Tärbie bağıtı imani qwndılıq
kerey.kz
Bügingi tañda, şäkirtke jan – jaqtı tereñ bilim berip, onıñ jüregine kisiliktiñ asıl qasietterin üzdiksiz wyalata bilsek, erteñgi azamat jeke twlğanıñ özindik közqarasınıñ qalıptasuına, aynalasımen sanasuına ıqpal eteri sözsiz. Imani tärbie beru – jas wrpaqtıñ boyına ömirdiñ mäni, süyispenşilik, baqıt, sıylastıq, tatulıq, birlik, tözimdilik sındı qwndılıqtardı darıtu arqılı adamnıñ qoğamda öz ornın tabuına, qabilet – darınınıñ aşıla tüsuine, aqıl – parasatın damıtuına, yağni sändi de mändi ömir süruine qızmet etedi,jan-jaqtı mümkindkk tuğızadı. Bügingi jaña qoğam müddesine layıqtı, är jaqtı jetilgen, boyında wlttıq sana, wlttıq psihologiya qalıptasqan erteñgi qoğam iegeri bolarlıq parasattı azamat tärbie-lep ösiru – otbasınıñ, balabaqşanıñ,mekteptiñ, barşa halıqtıñ mindeti.
Din – ilahi ämirler arqılı adamzat balasın kemeldikke bastap, özindik dünietanım men qağidalar jiıntığı arqılı körkem minez ben izgilik ataulını ömirdiñ bar salasına ornıqtıradı.Basqaşa aytqanda, din – bükil ğalamnıñ, bolmıstıñ, jaratılıstıñ jüregine, özegine, ruhına, tamırına jäne öne boyına süyispenşilik pen izgilikti ornıqtıratın mäñgilik mahabbat. Din – adamzat tarihımen birge jasap kele jatqan, ölmeytin, könermeytin, mäñgilikke jeteleytin qasterli de qasietti wğım, bükil älemge ortaq qwndılıq. Adam ata aleyhissalamnan bastau alatın alğaşqı adamdardıñ boyında da sana men sezim, mahabbat pen meyirim, ar-namıs pen wjdan jäne adamgerşilik izgi qasietter siyaqtı dinge, qwdiretke, jaratuşığa degen joğarı senim bolğan. Osılayşa, este joq ıqılım zamandardan beri senim – jürekpen, din – adammen birge ömir sürip keledi. Alla men pendeniñ arasına jipsiz ornağan qasterli, qasietti köpir. Qwran:keybir batıstıq din tarihşıları men materialisterge kerisinşe, äuelgide animizm, fetişizm, totemizm siyaqtı «izmder» emes, älimsaqtan beri Alla Tağalanıñ qwzırında tek bir ğana dinniñ bar bolğanın aytadı. Qwrannıñ bayanı boyınşa, alğaşqı payğambar bolğan Adam atadan bergi barlıq payğambarlar adamzatqa Allanıñ bir jäne teñdessiz ekenin, aqırettiñ bar jäne tağdırdıñ haq ekenin uağızdap kelgen. Bwl twjırım boyınşa, adamnıñ arğı atası wjdan men parasat, aqıl men oy iesi, sanalı adam bolğan jäne dini nanımdarğa senip, Jaratqanğa siınıp, aqıretke ilanğan. Bwl orayda ündiniñ qasietti kitaptarın zerttegen nemis oyşılı Şellingtiñ «Adamzat äuelde bir bolğan jäne jalğız jaratuşığa iman keltirgen. Bayırğı din keyin jwldızdarday şaşılıp, qwraqtay bölinip