Шарқи Түркістаншыл мен Чин Түркістаншыл арасындағы қақтығыс

Şarqi Türkistanşıl men Çin Türkistanşıl arasındağı qaqtığıs

| Aug 6, 2019

1947-1948 jıldıñ örara kezeñinde Ürimjidegi qazaq igi-jaqsıları men ziyalıları, sayasatkerleri ölkelik ükimettiñ törağa, hatşılarımen birlesip Ürimji qalasına qarastı Qaratau (qıtayşa 南山) baurayında Naurız merekesin toylap şağın qwrıltay jinalısın ötkizedi. Naurız merekesine tigilgen onşaqtı kigiz üydiñ jäne ölkelik ükimet törağaları men äskeri adamdardıñ (qazaq äskeri de bar) suretin anıq köre alasız.

1947-1948 jıldarı Şarqi Türkistanşıl küşter men Çin Türkistanşıl küşter arasındağı qırğiqabaq qaqtığıs qattı uşığıp twrğan kez edi. 1946-1947-1948 jıldarı Manas, Qwtıbi, Böken (Fukañ), Jemsarı, Şonjı, Mori audandarınan qazaq äskeri jasaqtalıp Manas özeniniñ künbatıs betindegi Şarqi Türkistan äskerine arnayı qarulı qorğanısqa ötken kezeñ edi. Sonımen Manastı şekara etken Şarqi Türkistanşıl küşter men Çin Türkistanşıl küşter bolıp eki jaqqa bölingen qazaqtardıñ sayasi oqiğası birşama tereñ sipat aldı.

1946-jılı Şarqi Türkistan men Gomin ekijaq “11 tarmaqtan” twratın kelsimşartqa qol qoydı, kelsimşartta Şarqi Türkistannıñ 30 mıñ äskerin 15 mıñğa qısqartu turalı hattama bar bolatın. 1946-jıldan bastap Şarqi Türkistannıñ äskeri qosını jappay qısqartıla bastadı, äsirese sovet odağınan kömekke kelgen ekinşi jahan soğıs maydanın körgen qazaqtar tügeldey qaytıp ketti. Sovetten kelgen äskeri kömek kilt toqtauına baylanıstı Şarqidıñ äskeri qwramı täjirbiesiz qaldı. Soğıs stratekteri qaytıp ketti, onıñ bir jağı 1944-45 jıldarı Şarqi Türkistanda äskeri reforma jürgizilip soğısqa edauir ısılıp qalğan jergilikti partizan qazaqtardı auılğa qaytarıp jiberip, ornına soğıs täjirbiesi az kileñ jastardı äsker qatarına alğan edi. Olar äskeri tüzilisten ötpey jatıp 1946-jılı Sovettiñ äskeri maman, tehnoloktarı qaytıp ketti. Bwl ölara kezeñ Çin Türkistanşıldardıñ Manastan Moriğa deyingi aumaqtan arnayı qazaq äskerin jinauına jäne İşki qıtay arqılı Aqş-tan äskeri qaru kirgizuine mümkindik berdi. Pätiqan Dälelqanwlı Sügirbaevtiñ “Ospan sirä qanday adam” attı esteliginde Ospan men Ürimjidegi qazaq oqığandarı aqıldasa kelip tört qazaqtı Aqş-qa oquğa attandırğanın tilge tiek etedi, jäne olar sol küyi Aqş-ta qalıp qoydı dep jazadı. 1947-jılğı Nan Kindegi wlıqwrıltay jinalısında işki qıtayda bilim alıp jatqan Şıñjañdıq qazaq, wyğır studentterge sayasi ideyalogiyalıq ügit-näsihat qattı jürgizildi. Şarqi Türkistanşıldar öz ideyasın tıqpaladı, oğan qarsı Çin Türkistanşıl küşter Şarqidıñ aldauına tüspeudi, tuğan elge oralğan soñ özderine jaqtas boludı ügittedi. İşki qıtayda äskeri kolledjde oqığan qazaqtar 1947-jılı Çin Türkistanşıldar qwramındağı qazaq polkında äskeri maman boldı. Olardıñ keyingi tağdırı mülde beymälim.

Sayasi qaqtığıs Ürimji qalasında da tüs alıp jattı. Şarqi Türkistanşıl küşter Ürimjidegi ölkelik ükimettiñ törağaları Masqwt, Janımqan, Qaduan, Sälis, Zakariyalardıñ üstinen ortalıq bilikke şağım hat joldasa, Çin Türkistanşıl küşter on mıñ adamdıq Qazaq, Dwñğan mitingin wyımdastırıp Ürimjidegi Şarqi Türkistanşıl twlğalardıñ Qwljağa otstavkağa ketuin talap etip jattı.

