Jıl bası, köktem merekesi, naurız meyramın wlıqtauğa bağıttalğan «Prezident köjesi» is-şarasın ötkizeyik!!
kerey.kz
2010 jıldıñ 10 mamırınan bastap Birikken Wlttar Wyımınıñ Bas Assambleyasınıñ 64 qararına säykes 21 naurız «Halıqaralıq Naurız» küni bolıp atalıp keledi.
Al, naurız meyramınıñ mänin aşıp mağınasın keltiretin mañızdı as- «Naurız köje». Bwl Wlıstıñ wlı küniniñ kieli ası, naurız meyramınıñ ayşıqtı belgisi. Sondıqtan köne zamannan beri naurız meyramında – öte mwqiyat dayındalğan naurız köje jasap, «Jıl bası, köktem merekesin» toylaytın jaqsı ürdis jalğasıp keledi.
Qazirgi toylanıp jürgen jaña jıldı şırşasız toylatu mümkin bolmaytını siyaqtı, naurız meyramın naurız köjesiz elestetu mümkin emes. «kult.fora» Ruhani-adamgerşilik jäne mädeni qwndılıqtar» QW-ı naurız meyramında Wlıstıñ wlı künin wlıqtauğa bağıttalğan «Prezident köjesi» is-şarasın ötkizetin ürdis qalıptastıru turalı – Nwr Otan patiyası, Aqjol partiyası jäne Mädeniet ministirligi t.b. qwzırlı organdarğa 2010 jıldan beri wsınıs jasap keledi. Bwl ejelgi jıl bası Naurız meyramınıñ halıqaralıq mänin aşa tüsetin wlttıq qwndılıqtarımızdıñ mañızdılığın ayşıqtaytın wstındı joba. Älbette bwl naurız köjesin «Prezident» köjesi dep atau emes – «Jıl bası, köktem merekesi» – «Naurız meyramında» «Prezident köjesi» is-şarasın ötkizetin ürdis qalıptastıru degen söz.
Ras, qazir älemdegi barlıq elde jañajıl meyramında, eñbegi alğa basıp, abroyı asqan wjımdar, jeke adamdar jäne üzdik oquşılarmen «Prezident şırşasın» ötkizetin jaqsı ürdis barın bilemiz. Al qazaq eli birinşi bolıp osı ürdisti-naurız meyramında «Prezident köjesi» is-şarasımen ötkizse, onda biz sana täuelsizdigi, ruh täuelsizdigin sezinuge tağı bir ülken qadam jasay otırıp, «Wlıstıñ wlı küni», «Wlttıq ruhani jañaru küni», «Jıl bası», «Tañğajayıp köktem merekesi, tabiğattıñ qayta tülep, qayta jañğıru mejesin» älem elderi «Jıl bası meyramı» dep tanuına sebepşi bolar edik. Bwğan azat oylı, sanalı azamattar, wlt twlğaları qoldau körsetip bir jeñnen qol şığarıp jatsa nwr üstine nwr boları anıq. Sebebi, bwl – büginde kezi kelip, zamanı jetken tarihi qwbılıs! Tabiğat zañdılıqtarımen minsiz üylesken sonı ürdis!
Biz «Wlı dala as-tağamdarınıñ» asa qajetti as, äri taptırmaytın däri sonday-aq ekonomikalıq tabıs äkeletin äleuettiligin özimiz moyınday almay jürgende qazir Germaniya, Franciya, Gollandiya, Kanada, Japoniya siyaqtı elder qımızdı dastarhannıñ säni, asınıñ näri, densaulığınıñ kepili etip, qoymay aqşanıñ közinede aynaldırıp aldı. Sebebi, jahandıq jağday, halıqaralıq azıq-tülik qauipsizdigi men mädenietter ıqpaldastığına täueldi türde damitın joğarğı tehnologiyalıq biregey fenomen. Qazir osı tüytkildiñ tüyinin şeşu maqsatında - «kult.fora» Ruhani-adamgerşilik jäne mädeni qwndılıqtar» QW-ı, Astana qalası medicina universiteti, profilaktikalıq medicina jäne tağamtanu kafedrasımen birlese otırıp «AS ARQAU+M»innovaciyalıq jobası negizinde jwmıstar jasap jatır.