ketken» degen sözi men ataqtı antropolog-ğalım Şmidttiñ: «barlıq dinder äuel bastağı tek täñirli dinnen örbigen» degen pikiri Qwrannıñ bayanınan alşaq jatqan joq Balalarımızdı imandılıqqa tärbieleu üşin olardıñ ar-wyatın, namısın oyatıp, meyirimdilik, qayırımdılıq, kişipeyildik, qamqorlıq körsetu, adaldıq, izettilik siyaqtı qasietterdi boyına siñiru qajet. Balanı ülkendi sıylauğa, kişige izet körsetuge, imandı boluğa, adamgerşilikke baulu ruhani-adamgerşilik tärbiesiniñ jemisi. Balalardı adamgerşilike tärbieleude wlttıq pedagogika qaşanda halıq tärbiesin ülgi wstaydı. Al, adamgerşilikke tärbieleudiñ birden-bir jolı osı iske közin jetkizu, senimin arttıru. Osı qasietterdi balağa jasınan boyına siñire bilsek, adamgerşilik qasietterdiñ berik irge tasın qalağanımız. Adamgerşilik- adamnıñ ruhani arqauı.Öytkeni adam balası qoğamda öziniñ jaqsı kisilik qasietimen, adamdığımen, qayırımdılığımen ardaqtaladı. Adam balasınıñ minez qwlqına tärbie men tälim arqılı tek bilimmen aqıldı wştastıra bilgende ğana siñetin, qwdiretti, qasieti mol adamşılıq ataulınıñ körinisi bolıp tabıladı.Imandılıq tärbiesinde aldımen balanı tek jaqsılıqqa, qayırımdılıqqa, meyirimdilikke, izgilikke baulıp, sonı maqsat twtsa, wstazdıñ, ata-ananıñ da bolaşağı zor bolmaq. Jasöspirimderdi imandılıq tärbiesi arqılı tolıqqandı jetilgen azamat retinde tärbieleu – qoğamımızdıñ bastı maqsatı.Sebebi älemde,azamattıq qoğamda, örkeniet däuirinde tärbie imani bağıt alıp,dinine näsiline twrmıs jağdayına täueldi bola twrıp bir ğana imandılıqqa baulu dünieniñ tört bwrışında etek alıp keledi.Endi kommunistik tärbie,ateistik tärbie,sayasi tärbie,moral'dıq norma qatarlı kategoriyalardan ruhani kemeljenu twğırlı twjırımdar psihologiya, pedagogika, filosofiyada köptep körinis berude.Tipti ateistik tärbieniñ özi «Qwday,jasağan,Jasauşı joq» deudiñ özin şınayı jürekpen qabıldaudı qajet etietindigin körsetude.Bwl da senimniñ bir türi ekendigi moyındaluda.Olay bolsa, ruhani baylıqqa, eñ aldımen, tilimizdi, dinimizdi, salt-dästürimizdi jatqızsaq, til – qazaq boluımız üşin, din – adam boluımız üşin, salt-dästür – wlt boluımız üşin qajet.Al islami jahandanudıñ alğa qoyğan maqsatı – adamgerşilik pen körkem minez-qwlıq wstanımdarın taratu, är kisiniñ qadir-qasietin,erkindigin, teñdigin qorğau, janwyağa qamqorlıq körsetu, barlıq pendeler arasında ädildik tarazısın ornatu, adamnıñ näsilin, dinin, aqılın, ar-wjdan, dünie-mülkin qorğau jäne zwlımdıqqa, basınuşılıqqa tosqauıl qoyu bolıp tabıladı.
