۋرىز مەيرامىنىڭ ءمانىن اشىپ ماعىناسىن كەلتىرەتىن ماڭىزدى اس- «ناۋرىز كوجە». بۇل ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىنىڭ كيەلى اسى، ناۋرىز مەيرامىنىڭ ايشىقتى بەلگىسى. سوندىقتان كونە زاماننان بەرى ناۋرىز مەيرامىندا – وتە مۇقيات دايىندالعان ناۋرىز كوجە جاساپ، «جىل باسى، كوكتەم مەرەكەسىن» تويلايتىن جاقسى ءۇردىس جالعاسىپ كەلەدى.
قازىرگى تويلانىپ جۇرگەن جاڭا جىلدى شىرشاسىز تويلاتۋ مۇمكىن بولمايتىنى سياقتى، ناۋرىز مەيرامىن ناۋرىز كوجەسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. «kult.fora» رۋحاني-ادامگەرشىلىك جانە مادەني قۇندىلىقتار» قۇ-ى ناۋرىز مەيرامىندا ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىن ۇلىقتاۋعا باعىتتالعان «پرەزيدەنت كوجەسى» ءىس-شاراسىن وتكىزەتىن ءۇردىس قالىپتاستىرۋ تۋرالى – نۇر وتان پاتياسى، اقجول پارتياسى جانە مادەنيەت مينيستىرلىگى ت.ب. قۇزىرلى ورگاندارعا 2010 جىلدان بەرى ۇسىنىس جاساپ كەلەدى. بۇل ەجەلگى جىل باسى ناۋرىز مەيرامىنىڭ حالىقارالىق ءمانىن اشا تۇسەتىن ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ ماڭىزدىلىعىن ايشىقتايتىن ۇستىندى جوبا. البەتتە بۇل ناۋرىز كوجەسىن «پرەزيدەنت» كوجەسى دەپ اتاۋ ەمەس – «جىل باسى، كوكتەم مەرەكەسى» – «ناۋرىز مەيرامىندا» «پرەزيدەنت كوجەسى» ءىس-شاراسىن وتكىزەتىن ءۇردىس قالىپتاستىرۋ دەگەن ءسوز.
راس، قازىر الەمدەگى بارلىق ەلدە جاڭاجىل مەيرامىندا، ەڭبەگى العا باسىپ، ابرويى اسقان ۇجىمدار، جەكە ادامدار جانە ۇزدىك وقۋشىلارمەن «پرەزيدەنت شىرشاسىن» وتكىزەتىن جاقسى ءۇردىس بارىن بىلەمىز. ال قازاق ەلى ءبىرىنشى بولىپ وسى ءۇردىستى-ناۋرىز مەيرامىندا «پرەزيدەنت كوجەسى» ءىس-شاراسىمەن وتكىزسە، وندا ءبىز سانا تاۋەلسىزدىگى، رۋح تاۋەلسىزدىگىن سەزىنۋگە تاعى ءبىر ۇلكەن قادام جاساي وتىرىپ، «ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى»، «ۇلتتىق رۋحاني جاڭارۋ كۇنى»، «جىل باسى»، «تاڭعاجايىپ كوكتەم مەرەكەسى، تابيعاتتىڭ قايتا تۇلەپ، قايتا جاڭعىرۋ مەجەسىن» الەم ەلدەرى «جىل باسى مەيرامى» دەپ تانۋىنا سەبەپشى بولار ەدىك. بۇعان ازات ويلى، سانالى ازاماتتار، ۇلت تۇلعالارى قولداۋ كورسەتىپ ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ جاتسا نۇر ۇستىنە نۇر بولارى انىق. سەبەبى، بۇل – بۇگىندە كەزى كەلىپ، زامانى جەتكەن تاريحي قۇبىلىس! تابيعات زاڭدىلىقتارىمەن ءمىنسىز ۇيلەسكەن سونى ءۇردىس!
