Qazaqstannıñ biraz qalalarında ötken qarsılıq şaralarınıñ da taqırıbı – jer mäselesi. Mwnda halıq narazılığın tuğızğan mäsele köp, sondıqtan jağday şielenisip twr. Jerdiñ jekemenşikke beriletini, ol jerdi tipti uaqıtşa bolsa da qıtaylardıñ ielenetini turalı boljamdar sol qordalanğan köp mäseleni qozdırıp jibergendey.

Eñ tañqalarlığı – Qazaqstan ükimetiniñ onsız da auır ekonomikalıq dağdarıstı bastan keşip jatqanda jerdi jekeşelendiru mäselesin qozğağanı jäne şeteldikterdiñ, sonıñ işinde qıtaylıqtardıñ ol jerdi iemdene almaytınına halıqtıñ közin anıq jetkizbey otırğanı.

«Qazaqstandağı auılşaruaşılığı jerlerinde jwmıs isteuge qıtaylar keledi eken» degen äñgime tarap, el işi dürlikkende ğana ükimettegiler öz enjarlıqtarın bayqap, zañnıñ jay-japsarın elge tüsindiruge kiristi.

«ŞANHAY BESTİGİ»

Qazaqstan, Qırğızstan men Täjikstandağı halıqtıñ biraz böliginiñ bwlayşa alañdauına negiz joq emes.

Onıñ sebebin bilu üşin osıdan 20 jıl bwrın Qıtaymen aradağı dürdarazdıqtı joyu maqsatında jasalğan şartqa qarauımız kerek.

Oñnan solğa qaray: Qıtay basşısı Si Czin'pin men Qazaqstan prezidenti Nwrswltan Nazarbaev. Şanhay, 19 mamır 2014 jıl.

1996 jılı säuir ayınıñ soñında Qıtay, Resey, Qazaqstan, Qırğızstan jäne Täjikstan basşıları Şanhay (Qıtay) qalasında bas qosıp, bwrınğı Qıtay-Sovet, endigi Qıtay-TMD şekarasındağı äskeri küşterdi azaytu jayın kelisti. Bwl – özara senim qalıptastırudı közdegen qadam boldı. Osı kelisim arqasında «Şanhay bestigin» qwrıldı. Arada bes jıl ötkende qatarına Özbekstandı qosıp alğan bwl top «Şanhay ıntımaqtastıq wyımına» (ŞIW) aynaldı.

Sol kezde köp sarapşılar «ŞIW – Qıtaydıñ Ortalıq Aziyağa (OA) dendep enuine mümkindik beretin qwral» dep atağan. Arada 20 jıl ötkende Qıtay aymaqtağı barlıq bes eldiñ bastı sauda äriptesine aynaldı.

«Şanhay bestigi» kelisimi Qıtaydıñ OA elderimen şekarada jer daulauına mümkindik berdi. 1996 jılğı qwjat Qıtay-Sovet şekarasın qayta qarap, jaña demarkaciya jasaudı talap etti. Qıtaydıñ sol kezdegi törağası Czyan' Czemin' 1996 jılı şildede Qazaqstan men Qırğızstanğa delimitaciya mäselesin talqılau üşin keldi. Qıtay basşısı ol kezde azamat soğısı jürip jatqan Täjikstanğa barğan joq.

ÜŞ EL DE QITAYĞA JER BERDİ

Qazaqstan 1999 jıldıñ basında Qıtay jağı daulı dep sanağan 34 mıñ şarşı kilometr jerdiñ jartısına juığın berudi wyğardı.

Bwl – halıqqa mülde wnamağan şeşim boldı. Ol kezde Qazaqstanda zañdı türde oppoziciyadan saylanğan deputattar, belsendi äleumettik qozğalıstar, täuelsiz aqparat qwraldarı bar edi. Bwlardıñ barlığı ükimettiñ şeşimin sınadı.

Qazaqstan-Qıtay şekarası. (Körneki suret)

Memlekettik aqparat qwraldarı Qazaqstan daulı jerdiñ köp böligin, yağni 56,9 payızın saqtap qalğanın qaytalaumen bolsa, narazı top 43,1 payız jerdiñ de bwğan deyin Qazaqstanğa qarap kelgenin aytıp, qarsılıq bildirdi.

Parlamenttiñ tömengi palatası – Mäjilis Qıtaymen aradağı şekaranı bekitu turalı kelisimdi 1999 jılı aqpannıñ 3-i küni maqwldasa, senat naurızdıñ 10-ı bekitti, al prezident Nwrswltan Nazarbaev oğan naurızdıñ 24-i küni qol qoydı.

Qıtay-qırğız şekarasın bekitu bwdan göri kürdeli process boldı. Qırğızstannıñ 1 mıñ 250 şarşı kilometr jerin Qıtayğa beru turalı kelisimge 1999 jılı qol qoyıldı.

Ol kezde Qırğızstanda oppoziciya öte ıqpaldı bolatın. Olar bwl kelisimge qarsı şığıp, tipti prezident Asqar Aqaevqa impiçment jariyalau turalı wsınıs tastadı. Söytip jer dauı birneşe jılğa sozıldı.

