ساياسات سۋرەتتەر سويلەيدى تاريح
شارقي تۇركىستانشىل مەن چين تۇركىستانشىل اراسىنداعى قاقتىعىس
kerey.kz
1947-1948 جىلدىڭ ءورارا كەزەڭىندە ۇرىمجىدەگى قازاق يگى-جاقسىلارى مەن زيالىلارى، ساياساتكەرلەرى ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ توراعا، حاتشىلارىمەن بىرلەسىپ ءۇرىمجى قالاسىنا قاراستى قاراتاۋ (قىتايشا 南山) باۋرايىندا ناۋرىز مەرەكەسىن تويلاپ شاعىن قۇرىلتاي جينالىسىن وتكىزەدى. ناۋرىز مەرەكەسىنە تىگىلگەن ونشاقتى كيگىز ءۇيدىڭ جانە ولكەلىك ۇكىمەت توراعالارى مەن اسكەري ادامداردىڭ (قازاق اسكەرى دە بار) سۋرەتىن انىق كورە الاسىز.
1947-1948 جىلدارى شارقي تۇركىستانشىل كۇشتەر مەن چين تۇركىستانشىل كۇشتەر اراسىنداعى قىرعيقاباق قاقتىعىس قاتتى ۋشىعىپ تۇرعان كەز ەدى. 1946-1947-1948 جىلدارى ماناس، قۇتىبي، بوكەن (فۋكاڭ), جەمسارى، شونجى، موري اۋداندارىنان قازاق اسكەرى جاساقتالىپ ماناس وزەنىنىڭ كۇنباتىس بەتىندەگى شارقي تۇركىستان اسكەرىنە ارنايى قارۋلى قورعانىسقا وتكەن كەزەڭ ەدى. سونىمەن ماناستى شەكارا ەتكەن شارقي تۇركىستانشىل كۇشتەر مەن چين تۇركىستانشىل كۇشتەر بولىپ ەكى جاققا بولىنگەن قازاقتاردىڭ ساياسي وقيعاسى ءبىرشاما تەرەڭ سيپات الدى. 
1946-جىلى شارقي تۇركىستان مەن گومين ەكىجاق “11 تارماقتان” تۇراتىن كەلسىمشارتقا قول قويدى، كەلسىمشارتتا شارقي تۇركىستاننىڭ 30 مىڭ اسكەرىن 15 مىڭعا قىسقارتۋ تۋرالى حاتتاما بار بولاتىن. 1946-جىلدان باستاپ شارقي تۇركىستاننىڭ اسكەري قوسىنى جاپپاي قىسقارتىلا باستادى، اسىرەسە سوۆەت وداعىنان كومەككە كەلگەن ەكىنشى جاھان سوعىس مايدانىن كورگەن قازاقتار تۇگەلدەي قايتىپ كەتتى. سوۆەتتەن كەلگەن اسكەري كومەك كىلت توقتاۋىنا بايلانىستى شارقيدىڭ اسكەري قۇرامى تاجىربيەسىز قالدى. سوعىس ستراتەكتەرى قايتىپ كەتتى، ونىڭ ءبىر جاعى 1944-45 جىلدارى شارقي تۇركىستاندا اسكەري رەفورما جۇرگىزىلىپ سوعىسقا ەداۋىر ىسىلىپ قالعان جەرگىلىكتى پارتيزان قازاقتاردى اۋىلعا قايتارىپ جىبەرىپ، ورنىنا سوعىس تاجىربيەسى از كىلەڭ جاستاردى اسكەر قاتارىنا العان ەدى. ولار اسكەري تۇزىلىستەن وتپەي جاتىپ 1946-جىلى سوۆەتتىڭ اسكەري مامان، تەحنولوكتارى قايتىپ كەتتى. بۇل ءولارا كەزەڭ چين تۇركىستانشىلداردىڭ ماناستان موريعا دەيىنگى اۋماقتان ارنايى قازاق اسكەرىن جيناۋىنا جانە ىشكى قىتاي ارقىلى اقش-تان اسكەري قارۋ كىرگىزۋىنە مۇمكىندىك بەردى. پاتىقان دالەلقانۇلى سۇگىرباەۆتىڭ “وسپان ءسىرا قانداي ادام” اتتى ەستەلىگىندە وسپان مەن ۇرىمجىدەگى قازاق وقىعاندارى اقىلداسا كەلىپ ءتورت قازاقتى اقش-قا وقۋعا اتتاندىرعانىن تىلگە تيەك ەتەدى، جانە ولار سول كۇيى اقش-تا قالىپ قويدى دەپ جازادى. 1947-جىلعى نان كيندەگى ۇلىقۇرىلتاي جينالىسىندا ىشكى قىتايدا ءبىلىم الىپ جاتقان شىڭجاڭدىق قازاق، ۇيعىر ستۋدەنتتەرگە ساياسي يدەيالوگيالىق ۇگىت-ءناسيحات قاتتى جۇرگىزىلدى. شارقي تۇركىستانشىلدار ءوز يدەياسىن تىقپالادى، وعان قارسى چين تۇركىستانشىل كۇشتەر شارقيدىڭ الداۋىنا تۇسپەۋدى، تۋعان ەلگە ورالعان سوڭ وزدەرىنە جاقتاس بولۋدى ۇگىتتەدى. ىشكى قىتايدا اسكەري كوللەدجدە وقىعان قازاقتار 1947-جىلى چين تۇركىستانشىلدار قۇرامىنداعى قازاق پولكىندا اسكەري مامان بولدى. ولاردىڭ كەيىنگى تاعدىرى مۇلدە بەيمالىم. 
ساياسي قاقتىعىس ءۇرىمجى قالاسىندا دا ءتۇس الىپ جاتتى. شارقي تۇركىستانشىل كۇشتەر ۇرىمجىدەگى ولكەلىك ۇكىمەتتىڭ توراعالارى ماسقۇت، جانىمقان، قادۋان، ءسالىس، زاكاريالاردىڭ ۇستىنەن ورتالىق بيلىككە شاعىم حات جولداسا، چين تۇركىستانشىل كۇشتەر ون مىڭ ادامدىق قازاق، دۇڭعان ميتينگىن ۇيىمداستىرىپ ۇرىمجىدەگى شارقي تۇركىستانشىل تۇلعالاردىڭ قۇلجاعا وتستاۆكاعا كەتۋىن تالاپ ەتىپ جاتتى. 
بۇل دەرەككە تۇزدىق بولاتىن قازاق اسكەرلەرىنىڭ سۋرەتىن كەيىن جاريالاۋدى دۇرىس كوردىم. سۋرەتتەن ءۇرىمجىنىڭ قاراتاۋىنداعى قازاق كيگىز ءۇيىن انىق كورە الاسىز. قازاقتار يگى-جاقسىلاردى جيىپ ناۋرىز بەرىپ جاتقان كەزدە، چين تۇركىستانشىل قازاق اسكەرلەرى دە اماندىققا كەپىلدىك ەتۋ ءۇشىن سول ماڭىدى قورعاپ جۇرگەنىن بايقاۋعا بولادى. ارينە، بۇل ناۋرىز مەرەكەسى بايلانىسىمەن قازاقتار ولكەدەگى ساياسي تۇلعالاردى جيناپ كەلەلى ماسەلەلەردى ورتاق اقىلداسقانى انىق. بۇل جينالىسقا قاتىسۋشى تۇلعالاردىڭ سۋرەتىن كەيىن سالايىن…
Kerey.kz
پىكىر قالدىرۋ