MWĞALIM
kerey.kz
(nağaşı atam Baymädidiñ qazasına 30 jıl toluına oray)
Köktemniñ demi ürley-ürley qardıñ suı tartılıp, jer qaraya bastağan mezgil. Kökektiñ bası bolsa kerek. Nağaşılarımnıñ üy aulasında oynap jürgem. Jasım onğa şıqqan. Nağaşı atamnıñ seksendi ortalap qalğan kezi. Jwmsaq qonıştı, rezeñke kebisti bılğarı etik, maqta şalbar, küpäyke men malaqay kiip, qora-qopsını şolıp jürgen atam bir uaqıtta meni jetektey jöneldi. Qoranıñ ortasına jetkende qolındağı üşkil kürekpen bir närsege qaray nwsqadı. Qarasam, sala qwlaş jiñişkeleu aq swr jılan jayrap jatır eken. Kürek basın şauıp tüsken. “Erte köktemde şıqqan jılannıñ qanı köp auruğa em” dedi de, atam älgi jändiktiñ şort kesilgen twsın sığıñqırap qanın şığardı. Sosın älsiz qarsılığıma qaramay oñ qolımdı özine tartıp, şınaşağımdağı süyelge älgi qandı jaqtı da, “Endi biraz baylap alıp jüre twr” dedi. Tübi buınmen bitise tamırlanıp, beti bwjırlana jarılıp twratın aq süyel aynalası bir-aq aptanıñ işinde ügitilip tüsti de qaldı. Ornı qalmay jazıldı. Eşkimge bildirtpey eki jıl boyı alısqan dwşpanım edi. Eşbir zamanaui em-domğa boy bermey qoyğan. Sonıñ kesirinen jas mwğalimadan wyalıp, muzıka mektebindegi fortepiano klasınan da bezip ketkem. Qol berip amandasudan da tartınşaqtap twratın bolğam. Endi oylasam, atamnıñ adamsüygiştigi men bayqağıştığına tänti bolam.
Nağaşı atam Baymädi (Bäken) – äueli sovet kommunisteriniñ, keyin qıtay belsendileriniñ qudalauınan qattı zardap şekken, 1932 jılı qızıldarmen atısıp jürip “tüyege mingen tört äyel oqqa wşqan köşpen” arğı betke (Şıñjañ) ötken, 1942 jılı gomin'dandıq bileuşi Şen Şicaydıñ agentteri “qazaqşa mektep aşqan wltşıl” dep ayıptap 25 jılğa sottağan, qıtay abaqtısınıñ adam tözgisiz azabın körgen, 1946 jılı Şığıs Türkistan töñkerisi kezinde Ürimji türmesinen qaşıp şıqqan, qiın-qıstau zamanda eki äyeli mezgilsiz ölgen, şeşek pen obadan birneşe balası şetinegen, 1955 jılı Baqtı arqılı bergi betke (QazSSR) qayta ötken adam. Üşinşi märte üylenip, eski-jaña jwrtına qayta qonıstanıp, alğaşqı wlın süygende jası 56-da eken. Netken ömirsüygiş, optimist adam! Nağaşı äjem Hamsa ekeui Masğwt (jastay şetinegen), Mwzdalifa (jastay şetinegen), Sayara, ülken Safura (jastay şetinegen), kişi Safura, Mastura (şeşem), Elibay (bergi betke qayta ötken soñ tuğan alğaşqı wlı), Serik (marqwm), Mäue, Berik, Säule, Zäure attı on eki perzent kördi. Arğı bette dünieden ötken birinşi äyelinen tuğan marqwm Näuşärban apayımız twñğışı bolıp sanalatın. Tuğan inisi Bimädi (Biken) jasında sal-seri häm paluan retinde dañqı şıqqan adam edi. Äset Naymanbaywlınıñ köptegen änderiniñ jetkizuşisi. Ağası Baymädi Qıtay türmesinde jatqanda şığarğan zarlı tolğauların äli jatqa aytatın köneköz qariyalar bar. Ömiriniñ soñına qaray Bimädi atamız moldalıqqa bet bwrdı. Al Qwranğa birinşi tüsken ağası – nağaşı atam Baymädi şariğatqa jüyrik bolsa da, el esinde balalarğa dünie ilimin üyretip, jalpı sauattarın aşqan ağartuşı “mektep müdiri” retinde qaldı.
