Көз қарас Мәдениет Руханият Әлеумет
Қазіргі заңнама аясында мемлекеттік тілді қалай дамытуға болады?
kerey.kz
Қазақстан билігі мемлекеттік тілді дамыту үшін қатаң шешімдерге барғысы келмейді дейік. Бірақ қазіргі заңнама аясында мемлекеттік тілді қалай дамытуға болады? Соны ойланып көрейік.
Қазақ тілін дамыту жайын айтқан кезде Қазақстан билігі қоғамды екіге бөледі. Бірі – тілді дамытудың радикал шешімдерін ұстанады, екінші жағы – қазіргі статус-квоны сақтағысы келеді, яғни ештеңе өзгертпей-ақ қояйық дейді.
Бірақ екі жолды да таңдамай, ортасымен жүруді ұсынып көрсек қайтеді!?
Батыл қадамдарға барайық, бірақ ол радикал жол болмасын. Қазақ тілін күшпен емес, ортаны дамыту арқылы күшейтсек болады. Яғни адамдар тілді үйреніп әуре болмай-ақ, халық жай ғана қазақ тілі аясында өмір сүруді үйренсін. Негізгі ой осы.
Біз осы уақытқа дейін адамдар ортаны өзгертеді деп ойлап келдік, сөйтсек орта адамды өзгертіп жібереді екен. Демек біз адамдарды мәжбүрлемейміз, адамдардың ортасы мен олар үшін қалыптасқан норманы өзгертеміз. Яғни қазақ тілінде өмір сүруге жеңіл орта құруымыз керек. Мақсат – қазақ тілін міндетке емес, әдетке, күнделікті дағдыға айналдырайық.
Мемлекеттік қызметшілер немесе қызмет көрсету саласының қызметкерлері күнделікті коммуникациясын қазақша бастауға бейімделгені жөн. Түсінбеген жағдайда ғана орысша/ағылшыншаға көшу керек. Бұны нормаға айналдырған дұрыс.
Бұл әрекет адамдарға тілді патриотизм деп емес, қажет болғаны себепті, ыңғайлы болғаны үшін пайдалануға итермелейді. Адамдар қазақ тілін күш салып үйренбеуі керек, оларға қазақша сөйлейтін орта ыңғайлы бола бастауы керек.
Яғни біз адамды өзгертуді, бірдеңе үйренуді емес, оған қазақша орта қалыптастыруды ойластыруымыз керек.
Енді негізгі сұрақ. Ол ортаны қалай қалыптастыра аламыз?
Өзгеріс екі жақтан болуы керек сияқты. Халық та талап етуі керек, яғни bottom-up болғаны жөн. Билік те бұған сәйкес шешім қабылдауы керек, яғни top-down әдісіне жүгіну керек.
Менің ойымша, қазір халық қолынан келетіннің бәрін жасады, енді биліктің кезегі келді. Ендеше: билік қандай шешім қабылдай алады?
Ең алғашқысы – мемлекеттік органдардың қызмет көрсетуін by default қазақша ету. Яғни:
- мемлекеттік қызметкердің алғашқы жауабы қазақ тілінде болуы керек. Түсінбесе ғана басқа тілге көшсін. Бұл бекітілген хаттама деңгейінде болуы тиіс;
- мемлекеттік орган ұсынатын қағаз алдымен мемлекеттік тілде болғаны жөн. Талап етсе ғана, басқа тілде ұсынуға болады;
- қаладағы визуал ақпараттың бәрі алдымен қазақша болуы керек;
- бизнестің визуалды ақпараты мемлекеттік тілде болуы тиіс. Басқа тіл опция деңгейінде болғаны абзал;
- қаланың навигациясы мен қоғамдық көліктердің нұсқаулықтары тек қазақша болғаны дұрыс;
- бизнес қазақша ақпаратты алдыңғы планға қойғаны үшін орталық билік пен жергілікті әкімдік гранттар мен субсидия бергені жөн;
- Qazaq Friendly белгісін жасап, 2GIS сияқты сервистер арқылы сол белгіні тарату керек.
Заңды өзгертей, қазіргі заңнама аясында жасауға болатын мұндай өзгерістер жетіп артылады. Бастысы саяси ерік пен бюрократияның аппаратты жұмыс істеуге итермелейтін мотивациясы болса жетеді.
Бұл әрекеттер ешкімді мәжүрлемейді, тек қалыптасқан норманы ауыстыру үшін ғана жасалады. Себебі default тілді қазақ тіліне ауыстыру мемлекеттік тілді дамыту үшін ең ықпалды көмек болар еді. Бұл қадамдар ешкімге зиян келтірмейді, бірақ қазақ тілінің позициясын күшейтеді.
Мақсат біреу – тілді жекелеген адамдарға міндетті талап етіп қоймай, қазақ тілінің мүмкіндіктерін арттыру арқылы дамытамыз.
Қазақ тілін міндетке емес, әдетке айналдырайық. Ал мұның басында билік тұруы керек. Бұл қадамды қарапайым адам емес, президент бастауы керек.
Біз ешкіммен күреспейміз, ешкімді кінәламаймыз. Бірақ қазақ тілін биліктегі нормаға айналдырамыз. Қазақша ортаның негізгі орта болуына, қазақ тілінің by default тілге айналуына ұйытқы боламыз.
Пікір қалдыру