Goloşekindi qwlaq-şekeden wrğan Jalau Mıñbaywlı turalı bilesiz be?
kerey.kz
Memleket qayratkeri Jalau Mıñbaywlınıñ tuğanına 125 jıl
2016 jıldıñ qısında birinşi ret Mañğıstau jerinde boldım. Jalau Mıñbay eskertkişine tağzım etip, osı kisiniñ atındağı mektep oquşılarımen jüzdestim. Biıl küz memleket qayratkeriniñ tuğanına 125 jıl toladı, sonı qalay layıqtı etip ötkizudi jergilikti bilikti azamattar oylastıra bastaptı. Mağan qolqa saldı. Kaspige betimdi juıp twrıp, Jalau ömir sürgen uaqıtqa iştey biraz oy jügirttim. Bol'şevikterge tek partbilet şeñberinde qaramay Abay aytqan «Istıq qayrat, nwrlı aqıl, jılı jürek» twrğısınan da qarau kerek-au degen wstanım bezbenine salıp bayqadım.
Iä, el azamattarı arasında erteden tülep, 1916 jılğı wlt azattıq köterilisi kezinde bas kötergen, 1917 jılğı Qazan töñkerisinen keyin Täuelsizdik degen wranğa aynalğan Alaş ideyası el biligin bol'şevikter zañsız küştep tartıp alğan soñ da birjola qwrıp ketken joq. Alaş kösemderi Älihan Bökeyhan, Ahmet Baytwrsınwlınıñ üzeñgiles inileri, talanttı şäkrtteri olardıñ «bol'şeviktermen birge qızmet qıla jürip, äsirese ağartuşılıq salada halıqtıñ wlttıq ruhın oyatu, bekitu bağıtında jwmıs isteñder» degen ösietine adal boldı. Oğan qosa, eger dwrıstap zerdelesek, bol'şevikterdiñ el basqaru qızmetinde bolıp, repressiya jıldarında sol özderi jan ayamay ter tökken biliktiñ qolınan ajal tapqan qazaqstandıq qayratkerlerdiñ basım köpşiliginiñ äu basında sanası Alaş ideyasımen oyanğanın köremiz. S.Qojıqov, S.Säduaqasov, N.Nwrmaqov, T.Jürgenov… Osı qatarda Jalau Mıñbaywlınıñ özindik erekşe ornı bar. Älbette qoğam jauızdıqpen jazıqsız qwrban bolğandardıñ tağdırına aldımen köñil böledi. Sol sebepti bolar, Säken Seyfullinnen keyin, bol'şevikter äbden küş alıp, aq degeni alğıs, qara degeni qarğısqa aynalğan jwrt basındağı eñ bir auır qiın-qıstau twsta el basqarğan Jalau Mıñbaywlınıñ twlğası zertteuşiler nazarınan köp uaqıt tıs qalıp kelgeni.Tek bertinirekte ğana filolog ğalım Qabibolla Sıdiıqwlı, jurnalist Äbilqayır Span eñbekteri arqasında kömeskilenip wmıtıluğa aynalğan ayaulı er esimi qayta jañğırığa bastadı. Asıl erdiñ esimi nelikten qoğamdağı ala-qwla ıqılastıñ salqınına wşırağan desek, S.Seyfullin bastağan bol'şevik qayratkerlerdiñ köbi özderi qızmet etken jüyeniñ qwrbanı bolsa, J.Mıñbaywlı bir qarağanğa köldeneñ kelgen tötenşe aurudan, öz ajalınan köz jwmğanday bolıp körinedi. Şındığında olay emes bolatın.
J.Mıñbaywlınıñ «Istıq qayrat, nwrlı aqıl, jılı jüregi» qalay qalıptastı?
Ol şıqqan äulet te otarlauşılardıñ teperişin köp körgen. Quğındalğan. Şaşılğan. Osılayşa äke-şeşeden erte ayrılğan Jalau äjesi Botagözdiñ tärbiesinde ösedi. Mañğıstauğa jer audarılğan ataqtı ukrayn kobzarı Taras Şevçenkonıñ «Qazaq qızı – Katya» degen köpşilikke jaqsı mälim sureti osı Botagözdiñ beynesi. Novopetrovsk bekinisiniñ komendantı Guskovtıñ qızmetşisi bolğan ol nemeresi Jalaudı Fort-Aleksandrovsk qalasındağı (kezindegi Mañğıstaudıñ ortalığı) eki satılı orıs-qazaq mektebine berip oqıtqan. Mekteptiñ üş sınıbın bitirgen soñ, twrmıs jağdayına baylanıstı oquın äri qaray jalğastıra almay Jalau osındağı twz öndiru käsipşiligine jwmısqa twradı. Orıs tilin üyrenui, qarapayım eñbek adamdarı ortasında er jetui onı erte eseytedi, qaysar da tabandı minezi qalıptastıradı. Köptiñ senimin aqtay alatın azamat retinde tanılıp, 1916 jılı twz öndiruşiler käsipodağınıñ törağası bolıp saylanadı da, birjola sayasi küres jolına tüsedi.
