Бойыңа ойың сай болғыр, дәудің аты дәу ғой қашанда

Boyıña oyıñ say bolğır, däudiñ atı däu ğoy qaşanda

| Dec 2, 2018

Batyrkhan Kurmanseit

Argentinanıñ Buenos-Ayresında ötken “Ülken jiırmalıq” (G20) elderi basşılarınıñ sammiti nätijelerine qatıstı qabıldanğan ortaq mälimdemede bügingi tañdağı eñ mañızdı älemdik mäselelerdiñ biri bolıp otırğan AQŞ-tıñ protekcionizm sayasatı jayında eşteñe aytılmadı.

Onıñ ornına taraptar “Eñ aldımen Amerika” degeninen qaytpay otırğan prezident Tramptıñ talabımen Düniejüzilik sauda wyımın reformalauğa qatıstı kelisimge qol jetkizdi.

“Birjaqtı sayasattı qoldauğa emes, köpjaqtı äriptestik jüyesin küşeytuge küş salu kerek” degendi büginge deyin qaytalap kelgen G20 elderi basşıları osı jolı öz poziciyaların qorğap qala almadı” dep jatır köp ekspertter.

Sammittiñ jabılu räsiminen keyin ötken press-konferenciyada “Erkin sauda qağidasın saqtap, protekcionizm sayasatın jürgizbeudiñ mañızdı ekeni turalı birlesken mälimdemede nege eşteñe aytılmadı” degen swraqqa wyımdastıruşı el Argentinanıñ prezidenti Maurisio Makri “Bastapqıda ol jaylı jazılğan bolatın, alayda, AQŞ tarapı mälimdemeniñ onday mätinin qabıldamay qoydı” dep jauap berdi.

Al AQŞ-tıñ ökili bolsa “Düniejüzilik sauda wyımın reformalauğa qatıstı tarixi kelisimge qol jetkizildi. Bügin Amerika üşin tağı bir wlı kün boldı” dep mälimdedi.

Sammit ayasında AQŞ Kanada jäne Meksikamen jaña sauda-sattıq kelisimşartına qol qoydı. Söytip, Tramptıñ saylau nauqanınan bastap aytıp kele jatqan Soltüstik Amerikandıq Erkin Sauda jönindegi Kelisimdi (NAFTA) özgertuge qatıstı sayasatı osı jolı xalıqaralıq qauımdastıq aldında jüzege astı.

Sonday-aq sammit ayasında Tramp QHR-dıñ törağası Si Czin'pinmen ekijaqtı kelissözder ötkizip, kelesi jıldıñ basına josparlanğan qıtaylıq tauarlarğa salınatın kedendik jaña salıqtardan uaqıtşa bas tartatuğa kelisim berdi. Alayda, onday kelisimniñ ornına Tramp özi küş salıp otırğan Düniejüzilik sauda wyımınıñ reformasına Beyjiñ tarapınan qoldau körsetudi jäne amerikandıq kompaniyalardıñ intellektualdıq menşik qwqıqtarın qatañ saqtau siyaqtı mañızdı mäselelerdi talap etti.

QHR-men sauda-ekonomikalıq saladağı ıntımaqtastıqtı retteuge küş salumen qatar Ündi jäne Tınıq mwxittarı aymağındağı qauipsizdikti qamtamasız etu maqsatında Qıtaydıñ atalğan aymaqtağı äskeri-sayasi poziciyasınıñ küşeyuine tosqauıl boludı közdeytin Tramp sammit ayasında Japoniya jäne Ündistannıñ prem'er-ministrlerimen alğaş ret üşjaqtı kelissözder ötkizdi.

Osı kezge deyin Japoniya men Ündistannıñ basşıları Aziya aymağında kün sanap küşeyip kele jatqan Qıtaydıñ sayasatına birlesip qarsı twru sayasatın pısıqtap kelgen bolsa, Vaşingtonnıñ odaqtası bolıp tabılatın Tokionıñ üylestiruimen osı jolı bwl tandemge AQŞ-tıñ qosılğanına älem kuä boldı.

Osılayşa, osı jolı alğaş ret Oñtüstik Amerika qwrlığında ötken G20 elderi sammitiniñ nätijeleri AQŞ siyaqtı alıp eldiñ älemdik sayasattağı alıp otırğan ornın tağı bir körsetti desek bolatınday.

Basqasın qoyğanda, jiırma eldiñ basşıları qabıldağan birlesken mälimdemeniñ mätini men mazmwnına bir eldiñ qanşalıqtı äser etkeninen köp närseni wğuğa boladı.

“Bügin Amerika üşin tağı bir wlı kün boldı” dep maqtanuğa bolatınday-aq.