Atası Bodau bolıs pen äkesi Mäsälim bi en jaylağan tuğan jerine jetu Baymädi atama oñayğa soqpağan. Sovet ökimeti balalıq häm jastıq şağı ötken Tarbağatay, Şağantoğay men Emildiñ mañına twrğızbay Pavlodar asırıp jiberedi. Ol jerde ferma bastığı bolıp jürip soğıstan keyingi wrı-qarınıñ qwtırıp twrğan zamanında qaraqşılarmen köp wstasıp, birneşe märte ölim auzınan qalıp, aqırı öziniñ tuğan Maqanşı ölkesine köşip baradı. Eline jetse, ağayınnıñ köbi – qızıl kommunist, şolaq belsendi, kemi – brigadir. Alasapıran zamanda erleri opat bolıp, arğı betke öte almay qalğan bwrınğı bay-mırzanıñ bäybişelerin küşpen alğan keybir esirik şabarmandar “qaraqıtaylar keldi” dep dür-dür etedi. Jinalıssız küni joq, araqsız jinalısı joq jaña qoğam. Qanşa “senimsiz” bolsa da, arabşa, qıtayşa, orısşa jaqsı bilgen atamdı jergilikti bilik basında Jarbwlaqtıñ selsäbet törağası etip tağayındaydı. “Jalañaşköl soğısı” kezinde tilmäştıqqa da şaqıradı. Biraq selsäbet ğimaratında jasırın janaza şığarğanı üşin qızmetinen tüsiredi. “Bolıstıñ twqımı” degen atı jäne bar. 72 jasında zeynetke şığıp, körşi Qarabwlaq auılına köşkenşe qırmannıñ bastığı boladı. Şekara qızmetiniñ baqılauında twradı. Şeşemniñ esteligine süyensem, bala-şağasın kün jılına neğwrlım tabiğat ayasına köbirek şığaruğa tırısıptı. Jaz boyı Jarsu degen jerde bie baylap, balıq aulap, qırğauıl atıp, qızıq üşin qaz baqqızğan. Auızdarın aqqa jarıtqan. Alaköldiñ jağasında, Emildiñ boyında, Qasaydıñ şağılında öskendikten jasınan suda jıldam jüzgen eken.
Al men tanığan atam ayına birneşe märte ter buıp, tösek tartıp jatıp qalatın, şildeniñ şiliñgir ıstığında üydiñ köleñkesinde bas terisinen zamandas dostarına “qara qan” aldırtıp otıratın, Şäkerim men Mağjannıñ jırların jatqa soğatın, tüzdiñ şaruasınan qalmaytın, üy işinde qolınan kitabı, bloknotı men qalamı tüspeytin, otbasınıñ kirisi men şığısın mwqiyat türde ay sayın aldın ala eseptep qoyatın, barınşa üzbey kündelik jazatın, bir bölmeniñ qabırğasına älemniñ sayasi kartasın ilgizetin, ara-twra müştikpen temeki tartatın, keyde ertegi ornına mağan kit aulauşılar turalı ädemi äñgimeler şertetin (kitke degen mahabbatımdı oyatqan faktor), Mwhammed payğambar turalı ğajap hikayalar aytatın, aldına barğan sayın eki betimnen qwşırlana süyetin, auılğa jazdı küni qwrılıs saluğa Kavkazdan keletin şeşender köne Qwran kitabına qwda tüsip qiılıp aldında otıratın zeynetker aqsaqal edi. Orta boylı, etjeñdi, jalpaq, paluan deneli, qara torı jüzdi, taqır bastı, saqal-mwrtın mwqiyat basıp jüretin, qır-qır etip külgende közi körinbey qalatın, äjemniñ aldında äzili üzilmeytin adam bolatın. “Apañdı alğan kezimde közi moyılday qap-qara, terisi qağazday äppaq edi” deytin. Hamsa äjem: “Qay-qaydağını aytasız, mwğalım” dep ıñğaysızdanıp qalatın. Atamnıñ qıtay türmesinde äbden şıñdalğan tözimine bir märte kuä boldım. Jazdıgüni bir tanısımız nağaşılarıma bürkit alıp keldi. Baldaqtağı älgi qws tomağalanıp twrsa da, qasına jaqındağan atamdı seze qoyıp, sol qolınıñ basına sart etkizip şeñgelin salıp kep jibergeni. Nayzaday ötkir tırnaqtar qol terisine boylay kirgen, bireui bas barmağı men swq sausağınıñ arasındağı bos etti tesip ötken. Twrğan jwrt ne isterin bilmey şu ete qalıp edi, atam eş auırsınbay, azdap ernin jımqırıp, jaybaraqat türmen oñ qolımen bürkittiñ basın birneşe märte bwrap jibergende, älgi qws şeñgelin jazıp ala qoydı.