Qayratkerdiñ ömir jolına üñilgende, men onıñ funkcionerlik qızmetinen göri Abay aytqan tolıq adamğa tän qasietterin köruge tırıstım. Özimşe taptım da.
Birinşiden, onıñ ruhani jan älemi halıqtıq salt-dästürden, änşilik, küyşilik önerinen barınşa mol när tartqanına tänti boldım. Birer mısal. Ol qazaq änderin zertteuşi A.Zataeviçke «Aqtan», «Aqböbek», «Juas qoñır», «Qaratorğay» degen tört än jazdırğan. Ortalıq qazaq Ükimeti Orınbordan Qızılordağa köşip kelgende twñğış ret bwrın tıyım salınğan naurız toyın wlttıq mereke retinde ötkizuge mwrındıq bolğan. Aqmeşittiñ Qızılorda atanuı, bwrınğı qırğız-qaysaq degen kekesindi japsırmadan qwtılıp, öziniñ Qazaq atın aluı, wltımızdıñ twñğış käsibi muzıkalıq drama teatrınıñ aşıluı Ükimet basşılığında Jalau Mıñbaywlı otırğan kezde jüzege asırılğan. Ol Ortalıq Ükimet pen qalıñ bwqara arasın baylanıstıratın baspasöz qwralı bolu keregin jaqsı bilgen. 1926 jıldıñ 27 şildesinen bastap qazaq şarualarınıñ üni «Auıl tili» attı gazet jarıq köre bastağan.
Ekinşiden, işki tilegi, nieti Alaş qayratkerleriniñ wstanımdarımen ündes bolğan. Onıñ däleline Sovet ökimeti Mäskeude, Petrogradta jäne Türkistanda tolıq ornap, M.Şoqaydıñ basına qauip töngende, onı Kaspiy teñizi arqılı şetelge aman-esen ötkizip jibergen erligin aytsaq ta jetkilikti. P'esamnan bir üzik:
Jalau. Men, Mwsteke, ayqayşıl wrandarğa emes, jüregime jüginem, aldımen jüregimniñ ünin tıñdaymın. Tap qazirdiñ özinde qapımdı añdıp, jolımdı torığan jauım barın bile twra, jüregime jüginip, täuekelge bel buıp, sizge järdem beruge kelip twrmın.
Mwstafa Şoqay. Turasıñ, bettisiñ, Jalau inim. Seniñ bwl mineziñdi sırtıñnan biraz bağıp bayqağam.
Jalau. Onda meni jek köretindey jöniñiz bar eken ğoy. Soğan qaramastan qalayşa menen kömek boladı dep oylağansız, Mwsteke?
Mwstafa Şoqay. Jansauğalap qaşqan bişara laq qasqır apanına sekirip ketipti. Biraq qasqır onı jemepti.
Jalau. Men qasqır emespin. Siz, ärine, laq emessiz. Men boyında wlttıq qanı bar jay ğana bir qarapayım qazaq balasımın.
Mwstafa Şoqay. Qazaqpın dediñ – au, inim. Osı ğoy bizdiñ bärimizge keregi… Halqı men eliniñ aldındağı öziniñ perzenttik parızın anıq tüsingen, qiın – qıstau jağdayda onı adal orındaudan jaltarmağan adamdar qay däuirde ömir sürse de, düyim jwrtınıñ ardaq twtar azamatı bolıp qala bermek. Siz solardıñ qatarınan ekensiz, inim.
Jalau. Sayasat, meniñ tüsinigimde, amalın tauıp dwrıs qoldanudı kerek etetin ötkir qwral. Dwrıs qoldanbasañ, halıq arandaydı, bir-birimen jaulasadı, bereke-birliginen ayrıladı… Aday jwrtı ne körmedi? Jau oğı men qılışınıñ astınan dürkirey qaşıp, qañğıp – pısıp barmağan jeri joq. Qırıq bölşek bop bölindi, tarıday şaşıldı.
Mwstafa Şoqay. Aday jwrtın biriktiru jolındağı eñbegiñiz jayınan men tolıq habardarmın. Biz eşkimge mäñgi qwl bolıp twra almaymız, qwl bolu üşin jaralğanımız joq, qalay da wlttıq azattığımızdı tolıq aluğa tiispiz.
Jalau. Siz meni, Mwsteke, ügittep twrğan joqsız ba?
