DÜBÄRÄ
kerey.kz
Äñgime
… – Assalaumağaleykum, ağa, dep qosarlana jamıray şıqqan dauısqa bwrılğanda, oñ jaq büyininde tört-bes qadam jerde twrğan üş jigitti kördi. Sälemdi ala bere älgilerdiñ jüzine tañırqay köz jügirtip şıqtı. Üşeui de aq taqiya, aq tufli, aq şalbardıñ sırtına bos qoya bergen wzın etek aq köylektiñ üstinen qara jeletki kiip, saqaldarın qoya bergen. Jas şaması jiırmanıñ o jaq, bw jağındağı mına jigitterdiñ sırt twrpatı bwğan oqşau körindi.
-Ağa biz uağız aytamız, siz siyaqtı ülken adamdar mwsılmandıqtı bile bermeydi, aldımen bes parızdı üyretemiz, birinşi imannan bastaymız, – dep, döñgelek saqaldı jüzine saliqalıq beruge barınşa tırısqan tolıqşa qaratorı jigit:
-Mına serigim, – janındağı wzındau arıq sarını iegimen nwsqap, – Qazir iman aytadı, siz ilese qaytalaysız, – dep bwnıñ auzın aşuğa keltirmey jön üyrete jöneldi. Bağanadan keşigip jatqan tramvaydı tosa-tosa ayaldamada tağatı tausıla bastağan bwğan mına jäyt äri qızıq, äri ermek körine bastadı.
-Ağa, men buınğa bölip, sozıp aytam, siz qaytalaysız, – arıq sarı iegindigi bes-altı qıldı bir şımşıp, tamağın kenep ap, – Lä-illaHa illa allaH, – dep, bwğan iek qaqtı, «qaytala» degeni bolar, bwl ündemedi.
- Jaylap ayt, – dedi arıq sarığa tolıqtau basşısı.
- Lä-illaHa illa allaH…, – dep, anau qayta sozğanda bwl:
-…Mwhamadür rasul-allaH-dep jalğadı.
- Ağa, siz biledi ekensiz ğoy, bağanadan nege aytpaysız, – şoqşa saqalın barınşa ösirip, tösine tüsirip jibergen üşinşi jigit aralastı.
- Oğan mına bauırlarım mwrşa berdi me, – bwl añırıp qalğan alğaşqı ekeuin nwsqap küldi, – Meni eki aynalımğa keltirmey mwsılman jasauğa kiristi emes pe… Osı arada özderiñniñ kim ekenderiñdi swrap ülgireyinşi, qaydansıñdar, köşe aralap uağız aytqandı senderden kördim birinşi ret…
- Biz osındağı universitettenbiz, sabaqtan keyin meşitte däris alamız, – tolıqtau jigit bastapqı qalpına kelip, mañğazdana söyledi, – Sodan soñ osılay uağız aytamız.
- Maqsat ne sonda?
- Maqsat adamdardı din jolına bwru, olarğa mwsılmandıq tärbie beru, keñestik däuirde twralap qalğan dindi qalpına keltiru. Jigit jattandı sözderdi kitaptan oqığanday zaulatıp twr.
- Onda… Mağan mınanı tüsindirip beriñderşi, Lev Tolstoydıñ «Kazaktar» degen hikayatın oqığan şığarsıñdar?.. – Bwl üşeuine barlay qarağanmen, olardıñ türinen «oqıdıq.., oqımadıq»- degen nışandı bayqamağan soñ, odan äri qızulana qauzay berdi. – Sonda, «…özenniñ ar jağınan “Lä illaha illa allah…”-dep qosılıp salğan şeşen küzetiniñ dini öleñi estiledi» – degen. Men mazmwnın aytıp twrmın, sözbe-söz emes, tüsinesiñder ğoy, ä..?, – analar düdämäldana bastarın izegen soñ, – Endi sender mağan wğındırıñdarşı, sonda şeşender tiride imandarın üyirip jüre me, älde, bar mwsılman osılay isteu kerek pe?..
Säl müdiristen keyin tolıq jigit tağı da jol tauıp ketti:
- Ağa jüriñiz meşitke barayıq, onda imam bar, kezekşi moldalar bar, keñinen otırıp äñgimelesemiz, sizdiñ swrağıñızğa tolıq jauaptı sonda beremiz.