Demarkaciyalau procesi 2001 jıldıñ mausım ayında bastaldı. Alayda qırğızdıñ sol kezdegi qos palatalı parlamentiniñ tömengi palatası demarkaciyanı toqtatıp, kelisimniñ küşin joyatın zañ jobasın äzirledi.

Tek 2002 jılı mamır ayınıñ soñında prezident Aqaev kelisimge qol qoyıp, bekitu üşin qwjattı Qıtayğa jiberdi. Tipti 2003 jılğı aqpanğa deyin qırğız parlamentiniñ deputattarı bwl kelisimniñ küşin joyu turalı bastama köterip keldi.

Oñnan solğa qaray: Qıtay basşısı Si Czin'pin men Täjikstan prezidenti Emomali Rahmon. Pekin, 2 qırküyek 2015 jıl.

Täjikstan men Qıtay da şekaranı demarkaciyalau turalı kelisimge 1999 jılı qol qoyğan. Degenmen Duşanbe 2002 jılğa deyin daulı 1 mıñ 122 kilometr jerdi Qıtayğa beruge dayın bolmay keldi. Qazaqstan men Qırğızstandağı siyaqtı mwnda da jerdiñ beriluine qarsılardıñ qarası köp boldı, äsirese eldiñ şığısındağı Taulı Badahşan aymağı twrğındarı erekşe narazılıq bildirdi. Qıtayğa ötetin jer osı avtonomiyalıq aymaqta jatqandıqtan, zañ boyınşa, Taulı Badahşan basşılığınıñ bwğan kelisimi kerek edi.

«JERGE BAYLANISTI REFERENDUM ÖTUİ TIİS»

Täjikstan parlamenti bwl kelisimdi 2011 jıldıñ qañtar ayına deyin bekitpey keldi, oğan äsirese soñğı şaqırılımdağı parlamentte tek eki ökili qalğan Täjikstannıñ Islam örkendeu partiyası qarsılıq bildirdi. Partiya törağasınıñ orınbasarı Saydimir Husayni sol kezde «Bwl mäselege baylanıstı referendum ötui tiis, sebebi bwl jer eşqaşan Qıtayğa qaramağan. Täjikstan – BWW-da täuelsiz memleket retinde moyındalğan el. Mwnday daulı mäseleler bükil älemde bar, biraq dau dälel retinde qarastırılmaydı» degen.

Taulı Badahşan aymağı basşılarımen eşkim aqıldasqan joq.

Täjikstanda jer mäselesi 2013 jıldıñ säuirinde qayta qozğaldı. Irannıñ «Horasan» radiosına bergen swhbatında oppoziciyalıq Social-demokratiyalıq partiya basşısı Rahmatullo Zoirov täjik ükimetiniñ Qıtayğa kelisilgennen köp jer bergenin ayttı.

Täjik ükimeti «Zoirovtıñ bwl sözi şındıqqa janaspaydı» dep mälimdep, «Horasan» radiosınıñ üş tilşisine akkreditaciya beruden bas tarttı.

Täjikstan parlamenti Qıtaymen şekaranı demarkaciyalau turalı daulı kelisimdi bekitkennen bir apta ötpey jatıp ükimet Qıtayğa qatıstı jaña josparın habarladı. Hatlon aymağında auılşaruaşılığı alqaptarın tastap, Reseyge mausımdıq jwmısqa ketken adamdardıñ 2 mıñ gektar jeriqıtay fermerlerine jalğa beriletin boldı.

Auılşaruaşılığı jerlerin şeteldikterge jalğa nemese jekemenşikke beruge qarsılıq jiınında twrğan azamattar. Atırau, 24 säuir 2016 jıl.

Qıtaylarğa jer beru mäselesi 2009 jılı Qazaqstanda ülken dau tudırğan. Prezident Nwrswltan Nazarbaev bir sözinde Qıtaydıñ 1 million gektar jer swrağanın ayttı. Bwğan halıq qarsılıq bildirdi. Sodan soñ bilik ökilderi birneşe ay boyı Qazaqstannıñ Qıtayğa eşqanday jer bermeytinin tüsindirip, halıqqa basu aytumen boldı.

Demek jerdi jekemenşikke jäne jalğa beru turalı josparın jariyalaytın kezde Qazaqstan ükimeti halıqtıñ reakciyası qanday bolatının boljap, bilip otıruı kerek edi. Jerdiñ şeteldikterge tek 25 jılğa deyin jalğa beriletini turalı aqparat Qıtay ekspansiyasınan saqtanıp otırğan halıqtı sabırğa tüsire qoymaytın siyaqtı.

Qıtaydıñ`15 jıldıñ işinde OA elderine tiesili bolğan 16 mıñ şarşı kilometr jerdi qosıp alğanın eskersek, halıq biliktiñ endigi uäjderine ilana qoyar ma?

Bryus Pannierdiñ maqalası ağılşın tilinen audarıldı.

Azattıq radiosı

Mwhtar EKEY

Azat Europa / Azattıq radiosı