Шарқи Түркістаншыл мен Чин Түркістаншыл арасындағы қақтығыс

Şarqi Türkistanşıl men Çin Türkistanşıl arasındağı qaqtığıs

| Aug 6, 2019

1947-1948 jıldıñ örara kezeñinde Ürimjidegi qazaq igi-jaqsıları men ziyalıları, sayasatkerleri ölkelik ükimettiñ törağa, hatşılarımen birlesip Ürimji qalasına qarastı Qaratau (qıtayşa 南山) baurayında Naurız merekesin toylap şağın qwrıltay jinalısın ötkizedi. Naurız merekesine tigilgen onşaqtı kigiz üydiñ jäne ölkelik ükimet törağaları men äskeri adamdardıñ (qazaq äskeri de bar) suretin anıq köre alasız.

1947-1948 jıldarı Şarqi Türkistanşıl küşter men Çin Türkistanşıl küşter arasındağı qırğiqabaq qaqtığıs qattı uşığıp twrğan kez edi. 1946-1947-1948 jıldarı Manas, Qwtıbi, Böken (Fukañ), Jemsarı, Şonjı, Mori audandarınan qazaq äskeri jasaqtalıp Manas özeniniñ künbatıs betindegi Şarqi Türkistan äskerine arnayı qarulı qorğanısqa ötken kezeñ edi. Sonımen Manastı şekara etken Şarqi Türkistanşıl küşter men Çin Türkistanşıl küşter bolıp eki jaqqa bölingen qazaqtardıñ sayasi oqiğası birşama tereñ sipat aldı.

1946-jılı Şarqi Türkistan men Gomin ekijaq “11 tarmaqtan” twratın kelsimşartqa qol qoydı, kelsimşartta Şarqi Türkistannıñ 30 mıñ äskerin 15 mıñğa qısqartu turalı hattama bar bolatın. 1946-jıldan bastap Şarqi Türkistannıñ äskeri qosını jappay qısqartıla bastadı, äsirese sovet odağınan kömekke kelgen ekinşi jahan soğıs maydanın körgen qazaqtar tügeldey qaytıp ketti. Sovetten kelgen äskeri kömek kilt toqtauına baylanıstı Şarqidıñ äskeri qwramı täjirbiesiz qaldı. Soğıs stratekteri qaytıp ketti, onıñ bir jağı 1944-45 jıldarı Şarqi Türkistanda äskeri reforma jürgizilip soğısqa edauir ısılıp qalğan jergilikti partizan qazaqtardı auılğa qaytarıp jiberip, ornına soğıs täjirbiesi az kileñ jastardı äsker qatarına alğan edi. Olar äskeri tüzilisten ötpey jatıp 1946-jılı Sovettiñ äskeri maman, tehnoloktarı qaytıp ketti. Bwl ölara kezeñ Çin Türkistanşıldardıñ Manastan Moriğa deyingi aumaqtan arnayı qazaq äskerin jinauına jäne İşki qıtay arqılı Aqş-tan äskeri qaru kirgizuine mümkindik berdi. Pätiqan Dälelqanwlı Sügirbaevtiñ “Ospan sirä qanday adam” attı esteliginde Ospan men Ürimjidegi qazaq oqığandarı aqıldasa kelip tört qazaqtı Aqş-qa oquğa attandırğanın tilge tiek etedi, jäne olar sol küyi Aqş-ta qalıp qoydı dep jazadı. 1947-jılğı Nan Kindegi wlıqwrıltay jinalısında işki qıtayda bilim alıp jatqan Şıñjañdıq qazaq, wyğır studentterge sayasi ideyalogiyalıq ügit-näsihat qattı jürgizildi. Şarqi Türkistanşıldar öz ideyasın tıqpaladı, oğan qarsı Çin Türkistanşıl küşter Şarqidıñ aldauına tüspeudi, tuğan elge oralğan soñ özderine jaqtas boludı ügittedi. İşki qıtayda äskeri kolledjde oqığan qazaqtar 1947-jılı Çin Türkistanşıldar qwramındağı qazaq polkında äskeri maman boldı. Olardıñ keyingi tağdırı mülde beymälim.