- Joq, bauırım, meşitke men onsız da baram qajetinde, al qazir, qalağa kelgen şaruamdı bitiruim kerek, – dep, tars-twrs etip kep toqtağan tramvaydıñ artqı esigine wmtılğan köpke qosıla berip, bwlarğa qayta bwrıla – «Dümşe molda din bwzar» – degendi esteriñde wstañdar, – dedi.
… Odan beri de jılğa tayau uaqıt ötken osı uaqiğanıñ bügin eske tüskeni – bağana monşadan kele jatıp Nauandı körgen. Iä, bwnımen bir keñsede, biraq, basqa bölimde eki jılday qatar istep, biıl naurız toyınıñ aldında jwmıstan şığıp, qalağa ketip qalğan Nauan. Bir bölimniñ esep-qisabı, komp'yuterlik operaciyalar, memlekettik mekemeniñ tolıp jatqan is-qağazdarınıñ ülken ülesi Nauannıñ moynında ekenin jäne basqalar qajıp isteytin sol şarualardı onıñ oynap bitiretinin bwl körip jwretin. Onıñ iskerligi joğarıdağılardıñ da nazarına ilige bastağan. Bwğan äsirese wnaytını – Nauannıñ mineziniñ jwğımdılığı men oyınıñ wşqırlığı edi. Birer ret onımen birge isteytin Änipanıñ «On v kabinete namaz çitaet, gosuçrejdenie v bogodel'nyu prevratil, pridurok…» – dep bwrqıldap jürgenin estigen. Söytse… qazirşe aytqanda, Nauan din jolında eken… Jas jağınan bwl onıñ äkesinen de ülken bolğanmen, ekeuiniñ äñgimesi jarasatın-dı. Qanday mäseleni Nauan bwl pänidiñ bayansızdığına, mäñgilik şın ğwmır baqida ekendigine jetkizip qorıtındılaytın da, «… Ağa, bwl düniede kişkentay bir jaqsılıq jasasaq, ol bizdiñ baqilıq ğwmırımızğa salğan depozitimiz, sondıqtan baylıq, qızmet, otbası dep asıra silteuge bolmaydı, ol – künä. Künädan taza bolsın dep, Allah tağala bizge sana bergen, sol üşin de mwsılmannıñ bes parızın ärqaysımız öteuimiz kerek» – dep kösiletin. «Ağa, meşitke keliñiz, sonda sizden ülken adamdar da uağız tıñdap jür qazir, öziñiz tazarıp, jeñildeysiz» – dep bwnı da, basqalardı da ügitteytin. Bwl jiırma beske tolmağan balañ jigittiñ osı sözderin alğaşında qızıq körgen. Soñınan köñiline küdik kire bastağan. Nege bwl jap-jas bala öz kezeñiniñ qızığınan jerinedi, nege üy boludı, qızmetti oylamaydı, namaz oqığanı, oraza wstağanı jön-aq, nege ılği pänidi tärk etip, bekette kölik tosqan jolauşıday, o düniege attanıp ketuge äzir siyaqtı jüredi. Birdeñe dwrıs emes-au, sirä… Sonan da Nauannıñ dini deñgeyin barlamaq bolğan. Bwnıñ bir jaman ädeti – oyğa alğan närsesin qajeti bolsın, bolmasın tübine jetip, qarsı jaqtı müdirtuge wmıtılatın sıñarezulik edi.Onıñ üstine qazir ğalamtordıñ zamanı, kez-kelgen aqparattı sätte tauıp beredi, tek basına sidıra bil de ornımen paydalan. Al, jadınıñ mıqtılığına bwnıñ ökpesi joq-tı. Sodan bwrın özi qaşqaqtap jüretin osı salağa qoyıp ketsin. Söytse, bwl din degeniñiz – ğılım ba, sayasat pa, qiyal-ğajayıp pa, ekonomika-ma, älde osınıñ bäri me, qsıqası, mınau jalğanğa özi de bilmey kelip qap, ölşeuli ğwmırın jer basıp ötkizip jatqan biz siyaqtı miskin pendelerdiñ qolı jetpeytin, tisi ötpeytin tılsım dünie eken. Al, Nauan siyaqtı uağız aytuşılardıñ qaysısımen bolsın dauğa tüsetindey aqpar jinağanı anıq-tın. Bwl östip jürip qıstıñ ayağı, qolaysız uaqıtta eki jılğı demalısın zorğa alıp, tolassız boran-şaşınnan eşqayda şığa almay, Internetke telmirip üyde jatqanda, Nauan jwmıstan şığıp, qalağa tartıp otırıptı-au.