Sonımen, «Wlıstıñ Wlı küni», «Jıl bası, köktem merekesin» El basınıñ, kie tekti abızdarmen birge däm tatıp bata tilegimen bastaytın «Naurız köjeniñ» tarihi filosofiyası, dästürli tehnologiyası jöninde ne bilemiz!?
Qazaq halqı jeti türli dännen naurız köje jasaydı. Ol jeti türli dänge kiretin: biday, et, qatıq, su, twz, bwrış jäne biyazı.
Osı jeti dändi dayındağan kezde, adamzatınıñ tabiğat zañdılıqtarımen üylesim tabu dialektisi mwqiyat saqtaladı. Onda, adamzatı tabiğattıñ bir bölşegi bolğandıqtan, tabiğatpen jäne bir-birimen gormoniyalıq kelisimde ömir sürgen jağdayda ğana qoğamda üylesim bolıp, jasampazdıqqa qol jetkizetindigi eskerilgen. Naurız köjeniñ qwndılığı, onıñ tüpki mäni jäne qwpiya sırı da osında jatır. Naurız köjesin jasaytın jeti dän- jeti älem: biday-jer ana däni; qatıq-aq däni; et-qızıl däni; su-täñir däni; twz-as dämi; bwrış-ot däni; kök-jel (aua) däni.
1.Jaratuşınıñ adamzatına eñ alğaşqı bwyırtqan dän – biday köşeti. As atası nan bolu sebebi de sodan. Sondıqtan ırızdıq nesibesiniñ keler jılı da mol boluın tilegen adam, küzgi bidaydı qambağa salğan kezde keler köktemdegi wlıstıñ wlı künine bağıştap, naurız köjeniñ bidayın dayındap qoyadı. Ondağı niet jer ananıñ ırızdıq nesibesin üzbey keler köktemgi Wlıstıñ wlı küngi kieli asına qosu.
2.Mal toyınğan, süt qoyılğan küzgi soñğı sütten süzbe qatıq süzedi. Bwdan keyin mal sualadı. Bwl osı jıldıñ soñğı sütinen dayındalğan – as däminiñ padişası, as qwnarınıñ mañızı jäne keler jılğı naurız köjeniñ as dämi. Mwndağı niet, aq dänniñ mañızın keler jıl basındağı aqqa qosu. «Aq däniñ üzilmesin, aq bosağañ bülinbesin» degen tilek.
3.Qazaq halqı mal äbden toyınğan, eti qwnarlanğan kezde qaraşa ayında qıs azığın dayındap soğım soyadı. Soğımdı ülken dayındıqpen, aydıñ atı, künniñ sätin eskere otırıp niet etip, qwran bağıştap soyadı. Etti bwzıp sorğıtadı da as dämderimen twzdap, ıstap keptiredi. Birneşe jas maldıñ etin büktep, jas qalpında saqtap qoyadı. Onı jazğıtwrı mal arığan kezde jas sorpa kerek bolğan jağdayda kerektenedi. Soğım etin bwzğan kezde jön biletin, boyı taza, ıspar adam üy iesiniñ talabımen är kädeli jilikti öz jön joralğısına say dayındaydı. Onda: auıl aqsaqalı, ata-jetesi, sıylı qonağı, qwda jekjatı tügel eskeriledi. Keler Naurız meyramındağı Wlıstıñ wlı küni Bissmillahiın aytıp kieli qara qazanğa salınatın kädeli jilikter bağıştalıp, erekşe dämdelip twzdalğan soñ ıstalıp belgili mölşerde keptiriledi de abdırağa salınıp sarımayday saqtaladı. Mine bar gäp osında jatır. «Tütinim-öşpesin, dämim üzilmesin» dep wrpaq jalğastığına erekşe män beretin halıq tabiğatpen jäne bir-birimen gormoniyalıq kelisimde ırımdarın jasaydı, jön-joralğıların isteydi. Jalpı qazaqtıñ soğımı ülken män, mağınalı, ğılımi negizdegi halal payımdı äreket. Maldı Allahuakpar dep soya salğannan, ol halal tağam bola qalmaydı. Ärine mindetti türde taza jerde däretimen Allahuakparın aytıp niet etip bauızdap, qanın äbden şığaru şart. Mäsele et müşelegennen keyin jasalatın alğaşqı tehnologiyalıq procesterde jatır. Jaña soyılğan maldıñ eti tiri ağza, onı mañızdı azıq-tülikke aynaldıratın jañağı tehnologiyalıq procester bolıp tabıladı. Naurız köjeniñ erekşe dämin keltiretin de-dwrıs dayındalıp jaqsı saqtalğan kädeli jilik eti men süzbe qatıq qospası jäne jaqsı tüktelip saqtalğan biday däni. Bwl jerdegi niet Allanıñ bergenine şükir etip, mal janı aydan aman, jıldan esen, bir däni bir dänine jetsin degen tilek.
