قازاقستاننىڭ ءبىراز قالالارىندا وتكەن قارسىلىق شارالارىنىڭ دا تاقىرىبى – جەر ماسەلەسى. مۇندا حالىق نارازىلىعىن تۋعىزعان ماسەلە كوپ، سوندىقتان جاعداي شيەلەنىسىپ تۇر. جەردىڭ جەكەمەنشىككە بەرىلەتىنى، ول جەردى ءتىپتى ۋاقىتشا بولسا دا قىتايلاردىڭ يەلەنەتىنى تۋرالى بولجامدار سول قوردالانعان كوپ ماسەلەنى قوزدىرىپ جىبەرگەندەي.

ەڭ تاڭقالارلىعى – قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ ونسىز دا اۋىر ەكونوميكالىق داعدارىستى باستان كەشىپ جاتقاندا جەردى جەكەشەلەندىرۋ ماسەلەسىن قوزعاعانى جانە شەتەلدىكتەردىڭ، سونىڭ ىشىندە قىتايلىقتاردىڭ ول جەردى يەمدەنە المايتىنىنا حالىقتىڭ كوزىن انىق جەتكىزبەي وتىرعانى.

«قازاقستانداعى اۋىلشارۋاشىلىعى جەرلەرىندە جۇمىس ىستەۋگە قىتايلار كەلەدى ەكەن» دەگەن اڭگىمە تاراپ، ەل ءىشى دۇرلىككەندە عانا ۇكىمەتتەگىلەر ءوز ەنجارلىقتارىن بايقاپ، زاڭنىڭ جاي-جاپسارىن ەلگە تۇسىندىرۋگە كىرىستى.

«شانحاي بەستىگى»

قازاقستان، قىرعىزستان مەن تاجىكستانداعى حالىقتىڭ ءبىراز بولىگىنىڭ بۇلايشا الاڭداۋىنا نەگىز جوق ەمەس.

ونىڭ سەبەبىن ءبىلۋ ءۇشىن وسىدان 20 جىل بۇرىن قىتايمەن اراداعى دۇردارازدىقتى جويۋ ماقساتىندا جاسالعان شارتقا قاراۋىمىز كەرەك.

وڭنان سولعا قاراي: قىتاي باسشىسى سي تسزينپين مەن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. شانحاي، 19 مامىر 2014 جىل.

1996 جىلى ءساۋىر ايىنىڭ سوڭىندا قىتاي، رەسەي، قازاقستان، قىرعىزستان جانە تاجىكستان باسشىلارى شانحاي (قىتاي) قالاسىندا باس قوسىپ، بۇرىنعى قىتاي-سوۆەت، ەندىگى قىتاي-تمد شەكاراسىنداعى اسكەري كۇشتەردى ازايتۋ جايىن كەلىستى. بۇل – ءوزارا سەنىم قالىپتاستىرۋدى كوزدەگەن قادام بولدى. وسى كەلىسىم ارقاسىندا «شانحاي بەستىگىن» قۇرىلدى. ارادا بەس جىل وتكەندە قاتارىنا وزبەكستاندى قوسىپ العان بۇل توپ «شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا» (شىۇ) اينالدى.

سول كەزدە كوپ ساراپشىلار «شىۇ – قىتايدىڭ ورتالىق ازياعا (وا) دەندەپ ەنۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىن قۇرال» دەپ اتاعان. ارادا 20 جىل وتكەندە قىتاي ايماقتاعى بارلىق بەس ەلدىڭ باستى ساۋدا ارىپتەسىنە اينالدى.

«شانحاي بەستىگى» كەلىسىمى قىتايدىڭ وا ەلدەرىمەن شەكارادا جەر داۋلاۋىنا مۇمكىندىك بەردى. 1996 جىلعى قۇجات قىتاي-سوۆەت شەكاراسىن قايتا قاراپ، جاڭا دەماركاتسيا جاساۋدى تالاپ ەتتى. قىتايدىڭ سول كەزدەگى توراعاسى تسزيان تسزەمين 1996 جىلى شىلدەدە قازاقستان مەن قىرعىزستانعا دەليميتاتسيا ماسەلەسىن تالقىلاۋ ءۇشىن كەلدى. قىتاي باسشىسى ول كەزدە ازامات سوعىسى ءجۇرىپ جاتقان تاجىكستانعا بارعان جوق.

ءۇش ەل دە قىتايعا جەر بەردى

قازاقستان 1999 جىلدىڭ باسىندا قىتاي جاعى داۋلى دەپ ساناعان 34 مىڭ شارشى كيلومەتر جەردىڭ جارتىسىنا جۋىعىن بەرۋدى ۇيعاردى.