Ruhani – kisilik tärbiesi – özindik sananı damıtuğa jağday jasaudı, jeke twlğanıñ ädep wstanımın, onıñ qoğam ömiriniñ normaları men dästürlerimen kelistiriletin moral'dik qasietterin jäne bağdarların qalıptastırudı üylestire aladı.Allah muminderge aşuı kelgende, özin – özi wstay aluın jäne jetimderge kömek berudi bwyırdı. Ärdayım adam şınşıl bolsa, adal eñbekpen mal tauıp, adal jese, jaqsılarmen joldas bolıp, ilim üyrense, meyirimdi de qayırımdı bolsa, ünemi köñildi de päk jürse, mine sonda ğana mwsılmandıq bes parızdıñ eñ bastı senimi kalimağa – til keltirip, imandılıqtı ötegeni boladı. Imannıñ bası – senim, al imannıñ täni – bes uaqıt namaz, jüregi – Qwran, kümbezi – ıqılas, niet, tilek. Imannıñ sözi – Allahtı eske alu, nwrı – şındıq, haq söyleu, dämi – päktik, jemisi – oraza twtu, japırağı – taqualıq, därisi – ar, wyat. Iman tört jerde saqtaladı: köñilde, jürekte, kökirekte jäne tände. Al wyat – közde, bette, sanada saqtaladı. Osığan baylanıstı Payğambarımız Mwhammed (s.a.s): «Islam naqtı, yağni közge körnekti. Al iman – adamnıñ jadında yağni közge körinbeydi, jasırın twradı» – dey otırıp: “Er jigittiñ üş namısı bar. Biri – imanı, ekinşisi – Otanı, üşinşisi – otbası” dep ar-ojdannıñ ruhaniyattılığın joğarı bağalağan
Jastardı ruhani –imandılıqqa tärbieleu, bolaşağına jol silteu – bügingi qajetti, kezek küttirmes mäsele.Mwnıñ sırtqı jäne işki sebepteri de bar.Älemde,wrpaq tärbiesine qatıstı ülken izdenister men zertteuler,talpınıstar men wsınıstar barşılıq. Damığan elderde, Jwmırjerdegi tärbie turalı qalıptasqan türli oy-sanalar men ilimderdi, mısalı; konfuczi,dao,uşinskiy,
Abay atamız aytqanday: «Adamdı – adam etetin de iman, Swltan etetin de iman», «Ruhani baylıq – baqıtqa jetkizedi» – demekşi, din oylaudı, izdestirudi jäne üyrenudi bwyıradı. Jwmıs istep, tabısqa qol jetkizudi uağızdaydı.Din – imandılıqtıñ, ädildiktiñ, sıpayılıqtıñ, parasattı-lıqtıñ, köpşildiktiñ, tözimdiliktiñ kepili. Dini, tili joq halıqtıñ – bolaşağı joq.Sonımen qatar qoğam ömirinde dinniñ alar ornı erekşe. Öytkeni, din ädeptilik qağidaları men qoğam birligin, tärbielik jüyelerdi qalıptastıruda eleuli röl atqaradı. Ğılım-zattardıñ tüpnegizine enip, tabiğattı är qilı etip ärlendirip, qoğamdıq ömirdi racionaldandıradı. Al, din -ömirdiñ mäni men maqsatın aşadı, adamnıñ işki jan düniesin bayıtıp, önegeli közqaras pen önegeli äreket qalıptastıradı. Qwdaydıñ mistikalıq beynesin joğarğı älemnen, mına älemdegi adamdardıñ jüregine qondırıp, onı aqiqat jolı retinde wğınuğa mümkindik tuğızadı. Al,qazaq üşin imandlılıq tärbiesi ata-babasınan wlasqan,janına jaqın, qanına singen, wlaspalı wğım,pedagogikalıq twşımdı kategoriya.Iman dini wğım retinde öz mazmwnında köptegen qwramdas birlikterden twradı; totemge senu, şamanğa senu, kök täñirge senu, tabiğat küşterine senu, bwlardıñ eşbiri de iman emes, jay ğana senim.Mwnıñ bärin bizdiñ halqımız basınan ötkizgen,sol negizde küni büginge