4.As twzı-kieli zat. Şığıs halıqtarı twzğa jeñil-jelpi qarauğa, üstel üstine, jolğa töguge bolmaydı dep kie twtadı. Iodtalıp saqtalğan as twzı tağamnıñ dämin keltiruşi ğana emes, saqtau, türli ziyandı mikroağzalardan qorğauğa da paydası mol.
5.Qara bwrış, qalampır, bwlar dämdeuşi jäne qasietti zat bolıp sanaladı. Sondıqtan saqtaytın etke saladı. Naurız köjege qasietti zat retinde ırımmen qosadı.
6.Kök jemisi (piyazı,zäytün) sarımsaqtı biz as dämi retinde qabıldaymız. Şıntuaytında ol as dämdeuşi ğana emes, ağzağa öte qajetti, qorğauşı jäne aurudan saqtauşı zat.
7.Su men dem-adam janı. Adam ağzasınıñ 70 payızın qwrauşı sudıñ özi tiri ağza. Barlıq aqparattı saqtauşı ömir özeni. Jañağı altı dändi wlıstıñ wlı künine qalay bağıştap, qanday niet tilekpen saqtağan aqparatı da osı suda. Bwl jerdegi eske alatın jağday sudıñ tabiği taza tiri su boluı öte mañızdı.
Osılay tabiğat zañdılıqtarımen üylesimdi dayındalatın Wlıstıñ wlı küniniñ mañızdı ası Naurız köje tağamtanu ğılımınıñ talaptarına da say keledi.
Naurız meyramında qazaqtıñ berekeli dastarhanına qoyılatın Wlı küniniñ kieli ası «Naurız köjemen» birge erekşe mañızdı jeti türli as-tağamdarı dayındaladı.
1.Qımız erekşe tehnologiyasımen saqtaladı. Onda işki, sırtqı temperatura, orın jay, yağni keñistikpen uaqıt mejesi mwqiyat eskeriledi. Ol tehnologiyalıq procesteri dwrıs saqtalğan, küzgi babına kelgen sarı qımız boladı. Jalpı saqtalğan qımız dämdi, siñimdi äri adam ağzasına öte qajetti mineraldıq zattarğa bay boladı.
2.Et tağamdarı: joğarıda aytılğan tehnologiyalıq procestermen dayındalıp saqtalğan qazı-qarta, jal-jaya, şwjıq, äsip, kädeli jilikter, mänti, twşparalar, qarınğa salğan quırdaqtar.
3.Süt tağamdarı: may-sarı may, aq may, jwmsartılğan may; qwrt-jarma qwrt, şaqpa qwrt, malta qwrt, ezbe qwrt; irimşik-aq irimşik, mäyek irimşik, ürme irimşik; qaymaq-bal qaymaq, jal qaymaq, qazan qaymaq, qospa qaymaq t.b.
4.Jarma tağamdarı: tarı-may sök, quırğan sök, börtpe sök, sök köje; jent-may jent, jarma jent, ürme jent, talqan t.b
5.Wn tağamdarı: bauırsaq 20-day türli; qwymaq-süt qwymaq, may qwymaq, jeti şelpek, oramalar.
6.Kök jemis jidekter: Qazir jemis jidekterdiñ bäri bar. Degenmen de qazaq dastarhanında örik, miiz, jüzim, alma, boluı mañızdı.
7.Naurızda alğaşqı töldegen mal uızın büyenge salıp, dänimiz dänge qosıldı degen ırımmen naurız köjege salıp qatıradı.
