كوز قاراس تاريح قازاق شەجىرەسى

يۋان يمپەرياسىنداعى حالىقتار ءتىزىمى

kerey.kz

 |  Mar 2, 2017

جاس  زەرتتەۋشى، ەۇۋ-ءىڭ  ماگيسترانتى                    ەرزات مەللاتحان

“تاۋ زۇڭ ي.وڭتۇستىك قىستاقتاعى ەكپەشىلىك ەستەلىگى”

تاۋ زۇڭ ي 1329-1412-جىلدارى جاساعان،جىجياڭ ولكەسىنىڭ حۋاڭ يان دەگەن جەرىنەن.يۋان ءداۋىرىرىنىڭ سوڭى مەن ميڭ ءداۋىرىنىڭ باستاپقى كەزىندەگى اقىن،ادەبيەتشى،ءتاريحشى.ونىڭ اتاقتى ەڭبەگى “وڭتۇستىك قىستاقتاعى ەكپەشىلىك ەستەلىگى” 30 ورامنان تۇرادى،وندا يۋان ءداۋىرىنىڭ تاريحى،مەمىلەكەتتىك ءتۇزىمى،ەكونوميكاسى جانە جوۋ يۋان جاڭ باستاعان ۇلىت ازاتتىق سوعىسى تۋرالى وتە قۇندى دەرەكتەر قالدىرعان.كوبى كوزىمەن كورگەن،ەلدەن ەستىگەن اڭگىمەلەر نەگىزىندە جازىلعان.تاريحي زەرتتەۋ قۇبى وتە جوعارى.

مۇڭعۇلداردىڭ ۇلى قورعانعا كىرۋى

يۋان يمپەرياسى داۋىرىندەگى كىلەم

مۇڭعۇل-تۇرىك رۋلارىنىڭ ۇلى قۇرعان ىشىنە بارىپ مەكەندەۋى 1211-جىلعى 1- چۇرجەن جورىعىنان باستالادى.التىن ەلىنىڭ جارىم جەرىن جاۋلاپ العاننان كەيىن ونى ۇستاپ تۇرۋ مۇقالي نويانعا تاپسىرىلعان ەكەن، 40 مىڭ اسكەر سوندا تۇرىپ قالادى.ءۇي-ىشىمەن 200 مىڭ ادام دەگەن ءسوز. ال 1234-جىلى اقىرلاسقان 2- چۇرجەن جورىعىندا قانشا مۇڭعۇل دىڭ سولاي كەتكەنى تۋرالى دەرەك جوق. ال

“باتىل دا ىسكەر موڭكە قاعان تۇسىندا ونىڭ جۇرتى قارا قورىمدا ەدى،ەل ىستەرىن ءبىر ءجايلى ەتكەننەن كەيىن ول ءىنىسى قۇبىلايدى شىعىستاعى قىتاي قالالارىنا جىبەردى،كىشى ءىنىسى قۇلاعۋدى باتىستاعى اراب،يران جەرىنە جىبەردى. ول قۇبىلايعا 800 مىڭ مۇڭعۇلدى الىپ قىتاي جەرىنە بارىپ سوندا ورنىعىپ،وڭتۇستىك ءسۇڭ ەلىن جاۋلاپ الۋعا بۇيىردى.”(جاميع-ات-تاۋاريح.راشيد-اد-دين،3-توم 288-بەت).

بۇل تاريحتاعى ەڭ ۇلكەن قاتەلىك بولدى،وسىدان كەيىن وسى حالىق پەن اسكەرگە سۇيەنگەن قۇبىلاي ارىق بوكەنى جەڭىپ شىقتى.ارىق بوكەنىڭ بالالارى ەلىن باستاپ قايدۋدى پانالادى.مۇڭعۇل ءۇستىرتى دەرلىك يەن قالدى!