deyin wstanğan senimder de bar. Äruaqqa sıyınu, onı qasterleu ,tabiğattı ayalau qazaq üşin imandılıq jolı.Ol jayında qatañ qağidalar men qwndı wstanımdar qalıptasqan. «Aruaqtı sıylamasañ da,qorlama!», «Öli razı bolmay,tiri bayımaydı». «Tabiğat-Anañ; «Basıña pana bolar tarıqqanda,özek jalğar tamağıñ aşıqqanda,aybarıñ esiñ ketip qorıqqanda»-dep tiri jürip,tirşilik eter tirek ekenin eske salıp otıradı.Al,qazaq halqı islamdı qabıldau arqılı bwl senimin jaña satığa köterip,tereñdetip bayıtqan jwrt.Qazaq halqınıñ ata-baba dästürinde imandılıq tek dini senim emes, ol sonday-aq, wlttıq psihologiyalıq saltqa, halıqtıq erekşelikke aynalğan qwbılıs. Halqımızdıñ tüsiniginde iman söziniñ ayasında senim mağınasımen qatar, barlıq adami asıl qasietterdi (wyat, ar-namıs, sabırlıq, jomarttıq, şınşıldıq, adaldıq, izgilik,qayırımdılıq,
Din – ilahi ämirler arqılı adamzat balasın kemeldikke bastap, özindik dünietanım men qağidalar jiıntığı arqılı körkem minez ben izgilik ataulını ömirdiñ bar salasına ornıqtıradı.Basqaşa aytqanda, din – bükil ğalamnıñ, bolmıstıñ, jaratılıstıñ jüregine, özegine, ruhına, tamırına jäne öne boyına süyispenşilik pen izgilikti ornıqtıratın mäñgilik mahabbat. Din – adamzat tarihımen birge jasap kele jatqan, ölmeytin, könermeytin, mäñgilikke jeteleytin qasterli de qasietti wğım, bükil älemge ortaq qwndılıq. Adam ata aleyhissalamnan bastau alatın alğaşqı adamdardıñ boyında da sana men sezim, mahabbat pen meyirim, ar-namıs pen wjdan jäne adamgerşilik izgi qasietter siyaqtı dinge, qwdiretke, jaratuşığa degen joğarı senim bolğan. Osılayşa, este joq ıqılım zamandardan beri senim – jürekpen, din – adammen birge ömir sürip keledi. Alla men pendeniñ arasına jipsiz ornağan qasterli, qasietti köpir. Qwran:keybir batıstıq din tarihşıları men materialisterge kerisinşe, äuelgide animizm, fetişizm, totemizm siyaqtı «izmder» emes, älimsaqtan beri Alla Tağalanıñ qwzırında tek bir ğana dinniñ bar bolğanın aytadı. Qwrannıñ bayanı boyınşa, alğaşqı payğambar bolğan Adam atadan bergi barlıq payğambarlar adamzatqa Allanıñ bir jäne teñdessiz ekenin, aqırettiñ bar jäne tağdırdıñ haq ekenin uağızdap kelgen. Bwl twjırım boyınşa, adamnıñ arğı atası wjdan men parasat, aqıl men oy iesi, sanalı adam bolğan jäne dini nanımdarğa senip, Jaratqanğa siınıp, aqıretke ilanğan. Bwl orayda ündiniñ qasietti kitaptarın zerttegen nemis oyşılı Şellingtiñ «Adamzat äuelde bir bolğan jäne jalğız jaratuşığa iman keltirgen. Bayırğı din keyin jwldızdarday şaşılıp, qwraqtay bölinip ketken» degen sözi men ataqtı antropolog-ğalım Şmidttiñ: «barlıq dinder äuel bastağı tek täñirli dinnen örbigen» degen pikiri Qwrannıñ bayanınan alşaq jatqan joq Balalarımızdı imandılıqqa tärbieleu üşin olardıñ ar-wyatın, namısın oyatıp, meyirimdilik, qayırımdılıq, kişipeyildik, qamqorlıq körsetu, adaldıq, izettilik siyaqtı qasietterdi boyına siñiru qajet. Balanı ülkendi sıylauğa, kişige izet körsetuge, imandı boluğa, adamgerşilikke baulu ruhani-adamgerşilik tärbiesiniñ jemisi. Balalardı adamgerşilike tärbieleude wlttıq pedagogika qaşanda halıq tärbiesin ülgi wstaydı. Al, adamgerşilikke tärbieleudiñ birden-bir jolı osı iske közin jetkizu, senimin arttıru. Osı qasietterdi balağa jasınan boyına siñire bilsek, adamgerşilik qasietterdiñ berik irge tasın qalağanımız. Adamgerşilik- adamnıñ ruhani arqauı.