ءبىز «ۇلى دالا اس-تاعامدارىنىڭ» اسا قاجەتتى اس، ءارى تاپتىرمايتىن ءدارى سونداي-اق ەكونوميكالىق تابىس اكەلەتىن الەۋەتتىلىگىن ءوزىمىز مويىنداي الماي جۇرگەندە قازىر گەرمانيا، فرانتسيا، گوللانديا، كانادا، جاپونيا سياقتى ەلدەر قىمىزدى داستارحاننىڭ ءسانى، اسىنىڭ ءنارى، دەنساۋلىعىنىڭ كەپىلى ەتىپ، قويماي اقشانىڭ كوزىنەدە اينالدىرىپ الدى. سەبەبى، جاھاندىق جاعداي، حالىقارالىق ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگى مەن مادەنيەتتەر ىقپالداستىعىنا تاۋەلدى تۇردە داميتىن جوعارعى تەحنولوگيالىق بىرەگەي فەنومەن. قازىر وسى تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن شەشۋ ماقساتىندا - «kult.fora» رۋحاني-ادامگەرشىلىك جانە مادەني قۇندىلىقتار» قۇ-ى، استانا قالاسى مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتى، پروفيلاكتيكالىق مەديتسينا جانە تاعامتانۋ كافەدراسىمەن بىرلەسە وتىرىپ «اس ارقاۋ+م»يننوۆاتسيالىق جوباسى نەگىزىندە جۇمىستار جاساپ جاتىر.
سونىمەن، «ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى»، «جىل باسى، كوكتەم مەرەكەسىن» ەل باسىنىڭ، كيە تەكتى ابىزدارمەن بىرگە ءدام تاتىپ باتا تىلەگىمەن باستايتىن «ناۋرىز كوجەنىڭ» تاريحي فيلوسوفياسى، ءداستۇرلى تەحنولوگياسى جونىندە نە بىلەمىز!؟
قازاق حالقى جەتى ءتۇرلى داننەن ناۋرىز كوجە جاسايدى. ول جەتى ءتۇرلى دانگە كىرەتىن: بيداي، ەت، قاتىق، سۋ، تۇز، بۇرىش جانە بيازى.
وسى جەتى ءداندى دايىنداعان كەزدە، ادامزاتىنىڭ تابيعات زاڭدىلىقتارىمەن ۇيلەسىم تابۋ ديالەكتىسى مۇقيات ساقتالادى. وندا، ادامزاتى تابيعاتتىڭ ءبىر بولشەگى بولعاندىقتان، تابيعاتپەن جانە ءبىر-بىرىمەن گورمونيالىق كەلىسىمدە ءومىر سۇرگەن جاعدايدا عانا قوعامدا ۇيلەسىم بولىپ، جاسامپازدىققا قول جەتكىزەتىندىگى ەسكەرىلگەن. ناۋرىز كوجەنىڭ قۇندىلىعى، ونىڭ تۇپكى ءمانى جانە قۇپيا سىرى دا وسىندا جاتىر. ناۋرىز كوجەسىن جاسايتىن جەتى ءدان- جەتى الەم: بيداي-جەر انا ءدانى; قاتىق-اق ءدانى; ەت-قىزىل ءدانى; سۋ-ءتاڭىر ءدانى; تۇز-اس ءدامى; بۇرىش-وت ءدانى; كوك-جەل (اۋا) ءدانى.
1.جاراتۋشىنىڭ ادامزاتىنا ەڭ العاشقى بۇيىرتقان ءدان – بيداي كوشەتى. اس اتاسى نان بولۋ سەبەبى دە سودان. سوندىقتان ىرىزدىق نەسىبەسىنىڭ كەلەر جىلى دا مول بولۋىن تىلەگەن ادام، كۇزگى بيدايدى قامباعا سالعان كەزدە كەلەر كوكتەمدەگى ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىنە باعىشتاپ، ناۋرىز كوجەنىڭ بيدايىن دايىنداپ قويادى. ونداعى نيەت جەر انانىڭ ىرىزدىق نەسىبەسىن ۇزبەي كەلەر كوكتەمگى ۇلىستىڭ ۇلى كۇنگى كيەلى اسىنا قوسۋ.