ال بۇدان بۇرىن قاسار، بەلگۇتەي،تەمۋگى وتچيگىندەردە ىشكى جۇڭگو جەرىنەن ەنشى الىپ ەل جۇرتىمەن سولاي كەتكەن بولاتىن.وسىلايشا ميلليون نەشە ءجۇز مىڭ مۇڭعۇل-تۇرىكتەر ساحارادان كەتتى.ساحارانىڭ باتىسىندا قالعان ءبىر بولىگىن بايقالدان كەلگەن ويراتتار التاي اسىرا قۋىپ تاستادىدى ولار التايدان ارى اسىپ بارىپ جۇڭعاريا،جەتىسۋ،تاراز،شىمكەنت وڭىرلەرىندە”مۇعۇلىستان” مەمىلەكەتىن قۇردى. ويراتتار قاسيەتتى دالانى باسىپ الىپ ءبىر جارىم عاسىرداي داۋرەندەپ مۇڭعۇلداردان كەيىنگى ساحارا يمپەرياسىن قۇردى.

ال يۋان يمپەرياسىنداعى مۇڭعۇل-تۇرىك رۋلارى 1368-جىلعى جوۋ يۋان جاڭنىڭ ازاتتىق سوعىسىندا دەنى قىرعىنعا ۇشىرادى،لۋبسان ءدانزاننىڭ ايتۋىنشا : توعان تەمىر ون تۇمەن مۇڭعۇلمەن ساحاراعا قايتقان”. كەي ءتاريحشىلار 1368-جىلعى قىرعىندا ءبىر ءبولىم مۇڭعۇلدار مۇعۇلىستان عا قاشقان دەپ قارايدى، بۇنىڭ دا قيسىنى بار.

“تاۋ زۇڭ ي.وڭتۇستىك قىستاقتاعى ەكپەشىلىك ەستەلىگى”ىندە يۋان يمپەرياسىنداعى حالىقتاردىڭ ءتىزىمى مىناداي ەكەن:

“1-دارەجەلى حالىقتار-72 رۋلى مۇڭعۇلدار

1.ارۋلا(ارۋلات) 2.جالايىرتاي(جالايىر),3.قوشىن ماڭعىتاي(قوسىن ماڭعىت),4. قوڭىراتاي(قوڭىرات) 5.قوڭقوتان 6.ۇنجىرەس 7.ۇرعۇت 8.قۇرالاس 9.بەسۋتاي(بەسۋت )10.كەرەيتاي( كەرەيت) 11.توبەتاي 12.بارۋلا(بارۋلاس،بارلاس) 13.كۇلگنى 14.ەلشىگىن(الشىعىن،الشىن) 15.جارىجىرا(جاجىرات) 16.دۇربەتاي(دۇربەن،دۇرمەن) 17.تاتار 18.قاتاگى(قاتاعان) 19.سارتاي 20.قياتاي(قيات) 21.ىلەسۋتاي 22.يانبۇقاتاي 23.دايىرلەڭسەي 24.شاشۋتاي 25.مەركىتاي (مەركىت) 26.ادارگىتاي(ادارعىن) 27.ۇرۋتاي(ۇرۋت) 28. بەدەرىتاي 29.نايتاي 30.ەكەموقالا 31.نوياعىتاي 32.ادارعىتاي(ادارعىن) 33.يكىرەتاي(يكىرەس ) 34.تايكەتاي 35.مولقى 36.ۇيعۇتاي 37.ويماۋىتاي 38.ارلاتاي(ارلات) 39. باياۋىتاي(باياۋتى،بايۇلى) 40.نەگۇدەي 41.ويراتاي(ويرات) 42.مولقىتاي(مولقى) 43.جىڭىشتاي 44.قوڭقوتان 45.بەسۋتاي (بەسۋت) 46.يامۋساۋتاي 47.مۇگۇنتاتاي 48.ماڭعىتاي(ماڭعىت) 49.تاتارتاي(تاتار) 50.نوياعىتاي 51.ادارعىتاي 52.عۇيسىن(ۇيسىن) 53.تايىر 54.ۇرۋتاي(ۇرۋت) 55.شاشۋتاي 56.مەركى(مەركىت) 57.اقۇرىلتاي 58.جامارتاي 59.ورورتاي(ورونار؟) 60.تاتارتاي(تاتار) 61.بەتەك نايماتاي(بەتەك نايمان) 62.ەكەلىن قارا 63.قوڭىراتاي 64.جورتاي 65.ماڭعىتاي(ماڭعىت) 66.ويماۋىتاي(ويماۋىت) 67.دۇربەتاي(دۇربەن) 68.بارىن 69.سارعىتاي 70.بارقىتاي(بارقى) 71.قاداتاي 72.ويرا(ويرات)