Öytkeni adam balası qoğamda öziniñ jaqsı kisilik qasietimen, adamdığımen, qayırımdılığımen ardaqtaladı. Adam balasınıñ minez qwlqına tärbie men tälim arqılı tek bilimmen aqıldı wştastıra bilgende ğana siñetin, qwdiretti, qasieti mol adamşılıq ataulınıñ körinisi bolıp tabıladı.Imandılıq tärbiesinde aldımen balanı tek jaqsılıqqa, qayırımdılıqqa, meyirimdilikke, izgilikke baulıp, sonı maqsat twtsa, wstazdıñ, ata-ananıñ da bolaşağı zor bolmaq. Jasöspirimderdi imandılıq tärbiesi arqılı tolıqqandı jetilgen azamat retinde tärbieleu – qoğamımızdıñ bastı maqsatı.Sebebi älemde,azamattıq qoğamda, örkeniet däuirinde tärbie imani bağıt alıp,dinine näsiline twrmıs jağdayına täueldi bola twrıp bir ğana imandılıqqa baulu dünieniñ tört bwrışında etek alıp keledi.Endi kommunistik tärbie,ateistik tärbie,sayasi tärbie,moral'dıq norma qatarlı kategoriyalardan ruhani kemeljenu twğırlı twjırımdar psihologiya, pedagogika, filosofiyada köptep körinis berude.Tipti ateistik tärbieniñ özi «Qwday,jasağan,Jasauşı joq» deudiñ özin şınayı jürekpen qabıldaudı qajet etietindigin körsetude.Bwl da senimniñ bir türi ekendigi moyındaluda.Olay bolsa, ruhani baylıqqa, eñ aldımen, tilimizdi, dinimizdi, salt-dästürimizdi jatqızsaq, til – qazaq boluımız üşin, din – adam boluımız üşin, salt-dästür – wlt boluımız üşin qajet.Al islami jahandanudıñ alğa qoyğan maqsatı – adamgerşilik pen körkem minez-qwlıq wstanımdarın taratu, är kisiniñ qadir-qasietin,erkindigin, teñdigin qorğau, janwyağa qamqorlıq körsetu, barlıq pendeler arasında ädildik tarazısın ornatu, adamnıñ näsilin, dinin, aqılın, ar-wjdan, dünie-mülkin qorğau jäne zwlımdıqqa, basınuşılıqqa tosqauıl qoyu bolıp tabıladı.
Ruhani – kisilik tärbiesi – özindik sananı damıtuğa jağday jasaudı, jeke twlğanıñ ädep wstanımın, onıñ qoğam ömiriniñ normaları men dästürlerimen kelistiriletin moral'dik qasietterin jäne bağdarların qalıptastırudı üylestire aladı.Allah muminderge aşuı kelgende, özin – özi wstay aluın jäne jetimderge kömek berudi bwyırdı. Ärdayım adam şınşıl bolsa, adal eñbekpen mal tauıp, adal jese, jaqsılarmen joldas bolıp, ilim üyrense, meyirimdi de qayırımdı bolsa, ünemi köñildi de päk jürse, mine sonda ğana mwsılmandıq bes parızdıñ eñ bastı senimi kalimağa – til keltirip, imandılıqtı ötegeni boladı. Imannıñ bası – senim, al imannıñ täni – bes uaqıt namaz, jüregi – Qwran, kümbezi – ıqılas, niet, tilek. Imannıñ sözi – Allahtı eske alu, nwrı – şındıq, haq söyleu, dämi – päktik, jemisi – oraza twtu, japırağı – taqualıq, därisi – ar, wyat. Iman tört jerde saqtaladı: köñilde, jürekte, kökirekte jäne tände. Al wyat – közde, bette, sanada saqtaladı. Osığan baylanıstı Payğambarımız Mwhammed (s.a.s): «Islam naqtı, yağni közge körnekti. Al iman – adamnıñ jadında yağni közge körinbeydi, jasırın twradı» – dey otırıp: “Er jigittiñ üş namısı bar. Biri – imanı, ekinşisi – Otanı, üşinşisi – otbası” dep ar-ojdannıñ ruhaniyattılığın joğarı bağalağan