Osı atalğan tağamdar toydıñ ajarı, dastarhannıñ säni ğana emes, bwlar adam ömiriniñ näri. Mäselen joğarıda aytılğan tehnologiyalıq procesteri saqtalğan qwnarlı ettiñ, as dämi padişası süzbe qatıqpen ärlengen sürlem sorpasın jäne babı jetip saqtalğan sarı qımızdı jüyeli recepturamen işken adamnıñ quatı tasıp, küşi tolıp, anemiya, älsizdik degenderden aulaq boladı. Mınaday bir tämsil bar; orta jüzdiñ ataqtı bayı Ahmetäliniñ jılqışı Nağaşıbay er minezdi, qaljıñqoy adam bolsa kerek. Birde onıñ jılqı otarınan mezgilsiz kelip qalğanın bayqap qalğan jeñgesi äzildep-Körpeñ jelpildep twr ma? Ketkeniñe bes kün bolğan joq pa edi?-degende ol:
İşkenim sürlem sorpa qatığımen, Jegenim jal men jaya jarmasımen, Jeñeşe-au,qanım tasıp baradı, quatım mol Ketemin bir kün tünep tañ atısımen.
dep üyine kirip ketken eken. Qaharlı qısta, aq qardağı qosta energetikalıq qwndı, tabiği mañızdı, qwnarlı tağamğa toyıp alıp, buı bwrqırap, qanı tasıp jılqı otarında jüretin, sol babalarımız qazirgi anemiya, älsizdik wsaq –tüyek, twmau-sımau degenderdi bilmey ötti ğoy. Tağı birde Nağaşıekeñ süyek auruınan twra almay jatqan alıstağı nağaşısı sauığıp qalğanın körip bılay dep qaljıñ aytqan eken:
İştiñbe sürlem sorpasın,
Qwrt qatığı men jarmasın.
Däri bolğan kök serkeniñ eti me,
Salıp pisken qızıl qımız saumasın.
Mwndağı qızıl qımız degeni bwrındarı halıq eminde, süyek auruın, qwrt auruın jäne älsizdikti emdeytin asa mañızdı därilik as-tağamı. Osı qımızben, keneu sorpa jäne därilik şöptermen joğarıda atalğan aurulardı emdep jazatın bolğan. Demek qazirgi sauıqtıru sanatoriyalarğa da serpilis jasaytın uaqıt jetken siyaqtı.
Naurız tüni joğarıda aytılğan mazmwn mağnası tügel oylastırılğan, saqtau tehnologiyasına deyin qarastırılğan jeti dändi: «Aydan aman, jıldan esen» ötip, eski jıldağı däm twzın jaña jılğı dänine qosuğa ırızdıq nesibe bergen Allağa mıñ da bir şükir aytıp, jıl bası «Wlıstıñ Wlı küni» jaña jılda da ırızdıq nesibesi, qwt berekesi mol boluın tilegen izgi-nietpen qasietti qara qazanğa salıp pisiredi. Bwl jerdegi jeti qazınanıñ biri qasietti qara qazannıñ ornı bölek. Qazaq Wlıs küni qazan köterudi jaqsı ırımğa sanaydı. Tağı mınaday ırım bar: Qara qazanmen pışaqtı wrlamaydı. Wrpağıñ pışaqtasıp, qazan küyesine qarap qaladı deydi. Al qayraqtı wrlap aladı, biraq üy iesine bir närse alğanın bildiredi. Jeti türli metall qospasınan jasalğan qazaqtıñ qara qazanın, bügin evropalıqtar tehnologiyanıñ sonğı jañalıqtarı retinde jarnamalap tegis qızatın, tağam birkelki pisetin baqırlar, kastryulder jasap jür. Al şığıs halıqtarınıñ ejelden kerektenetin köne qara qazandarı däl osı qasietke ie ekenin bile bermeymiz. Qara qazanda babımen pisken tamaqtıñ dämdi bolatını osı qasietine baylanıstı boladı. Özbekter palau jasaytın atadan qalğan qara qazanın tastamaytını jäne palaudı basqa ıdısqa jasamaytını sodan.
Mine osılay Wlıstıñ wlı küniniñ kieli ası naurız köje nietten bastalıp, jüyeli is-ärekettiñ naqtı payımdarı men öz märesine jetip, jan bitkenge şattıq sıylap, ırızdıq, bereke-birlik äkeledi.
ÖNERHAN SANSIZBAYWLI
Astana qalası medicina universiteti,
profilaktikalıq medicina jäne
tağamtanu kafedrası, tağamtanu tehnologı
«AS ARQAU+M»innovaciyalıq jobasınıñ jetekşisi
kerey.kz
Pikir qaldıru