Facebook paraqşasınan alındı

AQŞ Irannıñ Hark aralın basıp ala ma?

kerey.kz

Kian ŞARIFI Iran islam respublikasına tiesili Hark aralı. Amerika men Izrail'diñ Iranğa äue şabuıldarı jalğasıp jatqan twsta AQŞ-tağı sayasi ortada islam respublikasına tiesili Hark aralın basıp alu ideyası talqılana bastadı. Sarapşılardıñ aytuınşa, Vaşington Irandağı mwnay eksportınıñ negizgi oşağı sanalatın Hark aralın nısanağa aluı äbden mümkin. Bwl sankciyalar qwrsauındağı Iran ekonomikasın qwlatpay wstap twrğan bastı tabıs közin jauıp tastauı ıqtimal. Alayda Iran mwnay eksportınıñ 90 payızın qamtamasız etetin Parsı şığanağındağı şağın araldı basıp alsa, bwl AQŞ pen Izrail'diñ Iranğa qarsı soğısın tipti uşıqtırıp jiberui mümkin. Mwnıñ özi de Iran ekonomikasın tolıq qwrdımğa jibere almaydı deydi sarapşılar. 7 naurızda Axios basılımı AQŞ äkimşiligi Hark aralın basıp alu mümkindigin talqılağanın habarladı . Iran bwl aralğa
Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
Konstituciyada qazaq tilin memlekettik äri resmi til etsek, basqa tilderdiñ qwqı şektele me?

kerey.kz

Bwğan naqtı jauap – joq, bwl şeşimnen eşbir tildiñ, sonıñ işinde, orıs tiliniñ de qwqı şektelmeydi. Nege? Öytkeni konstituciyadağı memlekettik til märtebesi biliktiñ jwmıs tilin ğana retteydi. Ol normanıñ qarapayım adamdardıñ qatınas tiline qatısı joq. YAğni, memlekettik til – memlekettik organdar men jergilikti özin-özi basqaru wyımdarı jwmıs isteytin til degen söz. Bwl şeşim orısşa söyleytinderdiñ qwqığın şektemeydi, orısşa söyleuge tıyım salmaydı. Qarapayım adamdar üyinde, qoğamdıq orındarda, bizneste, media men mädeniet oşaqtarında qalağan tilinde söyley de, jwmıs istey de aladı. Bwğan konstituciyanıñ basqa baptarı naqtı kepil bolıp otır. Al jaña konstituciyada 9-baptıñ 2-tarmağı qazirgi küyinde qalsa, bwl – qazaq tiliniñ qwqığın şekteydi. Sebebi memlekettik organdar qwjattardı özderi üyrengendey aldımen orısşa jazıp,
Qazirgi biliktiñ eñ ülken qorqınışı…

kerey.kz

Zhalgas Yertay Konstituciyadan orıs tilin alıp tastasaq, Resey bizge soğıs aşa ma? Bilik osılay qorqıta bastadı. Biraq ol swraqqa qısqa jauap – joq. Sebebi, Reseyge qarsı Äzirbayjan da, Armeniya da neşe türli äreketke bardı, barıp ta jatır, biraq olarğa qazir soğıs qaupi tönip twrğan joq. Bwl ädisti sayasi manipulyaciya deydi, şın mäninde, bwnı qazirgi status-kvo jağdayın saqtap qalğısı keletin jüyeniñ asığıs oylap tapqan argumenti deuge boladı. Oylap köriñizşi, Reseyge bizdiñ memlekettik organdar qay tilde is-qağaz jürgizetini emes, loyal bolğanımız kerek. Endeşe, Resey bizdiñ loyaldığımızdı saqtap qalğısı kelse, konstituciyadağı til mäselesine qarsı bolmauı kerek. Sebebi bwl işki twraqtılıq mäselesi. Deni sau eldiñ biligi öz körşisine osınday qarsı argument aytar edi. Endi
«Mağınasız jwmıstan şarşadım»: qazirgi Konstituciyanıñ avtorı mälimdeme jasadı

kerey.kz

Qazirgi Ata zañnıñ avtorlarınıñ biri, akademik Maydan Süleymenov Konstituciya reformasın sınadı. Ol zañnıñ mätinin şağın bir top äldeqaşan jazıp qoyğanın, al komissiya jay ğana maqwldaytının aytadı. Onıñ sözinşe, ğalımdar men sarapşılardıñ wsınıstarı eskerilmeydi. Bwl turalı akademik Facebook-te jazdı: Keyingi kezde menen Konstituciyanı talqılap jatqanda, nege ünsiz qalğanımdı jii swrap jatır. Qısqa qayırsam: mağınasız jwmıstan şarşadım. Iä, men qazirgi Konstituciyanıñ avtorlarınıñ birimin. Talqılau kezinde eki mäsele üşin kürestim: Konstituciyalıq sottı saqtau jäne Parlamenttiñ ökilettigin şektemeu. Biraq ekeui de qabıldanbadı. Soğan qaramastan, men bwl Konstituciyadan wyalmaymın. Men Nazarbaev pen onıñ otbasınıñ jeke biligin nığaytuğa bağıttalğan keyingi tüzetulerden wyalamın. Nazarbaevtıñ kezinde-aq osı masqara tüzetulerdiñ barlığın taldap, Konstituciyanı jetildiru boyınşa birqatar wsınıstar engizu turalı