Sayasi qaqtığıs Ürimji qalasında da tüs alıp jattı. Şarqi Türkistanşıl küşter Ürimjidegi ölkelik ükimettiñ törağaları Masqwt, Janımqan, Qaduan, Sälis, Zakariyalardıñ üstinen ortalıq bilikke şağım hat joldasa, Çin Türkistanşıl küşter on mıñ adamdıq Qazaq, Dwñğan mitingin wyımdastırıp Ürimjidegi Şarqi Türkistanşıl twlğalardıñ Qwljağa otstavkağa ketuin talap etip jattı.

Bwl derekke twzdıq bolatın qazaq äskerleriniñ suretin keyin jariyalaudı dwrıs kördim. Suretten Ürimjiniñ Qaratauındağı qazaq kigiz üyin anıq köre alasız. Qazaqtar igi-jaqsılardı jiıp naurız berip jatqan kezde, Çin Türkistanşıl qazaq äskerleri de amandıqqa kepildik etu üşin sol mañıdı qorğap jürgenin bayqauğa boladı. Ärine, bwl naurız merekesi baylanısımen qazaqtar ölkedegi sayasi twlğalardı jinap keleli mäselelerdi ortaq aqıldasqanı anıq. Bwl jinalısqa qatısuşı twlğalardıñ suretin keyin salayın…

Eldes Orda

Kerey.kz

Putin Qazaqstan jäne Özbekstanmen äskeri kelisimderdi qayta qarauğa köşti. Bwl oğan ne üşin kerek?

kerey.kz

Kamilla VALIEVA Kollaj avtorı — Timur Timaev Şildeniñ ayağında Resey prezidenti Vladimir Putin Qazaqstan jäne Özbekstanmen äskeri-tehnikalıq ıntımaqtastıq turalı kelisimderdi qayta qaraudı tapsırdı. Qoldanıstağı kelisimderdi Mäskeu Astanamen 2013 jılı, al Taşkentpen 2016 jılı jasağan. Qazir bwl qwjattar qaru-jaraq pen äskeri tehnikanı jetkizudi, äskeri maqsattağı önimder almasudı jäne tehnologiyalar berudi retteydi. Alayda kelisimderde naqtı ne özgerui mümkin jäne Resey olardı däl qazir nege qayta qarap jatır? Äzirge Kreml'diñ Astana jäne Taşkentpen jasalğan äskeri-tehnikalıq kelisimderdiñ naqtı qay twstarın qayta qarastırıp jatqanı belgisiz. Özbekstan Qorğanıs ministrligi Azattıq radiosınıñ saualına jauap bermedi. Al Qazaqstan Qorğanıs ministrligi qwjattar boyınşa jwmıs ayaqtalğanğa deyin olardıñ mazmwnına tüsinikteme bermeytinin mälimdedi. “Şekteuli türde taratuğa jatpaytın aqparat jwrtqa memlekettik organdardıñ resmi aqparattıq
Attığa jol, auızdığa söz bermegen Twrım batır

kerey.kz

Är däuirde halıqtıñ pana twtar, qormal sanar qwrmetti azamattarı boladı, solardıñ biri zamanı Attığa jol, auızdığa söz bermeytin, batırlığımen halqı jaqta twrıp, mınau ortası men mekenin qorğau jolında sırt jauğa ses bolıp kelgen Twrım batırdı tuğan halqı mäñgi wmatpaydı. Twrım bala küninen baluandığımen, qamşıgerligimen atı şıqqan, eseyip at jalın tartıp mine köz alartqan jaularınıñ betin qaytarıp közge tüskendikten «bwl öñirde Twrım bar» dep sırt jaular attap baspaytın bolğan. Twrım ömiriniñ soñında ziratın qazıp, qabırın twrğızıp qoyıp qajılıq saparğa attanıp, qaytarında bügingi Semey öñiri mañına kelgende twyıqsız dünie salıp, jol joldastarı süyekte bwzbay Sarterektegi özi äzirlep ketken qabırğa jetkizip, el, jwrtına tabıs etidi. Iteli ruınıñ bir mwnşa atası Ajı güñ bolıp
«Sen esirke, tınış wyıqtat, baq sözime!» /ABAY/

