Zhalgas Yertay

Орыс тілінің мәртебесін еш төмендетпедік, оның бәрі күңкіл сөз деген екен. Қазақ тілінің де мәртебесі төмендеді деп байбалам салмаңдар деп ұрсыпты. 

Алдымен жауабы жоқ сұрақтардан бастайық. Тоқаев мырза, егер ештеңе өзгермесе, онда “тең” сөзінің “қатарға” ауысуы жай көз алдау әрекеті ме? Қоғамдағы градусты басуға талпыныс қана ма? Қазіргі мемлекеттік бюрократиялық аппараттың статус-квоны сақтап қалуға тырысуы деп бағаласа бола ма? 

Енді Тоқаев мырзаның әр сөзіне тоқталсақ.

“Жаңа Конституция мәтінінің ресми құжат ретінде қазақ және орыс тілдерінде жариялануы көп нәрсені аңғартпай ма? Бұл жерде түсініктеме беріп, ақталудың өзі артық”

Иә, қазіргі қазақ тілінің проблемасы да сол – қазақ тілі мен орыс тілінің құқықтық теңдігі мемлекеттік тілді кемсітіп тұр. Өйткені бюрократия құжаттарды орысша әзірлеп, кейін қажет болса қазақшаға аудара салады. Сондықтан мемлекеттік тіл іс жүзінде ресми тілге айнала алмай жүр. Дұрыс айтасыз, ештеңе өзгермегені көп нәрсені аңғартып тұр. 

Тағы бір сөзі – “Қазақ тілінің мәртебесі төмендеді деп байбалам салудың қажеті жоқ”

Қазақ тілінің мәртебесі төмендеген жоқ, бірақ ол жоғарылаған да жоқ. Демек, қазақ тілі орыс тілінің көлеңкесінде қала береді деген сөз. Мемлекеттік бюркоратия жұмысы сол күйі өзгермейді. Әйтпесе, өмірдің қалған салаларында қазақ тілі өз тұғырына көтеріліп алған. Бірақ оған биліктің бір тамшы да тері шығып, бір түйір де еңбегі сіңген жоқ. Қоғамда қазақ тілінің позициясы күшейді. Бірақ бұл өзгерістерге биліктің дым қатысы жоқ.

Тағы былай депті – “Жаңа Конституция жобасында «Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі – қазақ тілі» деп нақты жазылған” 

Кешіріңіз, бірақ бұл сөйлем Қазақстан конституциясында 1989 жылдың 22 қыркүйегінен бері бар. Бірақ 35 жылдан бері тіл мәселесі сол күйі шешілген жоқ. Демек мәселенің шешімі бұл тұжырымда емес, 9-баптың 2-тармағында болып тұр. 

Сосын “Басқаша айтқанда, қазақ тілінің болашағы жарқын” дейді. 

Қазақ тілінің болашағы бізге де, қазіргі билікке де қарап тұрған жоқ. Болашағы жарқын болатынына ешкім шәк келтірмейді. Мәселе – дәл қазір қазақ тілінің мемлекеттік тіл функциясын қаншалықты атқарып отырғанында ғой. 

Соңғысы – “Кейбіреулер тіл тағдырына алаңдаған кейіп танытып, бұл тақырыпты саяси құрал ретінде пайдаланады” 

Билік қазақ тілінің мемлекеттік тіл ретіндегі тынысын тарылта берсе, ол саяси құралға айнала береді. Тіл проблемасын билік шешсе, ертесі күні-ақ ол саяси проблема болудан қалады. 

Сонымен, қорытынды ой. Қазақ тілінің болашағына ешкім күмәнданбайды. Ол жарқын болатынын әрі тұғырына бәрібір қонатынын түсініп отыр. Бірақ бізге мемлекеттік тілдің дәл қазіргі мәртебесі маңызды болып тұр. Мәселе байбаламда емес қой, мәселе – шешімін таппай жатқан жүйелік проблемада дер едім.