2- دارەجەلى ءتۇستى كوزدىلەردىڭ 31 ەلى

1. قارلىق 2. قىپشاق 3.تاڭعىت 4.اسۋ(الان) 5.تۋبا(تىبا) 6.قاڭلى 7.كۇرلەۋىت 8.راقتاي 9.شۇكتاي 10.ۇيعۇر 11.حورەزىم(دۇڭگەن) 12.نايمانتاي(نايمان) 13.ارعۇن(ارعىن) 14.قالۋتاي15.قورىلار(قورى تۇمەت) 16.سارىق 17.تۇبەتاي(تۇبىت،تيبەت) 18.ۇڭعىتاي(ۇڭعىت) 19.مەشىس 20.تورى 21.كۇرد 22.گويىش 23.تۇرقا24.شارالۋ 25.قاراقىتاي 26.جۇرشاداي 27.تۇرباتاي28.قورىلار 29.گامۋلۋ 30.چەركەش31.كاشىمير

چۇرجەننىڭ تايپالارى

1. ونگىين 2.ۇگۇلۇن 3.كەشىرە 4.دوۋتان 5.ناعيرا 6.ۋيان 7.بوشا 8.يانجان 9.ۋندىقان 10.چەمو 11.وۋتۇن 12.بوشرۋ 13.يلا 14.ول 15.نارا 16.كاگۋ 17.پيمان 18.نەيماڭگۋ 19.وجىن 20.اديان 21.اركان 22.ۋلۋ .23 ۇندۇن 24.مويان 25.دۋلە 26.ساتا 27.ۋليندا 28.بوسا 29.شوعۋ 30 قولگا(قالقا؟)

“

تالداۋ:

1-دارەجەلى حالىقتار-72 رۋلى مۇڭعۇلدار

1. ارۋلا(ارۋلات) -قىرعىز، وزبەك اراسىندا ءالى كۇنگە وسى رۋلار بار.
2. جالايىرتاي(جالايىر)- قازىرگى مۇڭعۇلداردا جالايىر ەمەس جالايد دەگەن تايپا بار.
3. قوشىن ماڭعىتاي(قوسىن ماڭعىت)
4. قوڭىراتاي(قوڭىرات)-ىشكى مۇڭعۇلدا قوڭىرات ايماعى بار.
5. قوڭقوتان-قازىرگى وردوس ايماعىندا ازداعان قوڭقوتان اۋلەتى كەزدەسەدى.

6.ۇنجىرەس-كەيىنگى كەزدە قالىپتاسقان رۋ ەكەنى كۇمانسىز،15- عاسىردا سولتۇستىك يۋاننىڭ بەلدى تايپاسىنا اينالعان.

7.ۇرعۇت-باسقا ەش ۇلىتتىڭ قۇرامىندا كورىنبەگەنىنە قاراعاندا 1368-جىلى بۇكىلدەي قىرىلعان بولۋى مۇمكىن.

8.قۇرالاس-ىشكى مۇڭعۇلياداعى قۇرالاستار مەن حالحاداعى قۇرالاستار وسىلاردىڭ امان قالعان توبى بولۋى مۇمكىن.

9.بەسۋتاي(بەسۋت )-حالحالارداعى بەسۋت سول ساحاراعا قايتا شەگىنگەن بەسۋتتەر بولۋى ابدەن مۇمكىن.

1. كەرەيتاي( كەرەيت)-حالحا مەن ىشكى مۇڭعۇلدا دەرلىكتەي كەزدەسپەيدى دەۋگە بولادى،وتە از، ال تورعاۋىتتاعى كەرەيلەر بۇلاردان بولەك سىقىلدى.

11.توبەتاي-كەيىنگى كەزدە قالىپتاسقان رۋ

12.بارۋلا(بارۋلاس،بارلاس)-قازىر قازاق،وزبەك،حازارا ۇلتتارىندا كەزدەسەدى،دەگەنمەن ولار يۋان ەلىنىڭ ەمەس قايتا ارىق بوكەدەن كەيىن باتىسقا جىلجىعاندار بولۋى مۇمكىن.