2.مال تويىنعان، ءسۇت قويىلعان كۇزگى سوڭعى سۇتتەن سۇزبە قاتىق سۇزەدى. بۇدان كەيىن مال سۋالادى. بۇل وسى جىلدىڭ سوڭعى سۇتىنەن دايىندالعان – اس ءدامىنىڭ پاديشاسى، اس قۇنارىنىڭ ماڭىزى جانە كەلەر جىلعى ناۋرىز كوجەنىڭ اس ءدامى. مۇنداعى نيەت، اق ءداننىڭ ماڭىزىن كەلەر جىل باسىنداعى اققا قوسۋ. «اق ءدانىڭ ۇزىلمەسىن، اق بوساعاڭ بۇلىنبەسىن» دەگەن تىلەك.
3.قازاق حالقى مال ابدەن تويىنعان، ەتى قۇنارلانعان كەزدە قاراشا ايىندا قىس ازىعىن دايىنداپ سوعىم سويادى. سوعىمدى ۇلكەن دايىندىقپەن، ايدىڭ اتى، كۇننىڭ ءساتىن ەسكەرە وتىرىپ نيەت ەتىپ، قۇران باعىشتاپ سويادى. ەتتى بۇزىپ سورعىتادى دا اس دامدەرىمەن تۇزداپ، ىستاپ كەپتىرەدى. بىرنەشە جاس مالدىڭ ەتىن بۇكتەپ، جاس قالپىندا ساقتاپ قويادى. ونى جازعىتۇرى مال ارىعان كەزدە جاس سورپا كەرەك بولعان جاعدايدا كەرەكتەنەدى. سوعىم ەتىن بۇزعان كەزدە ءجون بىلەتىن، بويى تازا، ىسپار ادام ءۇي يەسىنىڭ تالابىمەن ءار كادەلى جىلىكتى ءوز ءجون جورالعىسىنا ساي دايىندايدى. وندا: اۋىل اقساقالى، اتا-جەتەسى، سىيلى قوناعى، قۇدا جەكجاتى تۇگەل ەسكەرىلەدى. كەلەر ناۋرىز مەيرامىنداعى ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى بيسسميللاھيىن ايتىپ كيەلى قارا قازانعا سالىناتىن كادەلى جىلىكتەر باعىشتالىپ، ەرەكشە دامدەلىپ تۇزدالعان سوڭ ىستالىپ بەلگىلى مولشەردە كەپتىرىلەدى دە ابدىراعا سالىنىپ سارىمايداي ساقتالادى. مىنە بار گاپ وسىندا جاتىر. «ءتۇتىنىم-وشپەسىن، ءدامىم ۇزىلمەسىن» دەپ ۇرپاق جالعاستىعىنا ەرەكشە ءمان بەرەتىن حالىق تابيعاتپەن جانە ءبىر-بىرىمەن گورمونيالىق كەلىسىمدە ىرىمدارىن جاسايدى، ءجون-جورالعىلارىن ىستەيدى. جالپى قازاقتىڭ سوعىمى ۇلكەن ءمان، ماعىنالى، عىلىمي نەگىزدەگى حالال پايىمدى ارەكەت. مالدى اللاھۋاكپار دەپ سويا سالعاننان، ول حالال تاعام بولا قالمايدى. ارينە مىندەتتى تۇردە تازا جەردە دارەتىمەن اللاھۋاكپارىن ايتىپ نيەت ەتىپ باۋىزداپ، قانىن ابدەن شىعارۋ شارت. ماسەلە ەت مۇشەلەگەننەن كەيىن جاسالاتىن العاشقى تەحنولوگيالىق پروتسەستەردە جاتىر. جاڭا سويىلعان مالدىڭ ەتى ءتىرى اعزا، ونى ماڭىزدى ازىق-تۇلىككە اينالدىراتىن جاڭاعى تەحنولوگيالىق پروتسەستەر بولىپ تابىلادى. ناۋرىز كوجەنىڭ ەرەكشە ءدامىن كەلتىرەتىن دە-دۇرىس دايىندالىپ جاقسى ساقتالعان كادەلى جىلىك ەتى مەن سۇزبە قاتىق قوسپاسى جانە جاقسى تۇكتەلىپ ساقتالعان بيداي ءدانى. بۇل جەردەگى نيەت اللانىڭ بەرگەنىنە شۇكىر ەتىپ، مال جانى ايدان امان، جىلدان ەسەن، ءبىر ءدانى ءبىر دانىنە جەتسىن دەگەن تىلەك.