بۇل – حالىققا مۇلدە ۇناماعان شەشىم بولدى. ول كەزدە قازاقستاندا زاڭدى تۇردە وپپوزيتسيادان سايلانعان دەپۋتاتتار، بەلسەندى الەۋمەتتىك قوزعالىستار، تاۋەلسىز اقپارات قۇرالدارى بار ەدى. بۇلاردىڭ بارلىعى ۇكىمەتتىڭ شەشىمىن سىنادى.

قازاقستان-قىتاي شەكاراسى. (كورنەكى سۋرەت)

مەملەكەتتىك اقپارات قۇرالدارى قازاقستان داۋلى جەردىڭ كوپ بولىگىن، ياعني 56,9 پايىزىن ساقتاپ قالعانىن قايتالاۋمەن بولسا، نارازى توپ 43,1 پايىز جەردىڭ دە بۇعان دەيىن قازاقستانعا قاراپ كەلگەنىن ايتىپ، قارسىلىق ءبىلدىردى.

پارلامەنتتىڭ تومەنگى پالاتاسى – ءماجىلىس قىتايمەن اراداعى شەكارانى بەكىتۋ تۋرالى كەلىسىمدى 1999 جىلى اقپاننىڭ 3-ءى كۇنى ماقۇلداسا، سەنات ناۋرىزدىڭ 10-ى بەكىتتى، ال پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ وعان ناۋرىزدىڭ 24-ءى كۇنى قول قويدى.

قىتاي-قىرعىز شەكاراسىن بەكىتۋ بۇدان گورى كۇردەلى پروتسەسس بولدى. قىرعىزستاننىڭ 1 مىڭ 250 شارشى كيلومەتر جەرىن قىتايعا بەرۋ تۋرالى كەلىسىمگە 1999 جىلى قول قويىلدى.

ول كەزدە قىرعىزستاندا وپپوزيتسيا وتە ىقپالدى بولاتىن. ولار بۇل كەلىسىمگە قارسى شىعىپ، ءتىپتى پرەزيدەنت اسقار اقاەۆقا يمپيچمەنت جاريالاۋ تۋرالى ۇسىنىس تاستادى. ءسويتىپ جەر داۋى بىرنەشە جىلعا سوزىلدى.

دەماركاتسيالاۋ پروتسەسى 2001 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا باستالدى. الايدا قىرعىزدىڭ سول كەزدەگى قوس پالاتالى پارلامەنتىنىڭ تومەنگى پالاتاسى دەماركاتسيانى توقتاتىپ، كەلىسىمنىڭ كۇشىن جوياتىن زاڭ جوباسىن ازىرلەدى.

تەك 2002 جىلى مامىر ايىنىڭ سوڭىندا پرەزيدەنت اقاەۆ كەلىسىمگە قول قويىپ، بەكىتۋ ءۇشىن قۇجاتتى قىتايعا جىبەردى. ءتىپتى 2003 جىلعى اقپانعا دەيىن قىرعىز پارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتتارى بۇل كەلىسىمنىڭ كۇشىن جويۋ تۋرالى باستاما كوتەرىپ كەلدى.

وڭنان سولعا قاراي: قىتاي باسشىسى سي تسزينپين مەن تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحمون. پەكين، 2 قىركۇيەك 2015 جىل.

تاجىكستان مەن قىتاي دا شەكارانى دەماركاتسيالاۋ تۋرالى كەلىسىمگە 1999 جىلى قول قويعان. دەگەنمەن دۋشانبە 2002 جىلعا دەيىن داۋلى 1 مىڭ 122 كيلومەتر جەردى قىتايعا بەرۋگە دايىن بولماي كەلدى. قازاقستان مەن قىرعىزستانداعى سياقتى مۇندا دا جەردىڭ بەرىلۋىنە قارسىلاردىڭ قاراسى كوپ بولدى، اسىرەسە ەلدىڭ شىعىسىنداعى تاۋلى باداحشان ايماعى تۇرعىندارى ەرەكشە نارازىلىق ءبىلدىردى. قىتايعا وتەتىن جەر وسى اۆتونوميالىق ايماقتا جاتقاندىقتان، زاڭ بويىنشا، تاۋلى باداحشان باسشىلىعىنىڭ بۇعان كەلىسىمى كەرەك ەدى.