13.كۇلگنى-شىڭعىس قاعاننىڭ قۇلان قاتۇننان تۋعان كۇلگىن اتتى ۇلى بولعان ،سونىڭ ەنشىسىنە تيگەن ەل كەيىن كۇلگىن اتانۋى زاڭدى قۇبىلىس.(بەينە نوعايعا قاراعان ەلدىڭ نوعاي،وزبەكتىڭ زامانىندا التىن وردا كوشدەندىلەرىنىڭ وزبەك اتانعانى سياقتى)

4. ەلشىگىن(الشىعىن،الشىن)-حالحا مۇڭعۇلداردا ەلجىگىن رۋى بار.

15.جارىجىرا(جاجىرات)-حالحا مەن ىشكى مۇڭعۇلدا دەرلىكتەي كەزدەسپەيدى. 16.دۇربەتاي(دۇربەن،دۇرمەن)-كەيىنگى ءتورت ويراتتىڭ ءبىرى ءدوربىت وسىلاردان كەلگەن بولۋى مۇمكىن.

17.تاتار-ءبىر عاجابى كەيىنگى ميڭ جىلنامالارىندا قۇبىلاي ۇرپاقتارىنا قاراستى مۇڭعۇلدار مەن باسقا ەلدەر تاتار اتانعان.

18.قاتاگى(قاتاعان)-حالحا مۇڭعۇلداردا قاتاعاندار بار.

9. سارتاي-كەيىنگى كەزدە قالىپتاسقان رۋ

20.قياتاي(قيات)-حالحا مەن ىشكى مۇڭعۇلدا دەرلىكتەي كەزدەسپەيدى.

21.ىلەسۋتاي-كەيىنگى كەزدە قالىپتاسقان رۋ

22.يانبۇقاتاي-كەيىنگى كەزدە قالىپتاسقان رۋ

23.دايىرلەڭسەي-كەيىنگى كەزدە قالىپتاسقان رۋ

24.شاشۋتاي-كەيىنگى كەزدە قالىپتاسقان رۋ

25.مەركىتاي (مەركىت)-حالحا مەن ىشكى مۇڭعۇلدا دەرلىكتەي كەزدەسپەيدى. 26.ادارگىتاي(ادارعىن)-قازىر ەش ۇلىتتىڭ قۇرامىندا جوق،1368-جىلى تۇگەل قىرىلعان بولسا كەرەك.

27.ۇرۋتاي(ۇرۋت)

28. بەدەرىتاي-كەيىنگى كەزدە قالىپتاسقان رۋ

29.نايتاي-كەيىنگى كەزدە قالىپتاسقان رۋ

30.ەكەموقالا-كەيىنگى كەزدە قالىپتاسقان رۋ

31.نوياعىتاي-راشيد-اد-دين ايتقان نويال رۋى وسىلار،قازىر ەش ۇلىتتىڭ قۇرامىندا جوق،1368-جىلى تۇگەل قىرىلعان بولسا كەرەك.

32.ادارعىتاي(ادارعىن)

33.يكىرەتاي(يكىرەس)-قازىر ەش ۇلىتتىڭ قۇرامىندا جوق،1368-جىلى تۇگەل قىرىلعان بولسا كەرەك.

34.تايكەتاي-كەيىنگى كەزدە قالىپتاسقان رۋ

35.مولقى-كەيىنگى كەزدە قالىپتاسقان رۋ،تەگى “قۇپيا شەجىرەدە مولقى ادام اتى،ءسىرا ادام اتىنان قالىپتاسقان بولسا كەرەك،قازاقتىڭ كەرەيلەرىندە مولقى رۋى وسىلار بولۋى مۇمكىن.

36.ۇيعۇتاي-كەيىنگى كەزدە قالىپتاسقان رۋ

37.ويماۋىتاي-قازىر ەش ۇلىتتىڭ قۇرامىندا جوق،1368-جىلى تۇگەل قىرىلعان بولسا كەرەك،ال قازاقتىڭ دۋلاتىندا ءالى كۇنگە ويماۋىت رۋى بار.