4.اس تۇزى-كيەلى زات. شىعىس حالىقتارى تۇزعا جەڭىل-جەلپى قاراۋعا، ۇستەل ۇستىنە، جولعا توگۋگە بولمايدى دەپ كيە تۇتادى. يودتالىپ ساقتالعان اس تۇزى تاعامنىڭ ءدامىن كەلتىرۋشى عانا ەمەس، ساقتاۋ، ءتۇرلى زياندى ميكرواعزالاردان قورعاۋعا دا پايداسى مول.
5.قارا بۇرىش، قالامپىر، بۇلار دامدەۋشى جانە قاسيەتتى زات بولىپ سانالادى. سوندىقتان ساقتايتىن ەتكە سالادى. ناۋرىز كوجەگە قاسيەتتى زات رەتىندە ىرىممەن قوسادى.
6.كوك جەمىسى (پيازى،ءزايتۇن) سارىمساقتى ءبىز اس ءدامى رەتىندە قابىلدايمىز. شىنتۋايتىندا ول اس دامدەۋشى عانا ەمەس، اعزاعا وتە قاجەتتى، قورعاۋشى جانە اۋرۋدان ساقتاۋشى زات.
7.سۋ مەن دەم-ادام جانى. ادام اعزاسىنىڭ 70 پايىزىن قۇراۋشى سۋدىڭ ءوزى ءتىرى اعزا. بارلىق اقپاراتتى ساقتاۋشى ءومىر وزەنى. جاڭاعى التى ءداندى ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىنە قالاي باعىشتاپ، قانداي نيەت تىلەكپەن ساقتاعان اقپاراتى دا وسى سۋدا. بۇل جەردەگى ەسكە الاتىن جاعداي سۋدىڭ تابيعي تازا ءتىرى سۋ بولۋى وتە ماڭىزدى.
وسىلاي تابيعات زاڭدىلىقتارىمەن ۇيلەسىمدى دايىندالاتىن ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىنىڭ ماڭىزدى اسى ناۋرىز كوجە تاعامتانۋ عىلىمىنىڭ تالاپتارىنا دا ساي كەلەدى.
ناۋرىز مەيرامىندا قازاقتىڭ بەرەكەلى داستارحانىنا قويىلاتىن ۇلى كۇنىنىڭ كيەلى اسى «ناۋرىز كوجەمەن» بىرگە ەرەكشە ماڭىزدى جەتى ءتۇرلى اس-تاعامدارى دايىندالادى.
1.قىمىز ەرەكشە تەحنولوگياسىمەن ساقتالادى. وندا ىشكى، سىرتقى تەمپەراتۋرا، ورىن جاي، ياعني كەڭىستىكپەن ۋاقىت مەجەسى مۇقيات ەسكەرىلەدى. ول تەحنولوگيالىق پروتسەستەرى دۇرىس ساقتالعان، كۇزگى بابىنا كەلگەن سارى قىمىز بولادى. جالپى ساقتالعان قىمىز ءدامدى، ءسىڭىمدى ءارى ادام اعزاسىنا وتە قاجەتتى مينەرالدىق زاتتارعا باي بولادى.
2.ەت تاعامدارى: جوعارىدا ايتىلعان تەحنولوگيالىق پروتسەستەرمەن دايىندالىپ ساقتالعان قازى-قارتا، جال-جايا، شۇجىق، ءاسىپ، كادەلى جىلىكتەر، ءمانتى، تۇشپارالار، قارىنعا سالعان قۋىرداقتار.
