Keşe Semey qalasındağı Abaydıñ qorıq- muzeyinde Kökbay Janataywlınıñ 165 jıldığına arnalğan “Abaydan sabaq aldım bala jastan” attı ädebi keş ötti. Zal belgili abaytanuşı, professor Jandos Äubäkirdiñ tağılımı mol, äserli bayandamasın erekşe ıntamen tıñdadı. Spikerdi tıñdap otırıp: “Biz Kökbaydı tipti bilmeymiz deuge bolğanday eken ğoy… Keyde tipti jeñil, üstirt qaraytınımız da ras” degen oy jalğız mağan ğana emes, basqa tıñdauşılarğa da keldi dep oylaymın.

“Al biz osılay bolğanda mınau otırğan jastar şe?” dep, älsin- älsin artqı qatarlarda otırğan jastarğa qarap qoyam. İşteri pısıp otırğanday körindi mağan. “Qalay tüsindiruge boladı bwlarğa? Kökbay senderge “eski aqınnıñ” biri emes, erekşe aqın ekenin qay qırınan körsetip beruge bolar edi?” dep oylap qoyam.

Qazaqtıñ ata-babası wlı ideyalar tuğızğan biik parasat iesi. Kökbay şığarmalarında osını rastaytın qanşama mısal bar emes pe? Osını jastarğa körsetip, nasihattay alsaq, sol ideyalarğa qayta jan beruge boladı ğoy. Sol kezde tağı wlı isterge jol aşuğa boladı ğoy?! “Bwrın su jügirgen arıqpen jäne arşıp, qazıp jiberse jäne jüredi” emes pe? NEGE BİZ MWNI JASTARĞA JETKİZE ALMAY JÜRMİZ? NEGE BİZ MAQTANIŞ TUDIRATIN QWNDILIQTARIMIZDI KÖRSETE ALMAY JÜRMİZ?! Ornımnan atıp twrğım keldi. Mına qalğıp- şwlğıp otırğan jastarğa arnap biraz söz aytqım keldi… Ätteñ, uaqıt tar. Bayandamaşı da asıqtı, jürgizuşi de jiındı qorıtındılay bastadı… Al meniñ jetkizgim kelgeni mınau edi.

Birde institutqa bir belgili sayasatker jigit izdep keldi. “Mına balama bata berseñiz dep keldim. Darındı injener-zertteuşi retinde halıqaralıq deñgeyde tanılıp jürgen bala, “startaper”. Osı wlıma bata swrap keldim. Halıqaralıq zertteu komandasın basqaradı, Wlıbritaniyada asa bedeldi halıqaralıq bayqau ötpek, komandası soğan qatısqalı jatır edi”- dep, ağınan jarıldı.

“Bata” degende meniñ esime Bögembaydıñ jas Abılayğa bata bergeni esime tüsti. Sosın Arqadağı Şaqşaq Jänibekke arnayı bata swrap barğanı… Kökbay aqınnıñ «Sabalaq» dastanındağı. “Sabalaq”, äli elge tanıla qoymağan jas Abılay, qart Bögenbayğa erip, joñğarğa attanıp, mol oljamen oralğanda: «Al, bala, tiesili oljañdı al, eñbek seniki» degende balanıñ aytqan jauabı sanamda qalqıp şığa berdi:

Bala ayttı: “Böke, men olja almaymın,

Düniege moyın bwrıp köz salmaymın.

Iqılasıñmen bir bata berer bolsañ,

Qwdayım qabıl qılsa qwr qalmaymın”.

Mine söz! Bälki babalarımızdıñ wlılığınıñ kilti osı jerde! Olar üşin dünie-mülik, olja, jeke payda eşqaşan mañızdı bolğan emes. Nege? Sebebi olardıñ jüreginde biik mwrat, igi maqsat bolğan! Sondıqtan jastarımızdıñ parasatı biik, payımı keñ boluı üşin, “dünie, künköris” dep wsaqtalıp ketpeui üşin olardıñ jüregine wlı maqsat, izgi arman ornalastıru kerek dep twr ğoy aqın Babam!

Al endi Türkistanda han tağına mingen jas Abılay Arqadağı Şaqşaq Jänibektiñ batasın alu qajet bolıp, nökerlerimen Torğay dalasına keledi.

Şaqşaq Jänibek qazaqtıñ bilimdisi,

Özi er, özi taqua, molda kisi.

Sol uaqıtta qazaqtıñ bir den qoyğan

Aqsaqal, el ağası, ırımdısı.

Biz biletin Jänibek — batır, el basına kün tuğanda bas köterer törege jarımay, jerge qarap qalğanda bar jauapkerşilikti öz moynına audarıp alğan el ağası, şeber diplomat. Al mına jerde “özi er, özi taqua, molda kisi”. “Er” dep qazaq kimdi aytadı? Düniege moyın bwrıp qaramaytın has sopını aytadı, jüreginde bir Allağa degen mahabbatın ayalap saqtağan? Sondağı Şaqşaq Jänibektiñ Abılayğa aytıp twrğan sözi qanday ğajap.