38.ارلاتاي(ارلات)

39.باياۋىتاي(باياۋتى،بايۇلى)-حالحا مەن ىشكى مۇڭعۇلدا دەرلىكتەي كەزدەسپەيدى.1368-جىلى تۇگەل قىرىلعان بولسا كەرەك.

40.نەگۇدەي-كەيىنگى كەزدە قالىپتاسقان رۋ

41.ويراتاي(ويرات)-بۇلار قۇبىلايعا ەرگەن ويراتتىڭ ءبىر بولىگى،ال ويراتتىڭ كوبى ارىق بوكە جاعىندا بولعان،كەيىن سول اتا مەكەنىندەگى ويراتتار 200 مىڭ ادامعا جەتىپ مۇڭعۇل ءۇستىرتىن باسىپ العان.

42.مولقىتاي(مولقى)

43.جىڭىشتاي-كەيىنگى كەزدە قالىپتاسقان رۋ

44.قوڭقوتان

5. بەسۋتاي (بەسۋت)
6. يامۋساۋتاي-كەيىنگى كەزدە قالىپتاسقان رۋ

47.مۇگۇنتاتاي-كەيىنگى كەزدە قالىپتاسقان رۋ

48.ماڭعىتاي(ماڭعىت)

49.تاتارتاي(تاتار)

1. نوياعىتاي
2. ادارعىتاي

52.عۇيسىن(ۇيسىن)-راشيد-اد-ديننىڭ ايتۋىنشا ءۇيسىننىڭ دەنى دەشتى قىپشاقتا بولعان،ال حالحا مەن ىشكى مۇڭعۇلدا دەرلىكتەي كەزدەسپەيدى.1368-جىلى تۇگەل قىرىلعان بولسا كەرەك.

53.تايىر-كەيىنگى كەزدە قالىپتاسقان رۋ

54.ۇرۋتاي(ۇرۋت)-كەيىنگى كەزدە قالىپتاسقان رۋ

55.شاشۋتاي

56.مەركى(مەركىت)

57.اقۇرىلتاي-كەيىنگى كەزدە قالىپتاسقان رۋ

58.جامارتاي-كەيىنگى كەزدە قالىپتاسقان رۋ

59.ورورتاي(ورونار؟)

60.تاتارتاي(تاتار)

61.بەتەك نايماتاي(بەتەك نايمان)-نايمانداردىڭ قۇبىلايعا ىلەسكەن توبى،بەتەكە ادام اتى بولۋىدا مۇمكىن.

62.ەكەلىن قارا-كەيىنگى كەزدە قالىپتاسقان رۋ

63.قوڭىراتاي

64.جورتاي

65.ماڭعىتاي(ماڭعىت)

66.ويماۋىتاي(ويماۋىت)

67.دۇربەتاي(دۇربەن)

68.بارىن-قازىرگى ىشكى مۇڭعۇلدا بارين ايماعى بار،ولاردا 1368-جىلى ساحاراعا شەگىنگەندەر بولۋى مۇمكىن نە قاساردىڭ يەلىگىنە بەرىلگەندەر.

69.سارعىتاي-كەيىنگى كەزدە قالىپتاسقان رۋ

70.بارقىتاي(بارقى)-ىشكى مۇڭعۇلدا بارعا ايماعى بار،ولاردا 1368-جىلى ساحاراعا شەگىنگەندەر بولۋى مۇمكىن نە قاساردىڭ يەلىگىنە بەرىلگەندەر.

1. قاداتاي -كەيىنگى كەزدە قالىپتاسقان رۋ
2. ويرا(ويرات)

ەسكەرتۋ:

كەيىنگى كەزدە قالىپتاسقان رۋ دەپ 1206-جىلدان بۇرىنعى وقيعالاردا اتالمايتىن كەيىنگى كەزدەردە اسكەري-ساياسي جاعىدايلارعا بايلانىستى ءجاڭادان قالىپتاسقان رۋلار ايتىلىپ وتىر.

