قازاق رەسپۋبليكاسىندا ءبىر عانا مەملەكەتتىك ءتىل بار. ول- قازاق ءتىلى. قازاق تىلىنەن باسقا ەشبىر ەكىنشى تىلگە مەملەكەتتىك مارتەبە بەرىلمەۋى كەرەك! وتىز جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى گەوساياسي احۋالدى سىلتاۋراتىپ كەلدىك. ەندى ءبىزدىڭ دە مىنەزىمىزدى ءھام مىسىمىزدى كورسەتەتىن ۋاقىت كەلدى. قر-نىڭ ازاماتى ءھام سالىق تاپسىرۋشى قاتارداعى تۇرعىنى رەتىندە تالاپ ەتەمىن!

الداعى بەس جىلدا قازاق رەسپۋبليكاسىندا ەلەۋلى دەموگرافيالىق وزگەرىستەر بولادى. اتاپ ايتقاندا 2030 جىلىنان كەيىن قازاقتاردىڭ رەسپۋبليكاداعى جالپى ۇلەسى 80-85% كە دەيىن ارتادى. سلاۆيان حالىقتارىنىڭ ءوسىمى ازايىپ 10%-عا دەيىن تۇسەدى. ەسەسىنە ەلدەگى تۇركىتىلدەس وزبەك، تاتار، ۇيعىرلاردىڭ ءوسىمى ەسەلەپ ءوسىپ ءتىپتى 10-15 جىلدا ورىستاردىڭ ورنىن باسىپ وزۋى مۇمكىن. سول كەزدە قازاق رەسپۋبليكاسىنداعى جالپى تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ ۇلەس سالماعى 85-90% كە جەتەدى. ناتيجەسىندە قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سانى، قازاقى ورتا مەن قازاقشا اقپاراتتىق كونتەنت تب.-عا سۇرانىس ەسەلەپ كوبەيەدى دە سوڭى ءتۇرلى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ توسىنناە شىعۋىنا تۇرتكى بولادى. نەگە؟ سەبەبى قازاقتاردىڭ سانى كوپ، مەكتەپ، بالا-باقشا، جاڭا ميكرو اۋدان، تۇرعىن ءۇي كەشەندەرى، اۋىز سۋى، تب وتە كوپ سەبەپتەر وزدىگىنەن پايدا بولادى. كونستيتۋتسيادا ءتىل تۋرالى باپتى تولىقتىرعاندا دەموگرافيالىق جاعداياتتى ەرەكشە ەسكەرمەسە جانە بايىرعى تۇرعىن قازاقتاردىڭ ۇلتتىق مۇددەسىن قاناعاتتاندىرماسا كەز-كەلگەن ساتتە الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك كورىنىس تابۋى مۇمكىن. بۇدان بولەك الداعى 5-10 جىلدا تىلدىك دەموگرافيالىق احۋال دا پاراللەل وزگەرىپ وتىرادى. ياعني ورىس تىلىنە بايلانىستى سۇرانىستىڭ ورتالىق ازيا اۋماعىنداعى قاجەتتىلىگى بىرتىندەپ السىرەپ، ەسەسىنە اعىلشىن، قىتاي، فرانتسۋز، تۇرىك تىلدەرىنە سۇرانىس ارتۋى ىقتيمال. سول سەبەپتى كونستيتۋتسيادا ەكىنشى ءبىر تىلگە مارتەبە بەرىپ كەرەك ەمەس.

ەڭ قىزىعى سوڭعى تەحنولوگيالىق جاڭالىقتار بويىنشا كوپتىل بىلۋمەن ماقتاناتىن زامان كەلمەسكە كەتىپ بارادى. الدا ادامزات تىلدىك ينتەگراتسيانىڭ جاڭا داۋىرىنە كىرىپ جاتىر. ياعني كەز-كەلگەن ادام ءوز تىلىندە سويلەپ تەحنولوگيالىق تەتىكتەر ارقىلى كەلەسى ادامعا سونىڭ تىلىمەن اقپارات الماسا بەرەدى. ءسىز قازاقشا ايتىڭىز، ول فرانتسۋزشا اۆتوماتتى تۇسىنە بەرەدى. زامان سوعان كەلە جاتىر. سوڭعى تەحنولوگيالىق جاڭالىق وسىلاي.

