Қазақ жерінен ұрланып, Эрмитажға өткізілген жәдігерлер

Qazaq jerinen wrlanıp, Ermitajğa ötkizilgen jädigerler

| May 5, 2016

Qwrmetti oqırman, ğalım Twrsın Jwrtbaydıñ ğılımi maqalasınıñ kezekti bölimin nazarlarıñızğa wsınamız. Kenesarı han men Keyki batırdıñ bas süyegin izdeu barısında Resey mwrağattarında kezdesken jädigerler jayındağı mälimet sizderge qızıqtı äri paydalı boladı degen ümittemiz.

Ermitaj Şığıs böliminiñ meñgeruşi A. A. Ivanovpen aşıq söylestik. Mwnda şığu-tegi şığısqa qatıstı antropologiyalıq, etnografiyalıq zattar jinaqtaladı eken. Perğauındardıñ mumiyalanğan mürdesinen bastap pazırıq qorğanınan tabılğan ata-babamızdıñ mäyitine deyin körme sörelerinde samsap twr… Al qabirge iesimen birge moyını qayırıla kömilgen torı attıñ tügi sol küyinde, azdap qana tıqırlanğan. Er-twrman, jügen, örnekti teri jabu, ömildirik, qosamsaq, qoşqar müyiz örnekti toqım, üzeñgi qap, ağaş ertoqım men ağaş tağaldırıqtı noqta, attıñ şaşasındağı swñqar, ağaştan jäne kiizden jasalğan örnekti qorjın. Biteulene şabılğan tabıttar men qayıqtar da osıdan eki jarım mıñ jıl bwrın ömir sürgen babalarımızdıñ ğana emes, keşe ğana dünieden ötken äjelerimizdiñ tirligin köz aldımızğa elestetedi. Äsirese, türli oyu-örnektermen kömkerilgen şüperek qwraq körpeşeler pen kilemşelerdiñ, äyeldiñ qamqa tonınıñ, malaqay men ayaq kiiminiñ, baypaq pen şiqorjınnıñ şirimey saqtalıp qaluı erekşe tañdandırdı. Mwnday körpeşeler qazir de är auıldan kezdesedi. Altaydıñ ayasında Pazırıq pen Twyıqtan tabılğan bwl bwyımdardıñ biz üşin bağası asa zor. Al Beğazı-Dändibay eskertkişteri men Saray-Berkeden tabılğan qış qwmıralardıñ, balbaldar men türki jazularınıñ, skif, saq, sarmat, mädenieti jädigerleriniñ sanın tügendep jatudıñ özi artıq. Kenesarı bas süyegi altın tostağan, küldik, şırağdan küyinde wşırasıp qala ma degen ümitpen…

Erekşe qazınalar qoymasına bas swqtıq. Sonda wstazımız Ä. Marğwlan ğwlama jii aytıp, suretin bizge silağan Qozı Körpeş pen Bayan swludıñ mazarınan ötken ğasırdjıñ birinşi jartısında wrlanıp, jasırın äketilgen, jırdıñ mazmwnın bayandaytın altın tüyme müsindi kördik. Jönin swrap, jobasın aytqanımızda, Batıs Sibirden bilgisiz jolmen kelgen zattar ğoy dey saldı. Amal qaysı, endi olardıñ barlığı şet eldiñ menşigindegi tarihi mwra. Bwlar tek körmege qoyılğandarı ğana. Mäñgilik tünekten şıqpaytın «zapisniktegi zapastar» qanşama deseñizşi?!

Twrsın Jwrtbaydıñ “Keudesi quıs qalğan dalam-ay…” maqalasınan üzindi
Dayındağan R. Nürken
namys.kz

Attığa jol, auızdığa söz bermegen Twrım batır

kerey.kz

Är däuirde halıqtıñ pana twtar, qormal sanar qwrmetti azamattarı boladı, solardıñ biri zamanı Attığa jol, auızdığa söz bermeytin, batırlığımen halqı jaqta twrıp, mınau ortası men mekenin qorğau jolında sırt jauğa ses bolıp kelgen Twrım batırdı tuğan halqı mäñgi wmatpaydı. Twrım bala küninen baluandığımen, qamşıgerligimen atı şıqqan, eseyip at jalın tartıp mine köz alartqan jaularınıñ betin qaytarıp közge tüskendikten «bwl öñirde Twrım bar» dep sırt jaular attap baspaytın bolğan. Twrım ömiriniñ soñında ziratın qazıp, qabırın twrğızıp qoyıp qajılıq saparğa attanıp, qaytarında bügingi Semey öñiri mañına kelgende twyıqsız dünie salıp, jol joldastarı süyekte bwzbay Sarterektegi özi äzirlep ketken qabırğa jetkizip, el, jwrtına tabıs etidi. Iteli ruınıñ bir mwnşa atası Ajı güñ bolıp
«Sen esirke, tınış wyıqtat, baq sözime!» /ABAY/