Jastardı ruhani –imandılıqqa tärbieleu, bolaşağına jol silteu – bügingi qajetti, kezek küttirmes mäsele.Mwnıñ sırtqı jäne işki sebepteri de bar.Älemde,wrpaq tärbiesine qatıstı ülken izdenister men zertteuler,talpınıstar men wsınıstar barşılıq. Damığan elderde, Jwmırjerdegi tärbie turalı qalıptasqan türli oy-sanalar men ilimderdi, mısalı; konfuczi,dao,uşinskiy,
Abay atamız aytqanday: «Adamdı – adam etetin de iman, Swltan etetin de iman», «Ruhani baylıq – baqıtqa jetkizedi» – demekşi, din oylaudı, izdestirudi jäne üyrenudi bwyıradı. Jwmıs istep, tabısqa qol jetkizudi uağızdaydı.Din – imandılıqtıñ, ädildiktiñ, sıpayılıqtıñ, parasattı-lıqtıñ, köpşildiktiñ, tözimdiliktiñ kepili. Dini, tili joq halıqtıñ – bolaşağı joq.Sonımen qatar qoğam ömirinde dinniñ alar ornı erekşe. Öytkeni, din ädeptilik qağidaları men qoğam birligin, tärbielik jüyelerdi qalıptastıruda eleuli röl atqaradı. Ğılım-zattardıñ tüpnegizine enip, tabiğattı är qilı etip ärlendirip, qoğamdıq ömirdi racionaldandıradı. Al, din -ömirdiñ mäni men maqsatın aşadı, adamnıñ işki jan düniesin bayıtıp, önegeli közqaras pen önegeli äreket qalıptastıradı. Qwdaydıñ mistikalıq beynesin joğarğı älemnen, mına älemdegi adamdardıñ jüregine qondırıp, onı aqiqat jolı retinde wğınuğa mümkindik tuğızadı. Al,qazaq üşin imandlılıq tärbiesi ata-babasınan wlasqan,janına jaqın, qanına singen, wlaspalı wğım,pedagogikalıq twşımdı kategoriya.Iman dini wğım retinde öz mazmwnında köptegen qwramdas birlikterden twradı; totemge senu, şamanğa senu, kök täñirge senu, tabiğat küşterine senu, bwlardıñ eşbiri de iman emes, jay ğana senim.Mwnıñ bärin bizdiñ halqımız basınan ötkizgen,sol negizde küni büginge deyin wstanğan senimder de bar. Äruaqqa sıyınu, onı qasterleu ,tabiğattı ayalau qazaq üşin imandılıq jolı.Ol jayında qatañ qağidalar men qwndı wstanımdar qalıptasqan. «Aruaqtı sıylamasañ da,qorlama!», «Öli razı bolmay,tiri bayımaydı». «Tabiğat-Anañ; «Basıña pana bolar tarıqqanda,özek jalğar tamağıñ aşıqqanda,aybarıñ esiñ ketip qorıqqanda»-dep tiri jürip,tirşilik eter tirek ekenin eske salıp otıradı.Al,qazaq halqı islamdı qabıldau arqılı bwl senimin jaña satığa köterip,tereñdetip bayıtqan jwrt.Qazaq halqınıñ ata-baba dästürinde imandılıq tek dini senim emes, ol sonday-aq, wlttıq psihologiyalıq saltqa, halıqtıq erekşelikke aynalğan qwbılıs. Halqımızdıñ tüsiniginde iman söziniñ ayasında senim mağınasımen qatar, barlıq adami asıl qasietterdi (wyat, ar-namıs, sabırlıq, jomarttıq, şınşıldıq, adaldıq, izgilik,qayırımdılıq,
.
Pikir qaldıru