Сауда бойынша 2022 жылдың қортындысы шықты. Қазақстан халқы былтыр 15,7 триллион теңгеге бөлшек сауда жасаған. Яғни, біз сатқан, сатып алған тауарлардың жалпы құны 15,7 триллион теңге болды. Бұл – 33,7 миллиард доллар. Сонда бір жыл бойы бүкіл қазақстандықтардың жасаған саудасы Италияда шоколад жасайтын миллиардер Джовани Феррероның байлығымен теңескен.

2022 жылғы бөлшек сауда көлемі 2021 жылға қарағанда 2,1%-ға көп. Бірақ, менің ойымша бұған физикалық көлем емес, инфляция көбірек әсер еткен сияқты. Жалпы сауданың ішінде азық-түлік үлесі 35,6% болса, азық-түлікке жатпайтын тауарлар 64,4%.

Қазақстандағы бүкіл сауданың үштен бірін (32.3%) Алматы қаласы жасайды. Яғни, Алматы – елдегі ең үлкен базар қала. Алматының экономикасы былтыр 43 миллиард доллар болды. Бұл Өзбекстаннан 10 миллиард долларға аз, ал Қырғызстаннан 5 есе көп. Алматы экономикасы негізінен саудадан тұрады. Сондықтан, сервисті қалалар типіне жатады.

Қазақстанда қалалардың үш түрі бар. Әкімшілік, өндірістік және сервистік болып бөлінеді. Әкімшілік экономика – Астана қаласы (ұлттық компаниялардың салығы есебінен), өндірістік қалалар – Атырау, Қарағанды, Павлодар, Атырау, сервистік қалалар – Алматы, Шымкент.

Ал енді ел экономикасына қай қала анағұрлым пайдалы? Оны анықтау үшін 2023 жылға арналған Қазақстан бюджетіне қарау керек. Себебі, онда үш донор өңір мен олардың ортақ қазанға салатын ақшалары жазылған. Сонда, биыл бюджетке Алматы 207 миллиард теңге, Атырау 155 миллиард теңге, Астана 69 миллиард теңге береді. Яғни, сауда мен сервис бюджетке мұнайдан да көбірек пайда әкеліп отыр деген сөз.

Қазір Алматы тынысы толықтай сервис пен саудадан (аймақтық ішкі өнімдегі үлесі 86,1%) құралып отыр. Айталық, базар, Мега, бутик, кафе, СТО, сән салондары. Бірақ, оның өзіндік қауіптері де бар. Мысалы, пандемиядағы карантин кезінде Алматы экономикасы толық тұралап қалды. Өндіріс пен ауыл шаруашылығы бойынша қаланың Алматы облысы мен Жамбыл облыстарына тәуелділігі сезінді. Сондықтан мегаполистің даму жоспарында экономика үлесінде өндірісті көбейту көзделген. Яғни, Алматы толық сервистік қала ғана емес, онда өндіріс те болуы тиіс. Мысалы былтыр, шаһардағы өндірістің бір жылдық көлемі бар-болғаны 1,4 триллион теңгені құрады. Сондықтан қала үшін Алатау ауданындағы индустриалды аймақтың маңызы өте зор.

Қазір Алматының мақтана алатын, Қазақстанды жаулаған нөмірі бірінші экспортты тауары – майонез. Алматы еліміздің майонезді ордасы десе де болады. Жалпы Қазақстан жылына 64,3 мың тонна майонез жейді. Соның 42 мың тоннасын Алматы өндіреді. Қалғаны Ресейден импортталады.

Айбар Олжаев