72 رۋدىڭ ىشىندە ارۋلات، قوڭىرات، قوڭقوتان،بەسۋت،مەركىت،ويرات، مولقى،ءشاشۋتاي، نوياعىتاي قاتارلى 9 رۋدىڭ اتى ەكى قايتالانعان. ال ال ماڭعىت،ۇرعۇت، تاتار،ادارعىن  قاتارلى  4 رۋىڭ اتتارى ءتىپتى ءۇش رەت قايتالانعان. قايتالانىپ ايتىلعان رۋلاردى ءبىر رۋ دەپ قاراساق وندا 17 رۋدىڭ اتى قىسقارىپ قالادى دا 55 رۋ قالادى، ال بۇنىڭ ىشىندەگى كەيىن قالىپتاسقان ۇنجىرەس، تۇبەتاي، كۇلگىن، سارتاي، يلەسۋتاي، يانبۇقاتاي،دايىرلەڭسەي، ءشاشۋتاي، بەدەرتاي، نايتاي، ەكە موقالا، تەيكىتاي، مولقى،ويعۇتاي، نەكۋدەي، جىڭشەتاي، يامبۇ ساۋتاي،نۇگۇنتاي، تايىر، اقۇرىلتاي، جامارتاي، ەكەلىن قارا،جورتاي،سارتاي،قاداتاي قاتارلى 27 رۋدى شىعارساق كونە ءتاريحي رۋلاردان 28  رۋ قالادى.

ال وسى 27 رۋدىڭ ىشىندە دارلەكىن مۇڭعۇلداردان : قوڭىرات،قۇرالاس، الشىن، ءۇيسىن، باياۋىت رالارى بولسا ; نيرۋن مۇڭعۇلداردان : قيات، ماڭعىت، قاتاعان، قوڭقوتان، بەسۋت، بارۋلاس،جاجىرات،دۇربەن،ادارعىن، ۇرۋت،نويال، يكىرەس،ارۋلات، بارىن سياقتى 14 رۋ.

ال كەيىن مۇڭعۇلدارعا باعىنىپ مۇڭعۇل اتانعان : تاتار، كەرەيت، نايمان، جالايىر، مەركىت،ويماۋىت،بارقى، ويرات قاتارلى رۋلار.

بۇلاردىڭ ىشىندە “يۋان يمپەرياسىنداعى بەس ارىس” اتانعاندار : قوڭىرات،جالايىر، ۇرۋت،ماڭعىت،يكىرەس.

جالپى 55 رۋدىڭ ىشىندە قازاقتا  بار ورتاق رۋلار: قوڭىرات، مەركىت،مولقى،ماڭعىت،قۇرالاس، الشىن، ءۇيسىن، باياۋىت(بايۇلى),قيات، قاتاعان،  بارۋلاس،دۇربەن،كەرەيت، نايمان، جالايىر، مەركىت،ويماۋىت،بارقى قاتارلى 18 رۋ.

2- دارەجەلى ءتۇستى كوزدىلەردىڭ 31 ەلى

1. قارلىق 2. قىپشاق 3.تاڭعىت 4.اسۋ(الان) 5.تۋبا(تىبا) 6.قاڭلى 7.كۇرلەۋىت 8.راقتاي 9.شۇكتاي 10.ۇيعۇر 11.حورەزىم(دۇڭگەن) 12.نايمانتاي(نايمان) 13.ارعۇن(ارعىن) 14.قالۋتاي15.قورىلار(قورى تۇمەت) 16.سارىق 17.تۇبەتاي(تۇبىت،تيبەت) 18.ۇڭعىتاي(ۇڭعىت) 19.مەشىس 20.تورى 21.كۇرد 22.گويىش 23.تۇرقا24.شارالۋ 25.قاراقىتاي 26.جۇرشاداي 27.تۇرباتاي28.قورىلار 29.گامۋلۋ 30.چەركەش31.كاشىمير

بۇنىڭ ىشىندە قىپشاق،قاڭلى،نايمان،ارعىن،ۇڭعىت،كۇرلەۋىت،چەركەش،قارا قىتاي قازاقتاعى بەلدى رۋلار.بۇل كوشپەندى تۇرىك رۋلارى ءتۇستى كوزدىلەر اراسىندا قالعانداردان جوعارى تۇرعان ەكەن.