Mwstafa Şoqay. Jo-joq, jası ülken ağalığımdı paydalanıp jäne öziñe şın senetinimdi bildirip, qattı riza bolğandıqtan sırtqa eriksiz şığıp ketip jatqan işimdegi jan sırım ğoy.
Jalau. Arman – mwratıñız qanday biik edi, Mwsteke.
Mwstafa Şoqay. Bwl maqtauıña kelispeymin, inim. Kelispeymin. Arman – mwrat halıqtiki. Men bar bolğanı sonı arqalap jürgen jükşisimin äri joqşısımın. Biz jeke twlğalardan joğarı twrğan wlttıq mwrattarğa süyenuimiz kerek…
Düniedegi barlıq qırğın ideyalıq jaulıqtan bastalatını belgili. Alaş alıptarı wrıs dalasında jeñilgenmen soñğı demderi bitkenşe wlttıq mwrattarına adal bolıp qaldı. J.Mıñbaywlı «Auıl tili» gazetin şığarğanda M.Dulatovtıñ oğan «…Kitaptardıñ da, gazetterdiñ de mağan
körsetpegen qorlığı joq… Birdemeni bwtıp-şatıp jazadı da, mine, seni qazaqılandırdıq deydi… Meniñ oylap-oylap tapqanım, Jalau joldas, sen boldıñ», dep mwñ şağuı aralarındağı ruhani ündestikti bildiredi. Äytpese, M.Dulatov kez-kelgen lauazımdı bol'şevikke däl bwlay ağınan jarılıp hat jazbas edi.
Üşinşiden, jan düniesiniñ Alaş mwrattarımen ündestigin F.Goloşekinmen taysalmay betpe-bet kelip aşıq ayqasqa şıqqan qayratkerliginen köremiz. Öytkeni ol qazaq halqın aldındağı bar malınan ayırıp, aştan qırudı oylastırğan ortalıqtıñ zälimdigin jaqsı tüsindi. Tipti 1919 jılğı alasapıran künderdiñ özinde, RKP(b) V111 s'ezinde Lenin sol kezdegi Kirvoenrevkom basşısı S.Pestkovskiyge: «Erte me, keş pe, sizderge, bälkim, maldı qayta bölu mäselesin kün tärtibine qoyularıñızğa tura keletin şığar» degen bolatın. Ortalıq sol zälimdik josparın qanşa qarbalasıp jatsa da bir sätke de esten şığarğan joq. 1927 jıldıñ qaraşa ayında Qazaqstan partkonferenciyası ötip, iri baylardıñ maldarı men mülikterin tärkileu turalı şeşim qabıldandı. Sol jıldıñ jeltoqsan ayında zañsızdıqqa zañdı reñk beru maqsatımen Tärkileu komissiyası qwrıldı. Kelesi, 1928 jıldıñ tamız ayında baylardıñ mal-mülkin tärkileu jöninde qaulı qabıldanıp, onı orındau üşin qazaq auıldarına arnayı uäkildikpen mıñ adam jiberildi. Olarğa sen twr, men atayın tas nadan qarañğı belsendilerden 4700 adam qosıldı. Osılayşa qazaqtıñ jartısınan astamı aştan qırılğan qoldan jasalğan zwlmat jüzege asırıldı. P'esamnan üzik:
Goloşekin Iä, men sizge köp üyrettim, biraq bayqaymın, odan eşteñe şıqpaptı.
Jalau. Üyrettim deysiz. Qalay üyretesiz, mağan, mağan ğana emes, osınau wlan baytaq Qazaqstanğa birdeñe üyretetindey köş basşı bolğıñız kelse, aldımen osı eldiñ twrmısın, tilin, minezin bilip aluıñız kerek emes pe?
Goloşekin. Meni mwnda nadan qazaqtardıñ tilin üyren, twrmısın kör, üsterinde örip jürgen bitin sana dep jibergen joq. Ortalıqtıñ, partiyanıñ sayasatın jürgiz dep jiberdi.
Oraz Isaev. Filipp Isaeviç, bwl joldastıñ eldiñ twrmısın köru, tilin üyrenu, minezin bilu kerek degenin men bwrın bir jerden estigen siyaqtımın. A, iä, Alaş Ordanıñ kösemi Älihan Bökeyhannıñ…
Goloşekin. Pomolçi! Men mwnıñ kontr ekenin sensiz de bilemin. Bwl barıp twrğan wltşıl. Tezdetip mwnıñ közin qwrtu kerek.
Jalau (senge köşip) Qandı qol, ne tantıp twrsıñ?
Goloşekin Ne? Ne dediñ?