Sovet ökimetin ölgenşe jek kördi. Tuğan äpkesi Mügülsim Maqanşıda ötken Äubäkir köpestiñ bäybişesi bolğan. “Alaşordaşıl” Äbubäkir 1924-30 j.j. şamasında qızıldardıñ twtqınına tüsip, Maqanşığa sovet ökimetin ornatqan komissar Mamontovtıñ ölimine tikeley qatısı bar bolğanı üşin Jaytöbeniñ twsına salınğan tas jol qwrılısı astında taptalıp öledi. Äubäkir köpestiñ üyi qiratılıp, keyin ornına Maqanşıdağı eki qabattı univermag salınğan. “Üş qızın tüske deyin bir basqa, tüsten keyin bir basqa kiindirip otırğan” Mügülsim äjemiz astañ-kesteñ zamanda arğı betke ötuge batpay, bergi bette ALJIR-ge aydalıp ketpeu üşin köz aldında belsendige aynalıp şığa kelgen malayına tiyuge mäjbür boladı. Keyin älgi malaydıñ özi atılıp ketedi. Al Mügülsim Äubäkirden tuğan üş qızı sätimen twrmıs qwrıp, qalağa köşip, 1988 jılı jüzge tayap dünie salğanşa Almatıdağı “Zolotoy kvadrat” audanında, Tölebaev köşesindegi üylerdiñ birinde twrdı. Bir küyeu balası Brejnev zamanında Almatı oblıstıq partiya komitetiniñ birinşi hatşısı boldı. Nağaşı atam äpkesin sıylap, jaz sayın auılda kütse de, qaladağı jaña zamannıñ qızıl tüsti bay-mırzalarımen jaqın aralasudan, Almatığa köşuden üzildi-kesildi bas tarttı. Biraq bizdiñ kanikul sayın Mügilsim äjemizdiñ üyine barıp, aralasıp twruımızdı qwp kördi. Atam 1987 jılı tamızdıñ 15-inde öziniñ däl tuğan küni dünieden ötti. Twp-tura eki ay bwrın Naualı degen auılda bir jieni äskerden kelip, toy bolıp jatqanda auladağı wzın orındıqqa jayğasqan atamnıñ: “Avgustıñ 15-inen qalmaymın” degenin öz qwlağımmen estidim. Aytqan küni üzildi. Alıs-jaqınnan “oy, bauırımday” jetken jwrttıñ köbi kezinde bergi bet pen arğı bette aşqan mektepterinde aldınan ötip ärip tanığan şäkirtteri bolıp şıqtı. Jaqındarı “mwğalımnıñ” denesin Qarabwlaq auılınıñ ziratına alıp jetkende qaralı köştiñ bir bası äli üydiñ aulasında twrdı. “Men ölgesin artımnan jetetin jalğız “sälem-sauqat” – bağıştağan Qwrandarıñ” degen sözi jadıma erekşe jazılıp qalıptı.
Joğarıda eske alıp otırğan kökektiñ bir şuaqtı küni qan qısımı köterilip, ter qısıp, auırıp jürgen atamnıñ basında qanşama oy sapırılısıp jattı deseñizşi. Bes jasında şeşekten bir közi ağıp tüsse de, tiri qalğan atam mına jarıq dünieni jalğız janarımen öbip ötti. Etjeñdiligi sonday salbırañqı biteu qabağınan bir köziniñ joq ekeni bayqalmaytın. Al jalğız janarı swmdıq ötkir edi. Jerde jatqan gazettiñ wsaq taqırıpşaların oqi beretin. Sol közi köp nemeresiniñ biriniñ sausağındağı “qwpiya” süyeldi de, köktemde jer betine şıqqan alğaşqı jılandı da qalt jibermegen. Meniñ şınaşağıma asqan qamqorlıqpen tabiği em-domın jağıp jatıp esine anası Ädep äjemiz tüsti me eken. Nağaşı atam bir közinen ayırılğan soñ anası wlın erekşe erkeletip, er jetkenşe bağlan qozınıñ etin şoq üstindegi şäynekke bılqıtıp asıp berip jüripti. Esime alğan sayın atam mağan bergi dünieniñ zañdılığına sıymaytın arğı dünieniñ tılsım bir arnası arqılı: “Jaqın adamdardıñ jan jarası men tän jarasın tez bayqap, der kezinde järdem et, jäne qay zamanda bolsın “sovetşil, qızıl rejimder” üşin “senimsiz adam” atanudı abıroy bil” dep naqıl aytıp twrğanday körinedi. Alla tağala nwrın peyişte şalqıtıp, barlıq igi isterin sauapqa jazıp, imanın joldas etkey!
Ğalım BOQAŞtıñ facebook paraqşasınan alındı
Pikir qaldıru