3.ءسۇت تاعامدارى: ماي-سارى ماي، اق ماي، جۇمسارتىلعان ماي; قۇرت-جارما قۇرت، شاقپا قۇرت، مالتا قۇرت، ەزبە قۇرت; ىرىمشىك-اق ىرىمشىك، مايەك ىرىمشىك، ۇرمە ىرىمشىك; قايماق-بال قايماق، جال قايماق، قازان قايماق، قوسپا قايماق ت.ب.
4.جارما تاعامدارى: تارى-ماي سوك، قۋىرعان سوك، بورتپە سوك، سوك كوجە; جەنت-ماي جەنت، جارما جەنت، ۇرمە جەنت، تالقان ت.ب
5.ۇن تاعامدارى: باۋىرساق 20-داي ءتۇرلى; قۇيماق-ءسۇت قۇيماق، ماي قۇيماق، جەتى شەلپەك، ورامالار.
6.كوك جەمىس جيدەكتەر: قازىر جەمىس جيدەكتەردىڭ ءبارى بار. دەگەنمەن دە قازاق داستارحانىندا ورىك، ءميىز، ءجۇزىم، الما، بولۋى ماڭىزدى.
7.ناۋرىزدا العاشقى تولدەگەن مال ۋىزىن بۇيەنگە سالىپ، ءدانىمىز دانگە قوسىلدى دەگەن ىرىممەن ناۋرىز كوجەگە سالىپ قاتىرادى.
وسى اتالعان تاعامدار تويدىڭ اجارى، داستارحاننىڭ ءسانى عانا ەمەس، بۇلار ادام ءومىرىنىڭ ءنارى. ماسەلەن جوعارىدا ايتىلعان تەحنولوگيالىق پروتسەستەرى ساقتالعان قۇنارلى ەتتىڭ، اس ءدامى پاديشاسى سۇزبە قاتىقپەن ارلەنگەن سۇرلەم سورپاسىن جانە بابى جەتىپ ساقتالعان سارى قىمىزدى جۇيەلى رەتسەپتۋرامەن ىشكەن ادامنىڭ قۋاتى تاسىپ، كۇشى تولىپ، انەميا، السىزدىك دەگەندەردەن اۋلاق بولادى. مىناداي ءبىر ءتامسىل بار; ورتا ءجۇزدىڭ اتاقتى بايى احمەتالىنىڭ جىلقىشى ناعاشىباي ەر مىنەزدى، قالجىڭقوي ادام بولسا كەرەك. بىردە ونىڭ جىلقى وتارىنان مەزگىلسىز كەلىپ قالعانىن بايقاپ قالعان جەڭگەسى ازىلدەپ-كورپەڭ جەلپىلدەپ تۇر ما؟ كەتكەنىڭە بەس كۇن بولعان جوق پا ەدى؟-دەگەندە ول:
ىشكەنىم سۇرلەم سورپا قاتىعىمەن، جەگەنىم جال مەن جايا جارماسىمەن، جەڭەشە-اۋ،قانىم تاسىپ بارادى، قۋاتىم مول كەتەمىن ءبىر كۇن تۇنەپ تاڭ اتىسىمەن.
دەپ ۇيىنە كىرىپ كەتكەن ەكەن. قاھارلى قىستا، اق قارداعى قوستا ەنەرگەتيكالىق قۇندى، تابيعي ماڭىزدى، قۇنارلى تاعامعا تويىپ الىپ، بۋى بۇرقىراپ، قانى تاسىپ جىلقى وتارىندا جۇرەتىن، سول بابالارىمىز قازىرگى انەميا، السىزدىك ۇساق –تۇيەك، تۇماۋ-سىماۋ دەگەندەردى بىلمەي ءوتتى عوي. تاعى بىردە ناعاشىەكەڭ سۇيەك اۋرۋىنان تۇرا الماي جاتقان الىستاعى ناعاشىسى ساۋىعىپ قالعانىن كورىپ بىلاي دەپ قالجىڭ ايتقان ەكەن:
ىشتىڭبە سۇرلەم سورپاسىن،
قۇرت قاتىعى مەن جارماسىن.
ءدارى بولعان كوك سەركەنىڭ ەتى مە،
سالىپ پىسكەن قىزىل قىمىز ساۋماسىن.