باسقا ءتۇستى كوزدىلەردىڭ ىشىندەگى ەڭ كوبى حورەزىمدىكتەر بولىپ ولار 1219-1226-جىلدارداعى باتىسقا جورىقتا 400 مىڭنان اسا حورەزىمدىك ەرلەر تۇتقىنعا تۇسكەن،كەيىن ولار حانزۋ  سياقتى شىعىستىق حالىقتاردىڭ قىزدارىمەن ۇيلەنگەن،يۋان يمپەرياسىندا مۇڭعۇلدارعا كومەكشى بولىپ ءار ولكەدە ەل باسقارىسقان،كەيىن مۇڭعۇلدار قىرعىن مەن قۋعىنعا ۇشىراعاندا بۇلار امان قالعان سول بۇرىنعىداي ءار ولكەدە تۇرا بەرگەن تىلدەرى كەيىن كەلە مۇتىلعاندا تەك دىندەرى ءيسىلامدى بەرىك ۇستاپ قالعان.قازىرگى جۇڭگوداعى دۇڭگەن ۇلتىنىڭ تەگى نەگىزى سول حورەزىمدىك ەرلەر، تەك ولار عانا ەمەس باسقا ءار ءتۇرلى حالىقتاردا بار.

3- دارەجەلى حالىقتار

1. قىتاي(قيدان) 2.كورەي3.چۇرجەن 4.جويىنتاي 5. شۇركىتاي 6. جۋن 7.جۇشتاي 8. بوحاي

اۆتور ايتقانداي سول داۋىردە 750 مىڭ حالقى بار قىتاي ەلى 3- سورتتى حالىق ەكەن،قازىرگى مۇڭعۇل اتانىپ وتىرعان حالىقتىڭ ۇلكەن بولىگى وسى قيدانداردىڭ ۇرپاعى سانالادى.ارينە ولارمەن ارالاسىپ كەتكەن قوڭىرات، نايمان، كەرەي،بارىن، گورلوس(قۇرالاس) ،سونداي -اق اسكەري تۇزىمنەن كەلىپ شىققان كەشىكتەن، قورشىن رۋلارىدا بار.دەمەك اتاقتى لياۋ يمپەرياسىن قۇرعان قيداندار ەشقايدادا كەتپەگەن ،ءتاريحي مەكەنىندە وتىر.ەجەلگى قيدان جەرى شىفىڭ ،تۇڭلياۋ،شيڭ ءان جانە سولارمەن ىرگەلەس جيلين،حىبەي ولكەلەرىندە 4 ميلليوننان اسا مۇڭعۇل وتىر.

كورەي-كورەيلەردە يۋان يمپەرياسىنىڭ بودانى بولعان.

چۇرجەن -1125-جىلى لياۋ يمپەرياسىن جەڭىپ التىن حاندىعىن قۇرعان وسى چۇرجەندەر بولاتىن. تۇڭعىس تەكتى حالىحتاردىڭ ەڭ ۇلكەن توبى سانالادى.وسى التىن حاندىعىنىڭ ەڭ كۇشەيگەن كەزىندە حالقى 53 ميلليوننان اسقان ەكەن، ونىڭ 4,5 ميلليونى چۇرجەندەر بولىپتى.كەيىن ورتا جازىققا دەندەي ەنىپ قونىستانعان وگەداي قاعان تۇسىندا اياماي قىرعىنعا ۇشىراعان.دەسەدە ۇلكەن حالىق ەسەبىندە قالا بەرگەن.قازىرگى حانزۋ حالقىنىڭ ۇلكەن ءبىر ءبولىمى وسى حانزۋلاسقان چۇرجەندەر، ال كەيىنگى كەزدە اتا جۇرتىندا قالعان چۇرجەندەر ايگىلى چيڭ يمپەرياسىن قۇرعان.3

چۇرجەننىڭ تايپالارى

1. ونگىين 2.ۇگۇلۇن 3.كەشىرە 4.دوۋتان 5.ناعيرا 6.ۋيان 7.بوشا 8.يانجان 9.ۋندىقان 10.چەمو 11.وۋتۇن 12.بوشرۋ 13.يلا 14.ول 15.نارا 16.كاگۋ 17.پيمان 18.نەيماڭگۋ 19.وجىن 20.اديان 21.اركان 22.ۋلۋ .23 ۇندۇن 24.مويان 25.دۋلە 26.ساتا 27.ۋليندا 28.بوسا 29.شوعۋ 30 قولگا(قالقا؟)