Sol Nauan qalağa ketken soñ jwrt «Oyboy, ol oquğa Araviyağa ketipti, joq oquğa emes, ğazauat jürip jatqan bir elge soğısqa ketipti, olay emes eken, Qazaqstandı aralap kisilerdi mwsılmandıqtıñ teris ağımına tartadı eken, qızmetiniñ atı dalauatşı, bwrınğışa – diuana, däruiş siyaqtı…» – dep biraz dürlikken de basılğan…
…-Assalaumağaleykum, ağa, – Nauan qaşanğı aqjarqın köñilimen mwnı qwşaqtay ketti – Qalaysızdar, körmegeli köp boldı, densaulığıñız jaqsı ma, apaydıñ jağdayı qalay?
Bwl da öz retinde hal-jay swrap qauqıldasıp qalğan, Nauandı körgenine quanğanı ras-tı, «üyge jür, şäy iş» – degen.
-Ağa, sizge ädeyilep amandasu özimniñ oyımda da bolğan. Qazir mınau üyde birge kelgen joldas jigit tosıp otır, – qarsı aldındağı eki qabattı üydi nwsqadı, – Bir şaruanı bitirip tastayın da barayın sizderdikine.
-Joldasıñdı da erte kel, – degen bwl.
… Nauannıñ serigi odan eresek körinedi. Atı – Amangeldi, özderi Aman deydi eken, bwl täptiştep swrağanda aytqanı, özi bizdiñ audannan, qalada zañger bop jwmıs istegen, eki joğarğı bilimi bar, üylenbegen. Bwdan äri «Balalarğa şäy işkiz tergey bermey, ülgeresiñ äli…» – bäybişesi tejegen soñ barıp, bwl da qonaq jigitterdi dämge şaqırıp, kütuge kirisken. Şaydan soñ esik aldındağı biik alma ağaştıñ tübindegi säkige jayğasqannan keyin ğana jay swrağan. Söytse, elge tarağan qaueset, şındıqqa sayatınday. «Auıl aralap, uağız aytıp jürmiz»-deydi ekeui de senimdi ünmen. Sözderi qalada kezikken ana jigitterdikinen ausa-şı… Bwl qarsı uäj ayta almay säl tosıldı da,
-… jazuşı Tolstoy, sayahatşı Kusto, boksşı Mwhamed Äli mwsılmandıqqa kelgende olarğa kim uağız aytqanın bilesiñder me? – ündemey qalğan jas dostarına nasattana qarap ap, – Al uağız aytuşılardıñ är ağımda öz atauları bar, senderdiki dalauatşı dep estidim, sonda qay ağımdasıñdar - dep, ekpindey toqtadı. Ana ekeui sol jigitterdiñ jattandı jauaptarın qaytaladı.