kerey.kz

Bizdiñ qazaqta «malğa dostıñ maldan basqa mwñı joq» – «maldan boğı ğana böten» talay jarımes Abaydıñ atına neşe türli söz aytqan. Onıñ işinde saudager ğana emes, özin “söz wstağan”, “el wstağan” sanaytındar da boldı. Bwlarğa Abaydıñ özi jauap berip ketken: «Tınış wyıqtat, sen esirke, baq sözime!». Al, anau jigit «maldıñ buımen» negizgi oyın dwrıs jetkize almağan siyaqtı. Ol, «Qwnekeñ malın şığındap, Abaydı oqıtıp, jağday jasamağanda qalay bolar edi… Biz de sol Qwnekeñ siyaqtımız…» degendi aytpaqşı boldı – au deymin… Qwnekeñ qayda, sen qayda… «Quatı küşti nwrlı söz, Quatın bilgen abaylar…» – deydi Abay. Sözdiñ quatın bilmegen öte qiın, küyip qaluıñ mümkin… Osı arada Britaniyanıñ Prem'er – ministri bolğan Bendjamin Dizraelidiñ
Tibet asqan köş ne sebepti bastaldı?

kerey.kz

1883-jılı Altaydan Jamısbay bastağan qazaqtar alğaş ret Barköl jerine köşip bardı, 1887-1891-1895 jıldarı tağıda köşip kelgender boldı. onan keyinde köşip kelgender boldı, mısalı 1912-1913 jıldarı, 1920 jıldarı, 1924-1929 jılı kelgenler boldı, olardıñ deni Altaydan bolatın. 1912 jıldan keyin manju biligi qwlap qıtay biligi ornadı, 1928 jılı bilikke kelgen Jin Şurın Altay töresi Qasımqan wlı Şäripqandı, Tarbağatay töresiniñ wlı Qızırdı, Barköl qazaq ükirdayı Äliptiñ wlı Elisqandı Ürimjide oqıttı, Elisqan zamanauy Äskeri bilim aldı, qıtay tilin üyrendi. Onı 200 adamdıq qarulı qazaqqa basşı etip onı «Şığıs Şıñjañ şegara qorğanıs otriyadı» dep atadı. 1931 jılı Qwmıl wyğırları Qojaniyazdıñ bastauında köterilis jasadı. Oqiğa Bir qıtay äsker basınıñ bir wyğır qızdı zorlıqpen äyel etip almaq
Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi

kerey.kz

Jeke arhivimnen tabılğan qwndı mwrağat «Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi) Bwl öleñdi 1980 – jılı Ör Altaydıñ Köktoğay audanına qarastı Düre auılında 61 jastağı Qauan Orınbasarwlı degen aqsaqal aytqanınan jeke arhivimde saqtalıp qalğanınan tauıp oqırmanmen bölisip otırmın. Ay, qwday – au, aqqa jaq, Öziñi ayan men naqaq. Aqiqat degen jolıñnın, Abıroyıñdı aşpa haq. Ayatbenen qadısqa, Alla niet aq iske. Jan almasam joq edi-au, Jaza tartsın degen baq. Meni sottap baylatıp, Zığırdandı qaynatıp. Masayrasın mäz bolıp, Qinağandı öziñ tap Jaqın jerden jau şığıp, Maqül isten dau şığıp. Dwşpan üstap qolımnan, Itter tistep tonımnan. Jaman tosu bolğan şaq, Tütqın bolıp tarığıp, Jalğız jatıp zarığıp, Aşu qısıp oydı alıp, Dert jäyilip boydı
Qazaq tiliniñ bolaşağı endi demografiyağa tirelip twrğan joq.

kerey.kz

Zhalgas Yertay Qazaq tiliniñ bolaşağı endi demografiyağa tirelip twrğan joq. Ol halıqtıñ işki küşi men biliktiñ sayasi erkine qaraylap twr Erterekten bastayıq. Bayağıda qazaqtıñ bastı probleması sanında edi, ol ras. Qazaqtar öz jerinde azşılıqqa aynalğan-dı. Al qalada qazaqşa estu qiın bolatın. Mektepterde, universitetterde, memlekettik basqaruda, bizneste qazaq tili şettetildi. Sol kezde qazaq tiliniñ tağdırı demografiyağa täueldi edi. Bwl logika wzaq uaqıt dwrıs sanalğan. Biraq bügingi Qazaqstanğa qarasaq, jağday özgerdi. Qazaqtar köpşilikke aynaldı. Qazaq tilin tüsinetinder men söyleytinder sanı bwrın-soñdı bolmağan deñgeyge jetti. Qazaq mektebine baratın balalardıñ sanı jıl sayın artıp keledi. Qazaq tili kündelikti ömirdiñ negizgi tiline aynaldı. Biraq nege til mäselesi äli özekti bolıp twr? Mäsele sanğa emes, sanağa