kerey.kz

Bizdiñ qazaqta «malğa dostıñ maldan basqa mwñı joq» – «maldan boğı ğana böten» talay jarımes Abaydıñ atına neşe türli söz aytqan. Onıñ işinde saudager ğana emes, özin “söz wstağan”, “el wstağan” sanaytındar da boldı. Bwlarğa Abaydıñ özi jauap berip ketken: «Tınış wyıqtat, sen esirke, baq sözime!». Al, anau jigit «maldıñ buımen» negizgi oyın dwrıs jetkize almağan siyaqtı. Ol, «Qwnekeñ malın şığındap, Abaydı oqıtıp, jağday jasamağanda qalay bolar edi… Biz de sol Qwnekeñ siyaqtımız…» degendi aytpaqşı boldı – au deymin… Qwnekeñ qayda, sen qayda… «Quatı küşti nwrlı söz, Quatın bilgen abaylar…» – deydi Abay. Sözdiñ quatın bilmegen öte qiın, küyip qaluıñ mümkin… Osı arada Britaniyanıñ Prem'er – ministri bolğan Bendjamin Dizraelidiñ
Tibet asqan köş ne sebepti bastaldı?

kerey.kz

1883-jılı Altaydan Jamısbay bastağan qazaqtar alğaş ret Barköl jerine köşip bardı, 1887-1891-1895 jıldarı tağıda köşip kelgender boldı. onan keyinde köşip kelgender boldı, mısalı 1912-1913 jıldarı, 1920 jıldarı, 1924-1929 jılı kelgenler boldı, olardıñ deni Altaydan bolatın. 1912 jıldan keyin manju biligi qwlap qıtay biligi ornadı, 1928 jılı bilikke kelgen Jin Şurın Altay töresi Qasımqan wlı Şäripqandı, Tarbağatay töresiniñ wlı Qızırdı, Barköl qazaq ükirdayı Äliptiñ wlı Elisqandı Ürimjide oqıttı, Elisqan zamanauy Äskeri bilim aldı, qıtay tilin üyrendi. Onı 200 adamdıq qarulı qazaqqa basşı etip onı «Şığıs Şıñjañ şegara qorğanıs otriyadı» dep atadı. 1931 jılı Qwmıl wyğırları Qojaniyazdıñ bastauında köterilis jasadı. Oqiğa Bir qıtay äsker basınıñ bir wyğır qızdı zorlıqpen äyel etip almaq
Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi

kerey.kz

Jeke arhivimnen tabılğan qwndı mwrağat «Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi) Bwl öleñdi 1980 – jılı Ör Altaydıñ Köktoğay audanına qarastı Düre auılında 61 jastağı Qauan Orınbasarwlı degen aqsaqal aytqanınan jeke arhivimde saqtalıp qalğanınan tauıp oqırmanmen bölisip otırmın. Ay, qwday – au, aqqa jaq, Öziñi ayan men naqaq. Aqiqat degen jolıñnın, Abıroyıñdı aşpa haq. Ayatbenen qadısqa, Alla niet aq iske. Jan almasam joq edi-au, Jaza tartsın degen baq. Meni sottap baylatıp, Zığırdandı qaynatıp. Masayrasın mäz bolıp, Qinağandı öziñ tap Jaqın jerden jau şığıp, Maqül isten dau şığıp. Dwşpan üstap qolımnan, Itter tistep tonımnan. Jaman tosu bolğan şaq, Tütqın bolıp tarığıp, Jalğız jatıp zarığıp, Aşu qısıp oydı alıp, Dert jäyilip boydı