«جەرگە بايلانىستى رەفەرەندۋم ءوتۋى ءتيىس»

تاجىكستان پارلامەنتى بۇل كەلىسىمدى 2011 جىلدىڭ قاڭتار ايىنا دەيىن بەكىتپەي كەلدى، وعان اسىرەسە سوڭعى شاقىرىلىمداعى پارلامەنتتە تەك ەكى وكىلى قالعان تاجىكستاننىڭ يسلام وركەندەۋ پارتياسى قارسىلىق ءبىلدىردى. پارتيا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى سايديمير حۋسايني سول كەزدە «بۇل ماسەلەگە بايلانىستى رەفەرەندۋم ءوتۋى ءتيىس، سەبەبى بۇل جەر ەشقاشان قىتايعا قاراماعان. تاجىكستان – بۇۇ-دا تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە مويىندالعان ەل. مۇنداي داۋلى ماسەلەلەر بۇكىل الەمدە بار، بىراق داۋ دالەل رەتىندە قاراستىرىلمايدى» دەگەن.

تاۋلى باداحشان ايماعى باسشىلارىمەن ەشكىم اقىلداسقان جوق.

تاجىكستاندا جەر ماسەلەسى 2013 جىلدىڭ ساۋىرىندە قايتا قوزعالدى. يراننىڭ «حوراسان» راديوسىنا بەرگەن سۇحباتىندا وپپوزيتسيالىق سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتيا باسشىسى راحماتۋللو زويروۆ تاجىك ۇكىمەتىنىڭ قىتايعا كەلىسىلگەننەن كوپ جەر بەرگەنىن ايتتى.

تاجىك ۇكىمەتى «زويروۆتىڭ بۇل ءسوزى شىندىققا جاناسپايدى» دەپ مالىمدەپ، «حوراسان» راديوسىنىڭ ءۇش تىلشىسىنە اككرەديتاتسيا بەرۋدەن باس تارتتى.

تاجىكستان پارلامەنتى قىتايمەن شەكارانى دەماركاتسيالاۋ تۋرالى داۋلى كەلىسىمدى بەكىتكەننەن ءبىر اپتا وتپەي جاتىپ ۇكىمەت قىتايعا قاتىستى جاڭا جوسپارىن حابارلادى. حاتلون ايماعىندا اۋىلشارۋاشىلىعى القاپتارىن تاستاپ، رەسەيگە ماۋسىمدىق جۇمىسقا كەتكەن ادامداردىڭ 2 مىڭ گەكتار جەرىقىتاي فەرمەرلەرىنە جالعا بەرىلەتىن بولدى.

اۋىلشارۋاشىلىعى جەرلەرىن شەتەلدىكتەرگە جالعا نەمەسە جەكەمەنشىككە بەرۋگە قارسىلىق جيىنىندا تۇرعان ازاماتتار. اتىراۋ، 24 ءساۋىر 2016 جىل.

قىتايلارعا جەر بەرۋ ماسەلەسى 2009 جىلى قازاقستاندا ۇلكەن داۋ تۋدىرعان. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءبىر سوزىندە قىتايدىڭ 1 ميلليون گەكتار جەر سۇراعانىن ايتتى. بۇعان حالىق قارسىلىق ءبىلدىردى. سودان سوڭ بيلىك وكىلدەرى بىرنەشە اي بويى قازاقستاننىڭ قىتايعا ەشقانداي جەر بەرمەيتىنىن ءتۇسىندىرىپ، حالىققا باسۋ ايتۋمەن بولدى.

دەمەك جەردى جەكەمەنشىككە جانە جالعا بەرۋ تۋرالى جوسپارىن جاريالايتىن كەزدە قازاقستان ۇكىمەتى حالىقتىڭ رەاكتسياسى قانداي بولاتىنىن بولجاپ، ءبىلىپ وتىرۋى كەرەك ەدى. جەردىڭ شەتەلدىكتەرگە تەك 25 جىلعا دەيىن جالعا بەرىلەتىنى تۋرالى اقپارات قىتاي ەكسپانسياسىنان ساقتانىپ وتىرعان حالىقتى سابىرعا تۇسىرە قويمايتىن سياقتى.

قىتايدىڭ`15 جىلدىڭ ىشىندە وا ەلدەرىنە تيەسىلى بولعان 16 مىڭ شارشى كيلومەتر جەردى قوسىپ العانىن ەسكەرسەك، حالىق بيلىكتىڭ ەندىگى ۋاجدەرىنە يلانا قويار ما؟

بريۋس پاننيەردىڭ ماقالاسى اعىلشىن تىلىنەن اۋدارىلدى.

ازاتتىق راديوسى

مۇحتار ەكەي

ازات ەۋروپا / ازاتتىق راديوسى