مۇنداعى قىزىل قىمىز دەگەنى بۇرىندارى حالىق ەمىندە، سۇيەك اۋرۋىن، قۇرت اۋرۋىن جانە السىزدىكتى ەمدەيتىن اسا ماڭىزدى دارىلىك اس-تاعامى. وسى قىمىزبەن، كەنەۋ سورپا جانە دارىلىك شوپتەرمەن جوعارىدا اتالعان اۋرۋلاردى ەمدەپ جازاتىن بولعان. دەمەك قازىرگى ساۋىقتىرۋ ساناتوريالارعا دا سەرپىلىس جاسايتىن ۋاقىت جەتكەن سياقتى.
ناۋرىز ءتۇنى جوعارىدا ايتىلعان مازمۇن ماعناسى تۇگەل ويلاستىرىلعان، ساقتاۋ تەحنولوگياسىنا دەيىن قاراستىرىلعان جەتى ءداندى: «ايدان امان، جىلدان ەسەن» ءوتىپ، ەسكى جىلداعى ءدام تۇزىن جاڭا جىلعى دانىنە قوسۋعا ىرىزدىق نەسىبە بەرگەن اللاعا مىڭ دا ءبىر شۇكىر ايتىپ، جىل باسى «ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى» جاڭا جىلدا دا ىرىزدىق نەسىبەسى، قۇت بەرەكەسى مول بولۋىن تىلەگەن ىزگى-نيەتپەن قاسيەتتى قارا قازانعا سالىپ پىسىرەدى. بۇل جەردەگى جەتى قازىنانىڭ ءبىرى قاسيەتتى قارا قازاننىڭ ورنى بولەك. قازاق ۇلىس كۇنى قازان كوتەرۋدى جاقسى ىرىمعا سانايدى. تاعى مىناداي ىرىم بار: قارا قازانمەن پىشاقتى ۇرلامايدى. ۇرپاعىڭ پىشاقتاسىپ، قازان كۇيەسىنە قاراپ قالادى دەيدى. ال قايراقتى ۇرلاپ الادى، بىراق ءۇي يەسىنە ءبىر نارسە العانىن بىلدىرەدى. جەتى ءتۇرلى مەتالل قوسپاسىنان جاسالعان قازاقتىڭ قارا قازانىن، بۇگىن ەۆروپالىقتار تەحنولوگيانىڭ سونعى جاڭالىقتارى رەتىندە جارنامالاپ تەگىس قىزاتىن، تاعام بىركەلكى پىسەتىن باقىرلار، كاستريۋلدەر جاساپ ءجۇر. ال شىعىس حالىقتارىنىڭ ەجەلدەن كەرەكتەنەتىن كونە قارا قازاندارى ءدال وسى قاسيەتكە يە ەكەنىن بىلە بەرمەيمىز. قارا قازاندا بابىمەن پىسكەن تاماقتىڭ ءدامدى بولاتىنى وسى قاسيەتىنە بايلانىستى بولادى. وزبەكتەر پالاۋ جاسايتىن اتادان قالعان قارا قازانىن تاستامايتىنى جانە پالاۋدى باسقا ىدىسقا جاسامايتىنى سودان.
مىنە وسىلاي ۇلىستىڭ ۇلى كۇنىنىڭ كيەلى اسى ناۋرىز كوجە نيەتتەن باستالىپ، جۇيەلى ءىس-ارەكەتتىڭ ناقتى پايىمدارى مەن ءوز مارەسىنە جەتىپ، جان بىتكەنگە شاتتىق سىيلاپ، ىرىزدىق، بەرەكە-بىرلىك اكەلەدى.
ونەرحان سانسىزبايۇلى
استانا قالاسى مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتى،
پروفيلاكتيكالىق مەديتسينا جانە
تاعامتانۋ كافەدراسى، تاعامتانۋ تەحنولوگى
«اس ارقاۋ+م»يننوۆاتسيالىق جوباسىنىڭ جەتەكشىسى
kerey.kz
پىكىر قالدىرۋ