Шарқи Түркістаншыл мен Чин Түркістаншыл арасындағы қақтығыс

| Aug 6, 2019

1947-1948 жылдың өрара кезеңінде Үрімжідегі қазақ игі-жақсылары мен зиялылары, саясаткерлері өлкелік үкіметтің төраға, хатшыларымен бірлесіп Үрімжі қаласына қарасты Қаратау (қытайша 南山) баурайында Наурыз мерекесін тойлап шағын құрылтай жиналысын өткізеді. Наурыз мерекесіне тігілген оншақты кигіз үйдің және өлкелік үкімет төрағалары мен әскери адамдардың (қазақ әскері де бар) суретін анық көре аласыз.

1947-1948 жылдары Шарқи Түркістаншыл күштер мен Чин Түркістаншыл күштер арасындағы қырғиқабақ қақтығыс қатты ушығып тұрған кез еді. 1946-1947-1948 жылдары Манас, Құтыби, Бөкен (Фукаң), Жемсары, Шонжы, Мори аудандарынан қазақ әскері жасақталып Манас өзенінің күнбатыс бетіндегі Шарқи Түркістан әскеріне арнайы қарулы қорғанысқа өткен кезең еді. Сонымен Манасты шекара еткен Шарқи Түркістаншыл күштер мен Чин Түркістаншыл күштер болып екі жаққа бөлінген қазақтардың саяси оқиғасы біршама терең сипат алды.

1946-жылы Шарқи Түркістан мен Гомин екіжақ “11 тармақтан” тұратын келсімшартқа қол қойды, келсімшартта Шарқи Түркістанның 30 мың әскерін 15 мыңға қысқарту туралы хаттама бар болатын. 1946-жылдан бастап Шарқи Түркістанның әскери қосыны жаппай қысқартыла бастады, әсіресе совет одағынан көмекке келген екінші жаһан соғыс майданын көрген қазақтар түгелдей қайтып кетті. Советтен келген әскери көмек кілт тоқтауына байланысты Шарқидың әскери құрамы тәжірбиесіз қалды. Соғыс стратектері қайтып кетті, оның бір жағы 1944-45 жылдары Шарқи Түркістанда әскери реформа жүргізіліп соғысқа едауір ысылып қалған жергілікті партизан қазақтарды ауылға қайтарып жіберіп, орнына соғыс тәжірбиесі аз кілең жастарды әскер қатарына алған еді. Олар әскери түзілістен өтпей жатып 1946-жылы Советтің әскери маман, технолоктары қайтып кетті. Бұл өлара кезең Чин Түркістаншылдардың Манастан Мориға дейінгі аумақтан арнайы қазақ әскерін жинауына және Ішкі қытай арқылы Ақш-тан әскери қару кіргізуіне мүмкіндік берді. Пәтіқан Дәлелқанұлы Сүгірбаевтің “Оспан сірә қандай адам” атты естелігінде Оспан мен Үрімжідегі қазақ оқығандары ақылдаса келіп төрт қазақты Ақш-қа оқуға аттандырғанын тілге тиек етеді, және олар сол күйі Ақш-та қалып қойды деп жазады. 1947-жылғы Нан Киндегі ұлықұрылтай жиналысында ішкі қытайда білім алып жатқан Шыңжаңдық қазақ, ұйғыр студенттерге саяси идеялогиялық үгіт-нәсихат қатты жүргізілді. Шарқи Түркістаншылдар өз идеясын тықпалады, оған қарсы Чин Түркістаншыл күштер Шарқидың алдауына түспеуді, туған елге оралған соң өздеріне жақтас болуды үгіттеді. Ішкі қытайда әскери колледжде оқыған қазақтар 1947-жылы Чин Түркістаншылдар құрамындағы қазақ полкында әскери маман болды. Олардың кейінгі тағдыры мүлде беймәлім.

Саяси қақтығыс Үрімжі қаласында да түс алып жатты. Шарқи Түркістаншыл күштер Үрімжідегі өлкелік үкіметтің төрағалары Масқұт, Жанымқан, Қадуан, Сәліс, Закариялардың үстінен орталық билікке шағым хат жолдаса, Чин Түркістаншыл күштер он мың адамдық Қазақ, Дұңған митингін ұйымдастырып Үрімжідегі Шарқи Түркістаншыл тұлғалардың Құлжаға отставкаға кетуін талап етіп жатты.

Бұл дерекке тұздық болатын қазақ әскерлерінің суретін кейін жариялауды дұрыс көрдім. Суреттен Үрімжінің Қаратауындағы қазақ кигіз үйін анық көре аласыз. Қазақтар игі-жақсыларды жиып наурыз беріп жатқан кезде, Чин Түркістаншыл қазақ әскерлері де амандыққа кепілдік ету үшін сол маңыды қорғап жүргенін байқауға болады. Әрине, бұл наурыз мерекесі байланысымен қазақтар өлкедегі саяси тұлғаларды жинап келелі мәселелерді ортақ ақылдасқаны анық. Бұл жиналысқа қатысушы тұлғалардың суретін кейін салайын…

Eldes Orda

Kerey.kz

Путин Қазақстан және Өзбекстанмен әскери келісімдерді қайта қарауға көшті. Бұл оған не үшін керек?

