Қазақ Республикасында бір ғана мемлекеттік тіл бар. Ол- қазақ тілі. Қазақ тілінен басқа ешбір екінші тілге мемлекеттік мәртебе берілмеуі керек! Отыз жылдан астам уақыттан бері геосаяси ахуалды сылтауратып келдік. Енді біздің де мінезімізді һәм мысымызды көрсететін уақыт келді. ҚР-ның азаматы һәм салық тапсырушы қатардағы тұрғыны ретінде талап етемін!

Алдағы бес жылда Қазақ Республикасында елеулі демографиялық өзгерістер болады. Атап айтқанда 2030 жылынан кейін қазақтардың республикадағы жалпы үлесі 80-85% ке дейін артады. Славян халықтарының өсімі азайып 10%-ға дейін түседі. Есесіне елдегі түркітілдес өзбек, татар, ұйғырлардың өсімі еселеп өсіп тіпті 10-15 жылда орыстардың орнын басып озуы мүмкін. Сол кезде Қазақ Республикасындағы жалпы түркітілдес халықтардың үлес салмағы 85-90% ке жетеді. Нәтижесінде қазақ мектептерінің саны, қазақы орта мен қазақша ақпараттық контент тб.-ға сұраныс еселеп көбейеді де соңы түрлі әлеуметтік мәселелердің тосыннае шығуына түрткі болады. Неге? Себебі қазақтардың саны көп, мектеп, бала-бақша, жаңа микро аудан, тұрғын үй кешендері, ауыз суы, тб өте көп себептер өздігінен пайда болады. Конституцияда тіл туралы бапты толықтырғанда демографиялық жағдаятты ерекше ескермесе және байырғы тұрғын қазақтардың ұлттық мүддесін қанағаттандырмаса кез-келген сәтте әлеуметтік теңсіздік көрініс табуы мүмкін. Бұдан бөлек алдағы 5-10 жылда тілдік демографиялық ахуал да параллель өзгеріп отырады. Яғни орыс тіліне байланысты сұраныстың Орталық Азия аумағындағы қажеттілігі біртіндеп әлсіреп, есесіне ағылшын, қытай, француз, түрік тілдеріне сұраныс артуы ықтимал. Сол себепті конституцияда екінші бір тілге мәртебе беріп керек емес.

Ең қызығы соңғы технологиялық жаңалықтар бойынша көптіл білумен мақтанатын заман келмеске кетіп барады. Алда адамзат тілдік интеграцияның жаңа дәуіріне кіріп жатыр. Яғни кез-келген адам өз тілінде сөйлеп технологиялық тетіктер арқылы келесі адамға соның тілімен ақпарат алмаса береді. Сіз қазақша айтыңыз, ол французша автоматты түсіне береді. Заман соған келе жатыр. Соңғы технологиялық жаңалық осылай.

Егер конституцияда қалайда екінші бір тілді көрсету керек болса онда қазақ тілімен бірге жойылуға беталған байырғы тілдерге құқықтық мәртебе берейік, яғни Дешті-Қыпшақ даласындағы тұрғылықты тарихи тілдерге атап айтқанда ноғай, башқұрт, құмық, қарашай-балқар, алтай, жақыт (якут), хакас тілдерін дамытуға арналған ОРДА ТІЛІ дейтін тармақ қабылдауы керек. Қазақ Республикасында мемлекеттік ресми тіл – қазақ тілімен бірге Дешті-Қыпшақ даласындағы байырғы тілдерге де айрықша нормативтік құқық беріледі деген тармақ қабылдануы тиіс. ОРЛА ТІЛІ тармағы аясында аталған тілдерді біріктіретін жаңа концепция жасалады да Ғылым Академиясы мен ЖОО-дарында іргелі зерттеу институттары ашылады, сонымен бірге Дешті-Қыпшақ түркілерін Қазақстанда интеграциялауды бастайтын мем-жобалар мен бағдарламалар, стипендиялар қабылданады. Басқаша айтқанда Қазақ Республикасы Дешті-Қыпшақтың байырғы тұрғындарының тілі мен мәдениетінің заңды қара шаңырағына айналады.

21- ғасыр осындай қызық та жаңаша ойдың ғасырына айналып барады. АҚШ немесе Қытай, Ресей мен Еуропаны қараңыз, әлем жаңаша күрделі қадамға бетбұрыс жасап жатыр. Біз геосаясатта “белсебет” ойлап таппаймыз, біз бар болғаны Дешті-Қыпшақ кезеңінен бері тарихи жадымызда сақталған төл құндылықтарымызды 21- ғасырдың өркениет талаптарына сай трансформациядан өткізіп бейімдеп кейінгі жас буын ұрпаққа (поколенияға) жаңа өркениет құндылықтары ретінде тұжырымдама ұсынамыз.

“Бектер кетіп ел қалар, бетеге кетіп бел қалар” дегендей біз Дешті-Қыпшақ кезеңінен бері талай ресейді, талай қытай мен АҚШ-ты көрген байырғы тұрғынбыз. Қазақ тілі үшін жүз жылдан бері тұрақты күресіп келеміз. Әлі де күресе береміз.

Елдес ОРДА

04.02.2026

Ескерту: сурет ресми ашық ақпараттан алынды.