Zhalgas Yertay

Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. 

Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? 

Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.

“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”

Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin qajet bolsa qazaqşağa audara saladı. Sondıqtan memlekettik til is jüzinde resmi tilge aynala almay jür. Dwrıs aytasız, eşteñe özgermegeni köp närseni añğartıp twr. 

Tağı bir sözi – “Qazaq tiliniñ märtebesi tömendedi dep baybalam saludıñ qajeti joq”

Qazaq tiliniñ märtebesi tömendegen joq, biraq ol joğarılağan da joq. Demek, qazaq tili orıs tiliniñ köleñkesinde qala beredi degen söz. Memlekettik byurkoratiya jwmısı sol küyi özgermeydi. Äytpese, ömirdiñ qalğan salalarında qazaq tili öz twğırına köterilip alğan. Biraq oğan biliktiñ bir tamşı da teri şığıp, bir tüyir de eñbegi siñgen joq. Qoğamda qazaq tiliniñ poziciyası küşeydi. Biraq bwl özgeristerge biliktiñ dım qatısı joq.

Tağı bılay depti – “Jaña Konstituciya jobasında «Qazaqstan Respublikasınıñ memlekettik tili – qazaq tili» dep naqtı jazılğan” 

Keşiriñiz, biraq bwl söylem Qazaqstan konstituciyasında 1989 jıldıñ 22 qırküyeginen beri bar. Biraq 35 jıldan beri til mäselesi sol küyi şeşilgen joq. Demek mäseleniñ şeşimi bwl twjırımda emes, 9-baptıñ 2-tarmağında bolıp twr. 

Sosın “Basqaşa aytqanda, qazaq tiliniñ bolaşağı jarqın” deydi. 

Qazaq tiliniñ bolaşağı bizge de, qazirgi bilikke de qarap twrğan joq. Bolaşağı jarqın bolatınına eşkim şäk keltirmeydi. Mäsele – däl qazir qazaq tiliniñ memlekettik til funkciyasın qanşalıqtı atqarıp otırğanında ğoy. 

Soñğısı – “Keybireuler til tağdırına alañdağan keyip tanıtıp, bwl taqırıptı sayasi qwral retinde paydalanadı” 

Bilik qazaq tiliniñ memlekettik til retindegi tınısın tarılta berse, ol sayasi qwralğa aynala beredi. Til problemasın bilik şeşse, ertesi küni-aq ol sayasi problema boludan qaladı. 

Sonımen, qorıtındı oy. Qazaq tiliniñ bolaşağına eşkim kümändanbaydı. Ol jarqın bolatının äri twğırına bäribir qonatının tüsinip otır. Biraq bizge memlekettik tildiñ däl qazirgi märtebesi mañızdı bolıp twr. Mäsele baybalamda emes qoy, mäsele – şeşimin tappay jatqan jüyelik problemada der edim.