ەگەر كونستيتۋتسيادا قالايدا ەكىنشى ءبىر ءتىلدى كورسەتۋ كەرەك بولسا وندا قازاق تىلىمەن بىرگە جويىلۋعا بەتالعان بايىرعى تىلدەرگە قۇقىقتىق مارتەبە بەرەيىك، ياعني دەشتى-قىپشاق دالاسىنداعى تۇرعىلىقتى تاريحي تىلدەرگە اتاپ ايتقاندا نوعاي، باشقۇرت، قۇمىق، قاراشاي-بالقار، التاي، جاقىت (ياكۋت), حاكاس تىلدەرىن دامىتۋعا ارنالعان وردا ءتىلى دەيتىن تارماق قابىلداۋى كەرەك. قازاق رەسپۋبليكاسىندا مەملەكەتتىك رەسمي ءتىل – قازاق تىلىمەن بىرگە دەشتى-قىپشاق دالاسىنداعى بايىرعى تىلدەرگە دە ايرىقشا نورماتيۆتىك قۇقىق بەرىلەدى دەگەن تارماق قابىلدانۋى ءتيىس. ورلا ءتىلى تارماعى اياسىندا اتالعان تىلدەردى بىرىكتىرەتىن جاڭا كونتسەپتسيا جاسالادى دا عىلىم اكادەمياسى مەن جوو-دارىندا ىرگەلى زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى اشىلادى، سونىمەن بىرگە دەشتى-قىپشاق تۇركىلەرىن قازاقستاندا ينتەگراتسيالاۋدى باستايتىن مەم-جوبالار مەن باعدارلامالار، ستيپەنديالار قابىلدانادى. باسقاشا ايتقاندا قازاق رەسپۋبليكاسى دەشتى-قىپشاقتىڭ بايىرعى تۇرعىندارىنىڭ ءتىلى مەن مادەنيەتىنىڭ زاڭدى قارا شاڭىراعىنا اينالادى.

21- عاسىر وسىنداي قىزىق تا جاڭاشا ويدىڭ عاسىرىنا اينالىپ بارادى. اقش نەمەسە قىتاي، رەسەي مەن ەۋروپانى قاراڭىز، الەم جاڭاشا كۇردەلى قادامعا بەتبۇرىس جاساپ جاتىر. ءبىز گەوساياساتتا “بەلسەبەت” ويلاپ تاپپايمىز، ءبىز بار بولعانى دەشتى-قىپشاق كەزەڭىنەن بەرى تاريحي جادىمىزدا ساقتالعان ءتول قۇندىلىقتارىمىزدى 21- عاسىردىڭ وركەنيەت تالاپتارىنا ساي ترانسفورماتسيادان وتكىزىپ بەيىمدەپ كەيىنگى جاس بۋىن ۇرپاققا (پوكولەنياعا) جاڭا وركەنيەت قۇندىلىقتارى رەتىندە تۇجىرىمداما ۇسىنامىز.

“بەكتەر كەتىپ ەل قالار، بەتەگە كەتىپ بەل قالار” دەگەندەي ءبىز دەشتى-قىپشاق كەزەڭىنەن بەرى تالاي رەسەيدى، تالاي قىتاي مەن اقش-تى كورگەن بايىرعى تۇرعىنبىز. قازاق ءتىلى ءۇشىن ءجۇز جىلدان بەرى تۇراقتى كۇرەسىپ كەلەمىز. ءالى دە كۇرەسە بەرەمىز.

ەلدەس وردا

04.02.2026

ەسكەرتۋ: سۋرەت رەسمي اشىق اقپاراتتان الىندى.