بۇلاردىڭ ءبىر توبى ورتا جازىققا ورنىعىپ كەيىن بۇكىلدەي حانزۋلارمەن ارالاسىپ حانزۋعا اينالدى،مىسالى ونگيىن اۋلەتى چۇرجەننىڭ پاتشالارى شىعاتىن اۋلەت ەدى ولار كەيىن王گەن فاميليانى قولدانىپ كەتكەن. دەسەدە ولاردىڭ تىلىدە حانزۋ تىلىنە وراسان زور اسەرىن تيگىزدى،بۇل 1125-1234 جىلدارداعى التىن پاتشالىعى مەن 1644-1912-جىلدارداعى چيڭ يمپەرياسىنىڭ ۇستەمدىگىن قوسىڭىز.

ءبىر قىزىق جەرى وسى چۇرجەن تايپالارىنىڭ قاتارىندا وسى كۇنگى مۇڭعۇل ەلىنىڭ نەگىزىن ۇستايتىن حالحا  رۋىمەن اتتاس تايپا تۇر، بۇلار كەزىندە حالحا وزەنى بويىندا بالىقشىلىقپەن شۇعىلدانعان شاعىن رۋ ەكەن، ولاردىڭ قازىرگى مەكەنىنە كەلۋى 16- عاسىردا بولعان ءىس. دايان حان 1495- جىلى 6 تۇمەندى ۇيىستىرعانداعى رۋدىڭ ءبىرى وسى حالحا ەكەن.ويراتتار ساحارادان تۇگەل قۋىلعاننان كەيىن حالحالار ساحاراعا كەلىپ وسى ساحارانىڭ سوڭعى يەسىنە اينالادى.كەيىنگى حالحالار : ونيەگۋت، ەرچيگيت، حيەرەگۋت،حورگو ،حور تسيەحور،سارتۇگۇل،حۋحەيت،جالايد رۋلارىنا بولىنەدى ەكەن. ولارعا تۇرىك-مۇڭعۇلدىڭ قاتاعان،ەلجىگىن،ۇراڭقاي،قۇرالاس، بەسۋت رۋلارى قوسىلىپتى.

قورتىندى:

قالاي ايتساقتا وسى يۋان يمپەرياسىن قۇرعاندار ققازاق تەكتى كوشپەندىلەر،قازاقتى قۇراعان تالاي رۋدىڭ وسىنداعى 1-,2- سورتتى حالىح ەكەندىگىن كوردىك.ايانىشتى جەرى باسىم كوبى 1368- جىلى قاساپ قىرعىنعا ۇشىرادى،كەي رۋلار تۇقىمىمەن قۇرىپ كەتتى،ادارعىن، ۇرۋت،نويال، يكىرەس، رۋلارىنىڭ قازىر جوعالعانى سوعان دالەل.قۇبىلايدىڭ ءتاريحي قاتەلىگىنەن كەيىن نەشە مىڭ جىلدىق تۇركىنىڭ قاسيەتتى جۇرتى ويراتتىڭ قولىنا ءتۇستى! ويراتتا وندا 150 جىلدان ارتىق داۋرەن سۇرە المادى.ميلليونداعان كوشپەندى ەڭ داڭىقتى يمپەريانى قۇرعان باتىرلار ءولىم قۇشتى.سولاردىڭ قالايدا ءبىرازىنىڭ كەيىنگى مۇڭعۇل مەمىلەكەتى”مۇعۇلىستان”عا كەلگەنىن ايتتىق،ال مۇعۇلىستاندىق كوشپەندىلەردىڭ دەنى كەيىن قازاقتارعا قوسىلعانى بەلگىلى!

پايدالانىلعان ادەبيەتتەر:

1. “تاۋ زۇڭ ي.وڭتۇستىك قىستاقتاعى ەكپەشىلىك ەستەلىگى”
2. جاميع-ات-تاۋاريح.راشيد-اد-دين،3-توم
3. جاميع-ات-تاۋاريح.راشيد-اد-دين،2-توم

kerey.kz

سۋرەتتەر الەۋمەتتىك جەلىدەن  الىندى