kerey.kz

Камилла ВАЛИЕВА Коллаж авторы — Тимур Тимаев Шілденің аяғында Ресей президенті Владимир Путин Қазақстан және Өзбекстанмен әскери-техникалық ынтымақтастық туралы келісімдерді қайта қарауды тапсырды. Қолданыстағы келісімдерді Мәскеу Астанамен 2013 жылы, ал Ташкентпен 2016 жылы жасаған. Қазір бұл құжаттар қару-жарақ пен әскери техниканы жеткізуді, әскери мақсаттағы өнімдер алмасуды және технологиялар беруді реттейді. Алайда келісімдерде нақты не өзгеруі мүмкін және Ресей оларды дәл қазір неге қайта қарап жатыр? Әзірге Кремльдің Астана және Ташкентпен жасалған әскери-техникалық келісімдердің нақты қай тұстарын қайта қарастырып жатқаны белгісіз. Өзбекстан Қорғаныс министрлігі Азаттық радиосының сауалына жауап бермеді. Ал Қазақстан Қорғаныс министрлігі құжаттар бойынша жұмыс аяқталғанға дейін олардың мазмұнына түсініктеме бермейтінін мәлімдеді. “Шектеулі түрде таратуға жатпайтын ақпарат жұртқа мемлекеттік органдардың ресми ақпараттық
Аттыға жол, ауыздыға сөз бермеген Тұрым батыр

kerey.kz

Әр дәуірде халықтың пана тұтар, қормал санар құрметті азаматтары болады, солардың бірі заманы Аттыға жол, ауыздыға сөз бермейтін, батырлығымен халқы жақта тұрып, мынау ортасы мен мекенін қорғау жолында сырт жауға сес болып келген Тұрым батырды туған халқы мәңгі ұматпайды. Тұрым бала күнінен балуандығымен, қамшыгерлігімен аты шыққан, есейіп ат жалын тартып міне көз алартқан жауларының бетін қайтарып көзге түскендіктен «бұл өңірде Тұрым бар» деп сырт жаулар аттап баспайтын болған. Тұрым өмірінің соңында зиратын қазып, қабырын тұрғызып қойып қажылық сапарға аттанып, қайтарында бүгінгі Семей өңірі маңына келгенде тұйықсыз дүние салып, жол жолдастары сүйекте бұзбай Сартеректегі өзі әзірлеп кеткен қабырға жеткізіп, ел, жұртына табыс етіді. Ителі руының бір мұнша атасы Ажы гүң болып
«Сен есірке, тыныш ұйықтат, бақ сөзіме!» /АБАЙ/

kerey.kz

Біздің қазақта «малға достың малдан басқа мұңы жоқ» – «малдан боғы ғана бөтен» талай жарымес Абайдың атына неше түрлі сөз айтқан. Оның ішінде саудагер ғана емес, өзін “сөз ұстаған”, “ел ұстаған” санайтындар да болды. Бұларға Абайдың өзі жауап беріп кеткен: «Тыныш ұйықтат, сен есірке, бақ сөзіме!». Ал, анау жігіт «малдың буымен» негізгі ойын дұрыс жеткізе алмаған сияқты. Ол, «Құнекең малын шығындап, Абайды оқытып, жағдай жасамағанда қалай болар еді… Біз де сол Құнекең сияқтымыз…» дегенді айтпақшы болды – ау деймін… Құнекең қайда, сен қайда… «Қуаты күшті нұрлы сөз, Қуатын білген абайлар…» – дейді Абай. Сөздің қуатын білмеген өте қиын, күйіп қалуың мүмкін… Осы арада Британияның Премьер – министрі болған Бенджамин Дизраэлидің
Тибет асқан көш не себепті басталды?

kerey.kz

1883-жылы Алтайдан Жамысбай бастаған қазақтар алғаш рет Баркөл жеріне көшіп барды, 1887-1891-1895 жылдары тағыда көшіп келгендер болды. онан кейінде көшіп келгендер болды, мысалы 1912-1913 жылдары, 1920 жылдары, 1924-1929 жылы келгенлер болды, олардың дені Алтайдан болатын. 1912 жылдан кейін манжу билігі құлап қытай билігі орнады, 1928 жылы билікке келген Жин Шурын Алтай төресі Қасымқан ұлы Шәріпқанды, Тарбағатай төресінің ұлы Қызырды, Баркөл қазақ үкірдайы Әліптің ұлы Елісқанды Үрімжіде оқытты, Елісқан заманауй Әскери білім алды, қытай тілін үйренді. Оны 200 адамдық қарулы қазаққа басшы етіп оны «Шығыс Шыңжаң шегара қорғаныс отрияды» деп атады. 1931 жылы Құмыл ұйғырлары Қожанияздың бастауында көтеріліс жасады. Оқиға Бір қытай әскер басының бір ұйғыр қызды зорлықпен әйел етіп алмақ
Мыржақып Дулатов түрмеде жатқанда жазған өлеңі

kerey.kz

Жеке архивімнен табылған құнды мұрағат «Мыржақып Дулатов түрмеде жатқанда жазған өлеңі) Бұл өлеңді 1980 – жылы Өр Алтайдың Көктоғай ауданына қарасты Дүре ауылында 61 жастағы Қауан Орынбасарұлы деген ақсақал айтқанынан жеке архивімде сақталып қалғанынан тауып оқырманмен бөлісіп отырмын. Ай, құдай – ау, аққа жақ, Өзіңі аян мен нақақ. Ақиқат деген жолыңнын, Абыройыңды ашпа хақ. Аятбенен қадысқа, Алла ниет ақ іске. Жан алмасам жоқ еді-ау, Жаза тартсын деген бақ. Мені соттап байлатып, Зығырданды қайнатып. Масайрасын мәз болып, Қинағанды өзің тап Жақын жерден жау шығып, Мақүл істен дау шығып. Дұшпан үстап қолымнан, Иттер тістеп тонымнан. Жаман тосу болған шақ, Түтқын болып тарығып, Жалғыз жатып зарығып, Ашу қысып ойды алып, Дерт жәйіліп бойды