- Endeşe, mağan mınanı wqtırıñdarşı, meniñ keñestik qoğamda kommunistik ideyamen jaraqtalğan basıma mınau sıymaydı. Senderdi ğoy, ökimet bes jıl oqıtıp, maman ğıp şığardı, daulaspañdar, – analardıñ birdeñe aytpaq keyipterin körip dauısın qatayttı, Amanğa qarap: -Sen eki joğarı bilim aldım dep otırsıñ, tipti aqılı-aq oqığan şığarsıñ, biraq, onı öziñ tapqan joqsıñ ğoy, äke-şeşeñniñ aqşasın şaştıñ. Mwsılman dininde «Qarızdı qaytarmağan – käpirden äri» degen, solay ğoy (Analardıñ dinde mwnday söz barın, ne joğın bilmeytindigine senimi kämil edi). Bizdiñ kezimizde «otrabotka» degen bolğan. Oqu bitirgen soñ ökimet jibergen jerine barıp, kemi üş jıl qızmet atqaruıñ kerek. Mine, qarızdı qaytarudıñ qarapayım mısalı, odan keyin sol mamandığıñ seniñ ömiriñniñ azığı boladı, bir jağınan qoğamğa paydañ tietin kerek kirpişsiñ wlı adam aytqan. Al sender bitirgen oqudı tastap, istep jürgen jwmstı tastap mwsılmandıqqa bet bwrdıq deysiñder. Qay din sağan käsip qılma dedi, qay qızmette sağan dindi wstanba dedi, al, ayta qoyşı? – sonan soñ jauap kütpey, – Endi mınanı qarañdar, biriñ zañger, biriñ qarjıgerlikti tastadıñdar ğoy, tastadıñdar, joğarı bilimdi tärk ettiñder de, äp-sätte din qızmetşisi bolıp şığa keldiñder, ä? Özderiñ arabşa tüsinbek tügili, qarip tanımaysıñdar ğoy, kirillicadan oqisıñdar, sonda senderdiñ dini öreleriñ bastauış mektep köleminde ğana bolıp şıqtı ğoy. Şını sol ğoy endi. Jaraydı, iman aytasıñdar, namaz oqıp, oraza wstaysıñdar, sadaqa beru bolsa da bar. Odan äri kimge ne däris üyretesiñder, ä?.. Bes jıl oqığan akademiyalıq bilimderiñdi iske jarata almağan sender, bes parızdı estip-ap, mwsılmandıqqa twlğa bola qoyar ma ekensiñder? – bwl şarşap toqtadı.
-Ağa, uağızdı bizge siz ayttıñız ğoy, – Amangeldi zorlana küldi. Nauan qolındağı şıbığımen jerdi sızıp äldene oylap otır. Mwnıñ sözin mülde tıñdamağan sıñaylı.
-… Bağana Tolstoy, Kusto dedim ğoy, olar eşkimniñ uağızınsız-aq, mwsılmandıqqa öz jürekteriniñ qalauımen kelipti. Al, qazaq qaşan islamğa kirgen, onda qay ağımdı qalay wstanğan, oğan deyin qay dinde boldı – ol söz aldına bir ülken tarih. Meniñ oyımşa – bwnıñ bärimen aynalısuğa jalqı adamnıñ miı da, ğwmırı da jetpeydi. Bir qwday, eki dünie bar ekeni pendege ayan. Endeşe, ärkim öz öresinde jaratuşığa qwldıq etip, öz tirligin tınış jasasa, sol jarap jatqan şığar. Osı bügingi käpirge qarsı ğazauat jariyalap jatqandar, anau wsaq balalardı jiıp ap zikir salıp jürgender, äy, osılardıñ qay-qaysısı da haq din jolındağı mwsılmandarmız deydi ğoy özderin, dinnen habarı joq sarıauız balapandar ermeydi deymisiñ, solardıñ dalauatına, al, sol balapandardıñ obalına ana düniede emes, bw düniede jauap beru kerek qoy bireu…
Äñgime bwdan äri örbimedi.
-Ağa, sizdiñ söziñizden keyin uağız aytqannan uağız tıñdağan qiın ba dep qaldım ğoy, bügin Aman ekeumiz tıñdauşı bolıp auısqanımız qanday jaqsı boldı, – Nauan ornınan twrdı, – Sizdiñ osınday äñgimeleriñiz adamdı sergitip şiratadı, keyde osı sätterdi sağınasıñ.
-Onda sağındırmay jii kelip twrıñdar…
Olar qoş aytısıp qaqpadan şıqqanda tün qarañğılanıp qoyğan. Bwl üyge kirip, televizor qarap otırğan bäybişesiniñ janına divanğa jayğastı. Soñğı jañalıqtarda islamnıñ teris ağımına tüsip, lañkesitkke qatısqan qazaq balalarınıñ üstinen qozğalğan qılmıstıq is turasında aytıp jatır eken.
Qwmarbek Qaliev
Şığıs-Qazaqstan oblısı
Kürşim audanı
Kürşim auılı
kerey.kz
Pikir qaldıru