- Täj-tağıñ qwttı bolsın, balam,- dedi,

Düniege bolma eşqaşan alañ,- dedi…

Tanıdıñız ba – tağı sol söz emes pe? Osı eki auız sözde twtas dalalıq filosofiya jatır emes pe?! Qara bastıñ qamın qayğıruşı qaşan han boluşı edi?! Han üşin baylıq ta, mansap ta mwrat emes! Onıñ jalğız uayımı — eldiñ qamı: el jügin qalay jeñildetemin, ädiletti qalay saqtaymın, eldiñ birligin qalay wstaymın? Jalğız osınıñ qayğısındağı adam ğana han boluğa ılayıq! Qazaqtıñ tüsinigi osı. Kökbay aqın oydan şığarğan emes. Kerek bolsa, han taqqa otırğanda halıq bar malın “hantalapay” ğıp talap aladı! “Dünie emes endi sağan keregi!” degenge işara bolar bälkim…

Al Abılay hannıñ taqqa otıru säti de qanday körkem surettelgen:

Jwrt şuıldap aytadı aqsarbasın,

Han saldı moynına aq säldesin…

Aq sälde — “Men ädildiktiñ kepilimin” degen işarat. Jauapkerşiliktiñ, tazalıqtıñ işarası. Han ädildiktiñ kepili boluı tiis! “Men taqta otırğanda eşbir qazı, sot ädiletsiz şeşim qabıldamaydı, eşbir juan ozbırlıq jasamaydı” degen mağına bar sälde salmaqta. Kerek deseñiz, aq sälde ölgendegi er kebini, “qara bastıñ qamı emes meniñ uayımım” degenge işara. “Sabalaq” bop, kebenek kiip jürgeni de, bälkim, sonıñ nışanı…

Jas bala taqqa minip, kidi täjdi,

Birdey körip qaltqısız köp pen azdı.

Taqua, jas küninen sopı bolıp,

Wstattı ruza, namaz, zeket, hajdı…

Han moynına aq säldesin salıp, taqqa otırıp jatqanda halıq hantalapay jasap jatır – hannıñ malın talap alıp. Öytkeni bwdan bılay hanğa jeke dünie tiesili bolmauı kerek: “Sen endi jeke adam emessiñ, eldiñ adamısıñ, endi sen halıqqa qaltqısız qızmet etu kereksiñ” degen halıqtıñ senimi şığar bwl. Bälkim, “Patşa- köñil” degen söz soğan dälel. Mal üşin, payda üşin qam jegen adam qaşan “patşa- köñil” boladı?! Kerisinşe, patşa bolmasa da, köñili patşa adamdar boladı. Ädildigiñe eldiñ közin jetkize alsañ, elge adaldığıñdı moyındata alsañ, qara halıqqa pana bola alsañ, sen eşteñeden mwqtaj bolmaysıñ. Halıqtıñ özi-aq seni ardaqtap, töbesine jığa ğıp şanşıp köteredi, qolına tu ğıp twtadı. Bilik pen halıqtıñ jwmılğan jwdırıqtay birligi degen osı!

Mine, Kökbay aqın jazğan dala demokratiyasınıñ tüp negizi! Nağız demokratiya — wranda emes, qağazda da emes, biik minberden aytılatın ädemi sözderde emes. Dalalıq demokratiya — senimge qwrılğan demokratiya. El aldındağı jauapkerşilikke. “Elim” degen hanına halqınıñ süyispenşiligine. Sol — qazaq hanı üşin eñ biik märtebe, qwrmet, eñ ädil, eñ meyirban handar ğana bölengen onday sıyğa.

Osılardı aytıp:

- Mine, kördiñ be?- degem sonda älgi balağa. – Al sen Kökbay degen aqınnıñ atın da estimegensiñ, solay ma?

Bala ündemey bas izedi, äkesi şının ayttı:

- Bwl tügili men estimeppin”,- dedi…

- Al sen osınday biik payım, osınday asqaq ideyalar nasihattalağan Europanıñ qay şığarmasın ayta alasıñ?

Biz äli Wlı Dalanıñ wlılıq sırın payımday almay jürmiz. Ruhani qaharmandarın, idealdarın tanıp bilgen joqpız. Aqındarımız ben jıraularımızdıñ kökireginde qanday wlı mwrat twtqanın, olardıñ şığarmalarında qanday biik dünietanım körinis tapqanın äli bağalay almay jürmiz. Osımen qaytip el bolamız?!

“Örkeniettik sub'ektilik” degen wğım bar ğılımda. Ol halıqtıñ jalpı el tu ğıp wstanarlıq qwndılıqtar, principter tudıra alu qabileti. Är sözden MÄN izdep, är isti tereñ MAĞINAĞA baylağısı keletin qabilet. Mağnauiyat, yaki ruhaniyat degen osı. Biz qazir özge mädeniet, özge örkeniettiñ principterin köşirip, kal'ka jasamaqpız. Bar önerimiz osı. Sosın kep “Bizde nege kreativ joq?” dep tañqalamız. Eger halıq ünemi özgeniñ ülgisimen ömir sürip, özin özgeniñ közimen sınap, boyına özgeniñ köylegin ölşep jüre berse, örkeniettik twrğıda ol sub'ekt emes, ob'ektiniñ statusına tüsedi. “Twtınuşılıq psihologiya” osıdan tuadı – qazaq onı “qwl-qwtan” deydi.

Al qazaq mädenieti özge örkeniettiñ köşirmesi emes, özindik bolmısımen erekşelenetin, erekşe dünietanımğa, biik payımğa, tereñ ruhani parasatqa negizdelgen. Biz 165 jıldığın toylap otırğan Kökbay aqınnıñ şığarmaşılığı tağı sonıñ ayğağı. “Biz qazirgidey tarihtıñ bir şetkeri quısında ünsiz twrğan kezdeysoq periferiya emespiz. Bizdiñ öz örkeniettik ünimiz bar” dep ayqaylap twrğan asqaq ün bar onıñ dastandarında. Qazaqtıñ sana bolmısına tän orasan zor örkeniettik quat bar. Onıñ poeziyasında özge jwrttıñ dayın ülgisimen emes, qazaqtıñ ep-erekşe ruhani özeginen tuğan jasampazdıq potencial bar…

Meniñ keşegi kezdesude jastarğa aytqım kelgeni osı edi…