Bwl derekke twzdıq bolatın qazaq äskerleriniñ suretin keyin jariyalaudı dwrıs kördim. Suretten Ürimjiniñ Qaratauındağı qazaq kigiz üyin anıq köre alasız. Qazaqtar igi-jaqsılardı jiıp naurız berip jatqan kezde, Çin Türkistanşıl qazaq äskerleri de amandıqqa kepildik etu üşin sol mañıdı qorğap jürgenin bayqauğa boladı. Ärine, bwl naurız merekesi baylanısımen qazaqtar ölkedegi sayasi twlğalardı jinap keleli mäselelerdi ortaq aqıldasqanı anıq. Bwl jinalısqa qatısuşı twlğalardıñ suretin keyin salayın…

Eldes Orda

Kerey.kz

AQŞ Irannıñ Hark aralın basıp ala ma?

kerey.kz

Kian ŞARIFI Iran islam respublikasına tiesili Hark aralı. Amerika men Izrail'diñ Iranğa äue şabuıldarı jalğasıp jatqan twsta AQŞ-tağı sayasi ortada islam respublikasına tiesili Hark aralın basıp alu ideyası talqılana bastadı. Sarapşılardıñ aytuınşa, Vaşington Irandağı mwnay eksportınıñ negizgi oşağı sanalatın Hark aralın nısanağa aluı äbden mümkin. Bwl sankciyalar qwrsauındağı Iran ekonomikasın qwlatpay wstap twrğan bastı tabıs közin jauıp tastauı ıqtimal. Alayda Iran mwnay eksportınıñ 90 payızın qamtamasız etetin Parsı şığanağındağı şağın araldı basıp alsa, bwl AQŞ pen Izrail'diñ Iranğa qarsı soğısın tipti uşıqtırıp jiberui mümkin. Mwnıñ özi de Iran ekonomikasın tolıq qwrdımğa jibere almaydı deydi sarapşılar. 7 naurızda Axios basılımı AQŞ äkimşiligi Hark aralın basıp alu mümkindigin talqılağanın habarladı . Iran bwl aralğa
Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
14 naurız – Matematikter küni

kerey.kz

Kafedra professorı Matematikter künine arnalğan «Tañğı Studio» tañğı şouında 15 naurız, 2025 14 naurız – Matematikter künine oray «Tañğı Studio» tañğı şouınıñ qonağı belgili ğalımdar: fizika-matematika ğılımdarınıñ doktorı, professor Qangujin Baltabek Esmatwlı men PhD-doktor Jwmabay Mädibaywlı boldı. Efirde olar matematikanıñ mañızdılığın, merekeniñ tarihın, qazaq matematikteriniñ ğılımnıñ damuına qosqan ülesin talqıladı. Professor Baltabek Esmatwlı matematikanıñ ğılımdardıñ patşayımı sanalatındığına toqtaldı. Ol bir jağınan ğılımi bilimniñ şıñında twrsa, ekinşi jağınan basqa pänderdiñ damuına negiz bolatın kömekşi ğılım ekenin atap körsetti. Ğalım şeksizdik pen matematikalıq esepteulerdiñ däldigin bildiretin π sanınıñ şığu tarihına da toqtaldı. Doktor Jwmabay Mädibaywlı bwl künniñ 1988 jıldan bastap «π sanı küni» (π – irracional san, şamamen 3,14142… teñ) retinde toylana
Konstituciyada qazaq tilin memlekettik äri resmi til etsek, basqa tilderdiñ qwqı şektele me?

kerey.kz

Bwğan naqtı jauap – joq, bwl şeşimnen eşbir tildiñ, sonıñ işinde, orıs tiliniñ de qwqı şektelmeydi. Nege? Öytkeni konstituciyadağı memlekettik til märtebesi biliktiñ jwmıs tilin ğana retteydi. Ol normanıñ qarapayım adamdardıñ qatınas tiline qatısı joq. YAğni, memlekettik til – memlekettik organdar men jergilikti özin-özi basqaru wyımdarı jwmıs isteytin til degen söz. Bwl şeşim orısşa söyleytinderdiñ qwqığın şektemeydi, orısşa söyleuge tıyım salmaydı. Qarapayım adamdar üyinde, qoğamdıq orındarda, bizneste, media men mädeniet oşaqtarında qalağan tilinde söyley de, jwmıs istey de aladı. Bwğan konstituciyanıñ basqa baptarı naqtı kepil bolıp otır. Al jaña konstituciyada 9-baptıñ 2-tarmağı qazirgi küyinde qalsa, bwl – qazaq tiliniñ qwqığın şekteydi. Sebebi memlekettik organdar qwjattardı özderi üyrengendey aldımen orısşa jazıp,
Qazirgi biliktiñ eñ ülken qorqınışı…

kerey.kz

Zhalgas Yertay Konstituciyadan orıs tilin alıp tastasaq, Resey bizge soğıs aşa ma? Bilik osılay qorqıta bastadı. Biraq ol swraqqa qısqa jauap – joq. Sebebi, Reseyge qarsı Äzirbayjan da, Armeniya da neşe türli äreketke bardı, barıp ta jatır, biraq olarğa qazir soğıs qaupi tönip twrğan joq. Bwl ädisti sayasi manipulyaciya deydi, şın mäninde, bwnı qazirgi status-kvo jağdayın saqtap qalğısı keletin jüyeniñ asığıs oylap tapqan argumenti deuge boladı. Oylap köriñizşi, Reseyge bizdiñ memlekettik organdar qay tilde is-qağaz jürgizetini emes, loyal bolğanımız kerek. Endeşe, Resey bizdiñ loyaldığımızdı saqtap qalğısı kelse, konstituciyadağı til mäselesine qarsı bolmauı kerek. Sebebi bwl işki twraqtılıq mäselesi. Deni sau eldiñ biligi öz körşisine osınday qarsı argument aytar edi. Endi