Jalau. Qolıña qara deymin. Qolıñ qan seniñ…
Goloşekin. A… vot ono çto? YA men Nikolay patşanı öltirdim, qatın bala-şağasımen qosıp. Lenin özi tapsırğasın. Iä, solay, janın jahannamğa jiberdim. Halıqtı qanap, qanın sorıp kelgen jauızdıñ.
Jalau. Patşa halıqtı qanasa, sen tigerge twyaq qaldırmay tonap ketpeksiñ. Eldi aştan qırmaqsıñ ba?
Goloşekin. Qazaq elin jaña jolğa partiya emes, partiyanıñ senimi jüktelgen mına men emes, Adaevskiden şıqqan mına sen alıp şıqpaqşımısıñ? Nado je.
Oraz Isaev. Jalau, siz artıq kettiñiz, artı nasırğa şapsın demeseñiz, keşirim swrañız.
Jalau. Qızteke qwsap sızılmay, sen qoya twrşı auzıñdı jauıp… Bwl qu ömirde eşteñe de mäñgi emes. Bäri özgeredi. Erte me, keş pe, Filipp ekeumiz de, özimiz bolmasaq ta süyegimiz, tarih sotınıñ aldına bararmız. Ädildik tarazısına tartılarmız. Keler wrpaq süytip arşıp alar kimniñ kim bolğanın.
Goloşekin. Bol'şevizm mäñgilik. Mına men siyaqtı bol'şevikter mäñgi özgermeytin tarihtı jasauşılarmız. Men jartı älemdi bilegen Nikolay patşanı öltirgen adammın, sen kimsiñ onıñ qasında, bukaşkasın…
Jalau. Olay bolsa, bukaşkanı dwrıstap tanıp al…
Jalau Goloşekindi qwlaq şekeden oñdırmay bir peredi. Ol jalpasınan tüsip, birauıq qimılsız qaladı. Oraz Isaev grafinnen su wrttap bürkip, şır-pır…
Bastığına tura qarsı şıqqan adam qay kezde oñğan edi, Jalau da qızmetinen tömendetilip, Gur'ev (Atırau) aymağın basqaruğa jiberiledi. Jüregi de, sanası da qabıldamağan jwmıs, baylardı tärkileuge dayındıq, ärli-berli jüris, ösek-ayañ, jala, bwlarğa bes jastağı wlı Eskendirdiñ balkonnan qwlap ölgen qayğılı qazası qosılıp, bwrınğı eski auruı qozıp, qarapayım tilmen aytqanda esil er jasına jetpey küyip ketedi. Qalay küymeydi? Jerlesi, bol'şevikterdiñ kötermeleuimen Taşkende, Mäskeude bilim alğan, basşılıq qızmetter atqarğan, özi de «halıq jauı» bolıp sottalıp, jiırma jılday türmede otırğan Bayboz Qilıbaev, osı kisi Jäkeñniñ közi tirisinde de, ölgen soñ da «ol bol'şevik emes, wltşıl bolğan» degendi barınşa däleldep baqqan. Bertinirekte Fort-Şevçenkodağı parkte alğaşqı qızıl rota jauıngerleriniñ atı-jöni jazılğan wstın qoyıladı. Oğan J.Mıñbaywlı esimi de jazıladı. Sonda Baybozekeñ bwl dwrıs emes dep arızdanıp, aqırı Jäkeñ esimin öşirtkizip tastaydı. P'esamnan üzik:
Aq kiimdi Jalau, onıñ ayağına jarmasqan Qara kisi.
Qara kisi. Sen bol'şevik emessiñ. Sen Alaşsıñ.
Jalau. Kimniñ kim bolğanın el aytar. Qazir taltüs, köleñkem. Balaqqa jarmasatınday da qauqarıñ qalğan joq. Qazir sen meniñ tura tabanımnıñ astındasıñ.
Qara kisi (qwrıp bara jatıp). Oool bol'- şe –vik bool-ğan joooq…
Jalau tas basqışpen joğarı köteriledi. Zalğa qarap, oñ qolın jürek twsına basıp, boyın tikteydi.
Jalau. Armısıñ, qazaq eli… Kök bayrağıñ qwttı bolsın, jas wrpaq! (Eskertkişke aynalğanday bolıp qıbırsız twrıp qaladı).
Bügingi azat közben qarasaq, Jäkeñniñ ideyalıq bäsekelesi tirisinde de, ölgen soñ da Jäkeñmen ideyalıq bäsekeles bop ötken kisige jasağan qısastıqtarı üşin qınjılsaq ta renjimeu kerek siyaqtı, qayta onıñ ıstıq qayrattı, jılı jürekti, elin süygen halıqşıl er azamat bolğanına şın kuälik berip ketkeni üşin rahmet aytqanımız jön-au deymin.
Öten AHMET,
Qazaq üni
Pikir qaldıru