Köz qaras Tarih Qazaq şejiresi
YUan imperyasındağı halıqtar tizimi
kerey.kz
Jas zertteuşi, EWU-iñ magistrantı Erzat Mellathan
“Tau zwñ i.oñtüstik qıstaqtağı ekpeşilik esteligi”
Tau zwñ i 1329-1412-jıldarı jasağan,jıjyañ Ölkesiniñ huañ yan degen jerinen.YUan däuiririniñ soñı men Miñ däuiriniñ bastapqı kezindegi aqın,ädebietşi,tärihşı.onıñ ataqtı eñbegi “oñtwstık qıstaqtağı ekpeşilik esteligi” 30 oramnan twradı,onda YUan däuiriniñ tarihı,memilekettik tüzimi,ekonomikası jäne jou yuan jañ bastağan wlıt azattıq soğısı turalı öte qwndı derekter qaldırğan.köbi közimen körgen,elden estigen äñgimeler negizinde jazılğan.tarihi zertteu qwbı öte joğarı.
Müñğwldardıñ wlı qorğanğa kirui
YUan imperiası däuirindegi kilem
Mwñğül-Türik rularınıñ wlı qwrğan işine barıp mekendeui 1211-jılğı 1- Çürjen jorığınan bastaladı.altın eliniñ jarım jerin jaulap alğannan keyin onı wstap twru Mwqali noyanğa tapsırılğan eken, 40 mıñ äsker sonda twrıp qaladı.üy-işimen 200 mıñ adam degen söz. Al 1234-jılı aqırlasqan 2- Çürjen jorığında qanşa Mwñğül dıñ solay ketkeni turalı derek joq. Al
“Batıl da isker Möñke qağan twsında onıñ Jwrtı qara qorımda edi,el isterin bir jäyli etkennen keyin ol inisi qwbılaydı şığıstağı Qıtay qalalarına jiberdi,kişi inisi qwlağudı batıstağı Arab,Iran Jerine jiberdi. Ol qwbılayğa 800 mıñ Mwñğwldı alıp Qıtay Jerine barıp sonda ornığıp,oñtüstik süñ elin jaulap aluğa bwyırdı.”(Jämiğ-at-tauarih.Raşid-ad-din,3-tom 288-bet).
Bwl täryhtağı eñ ülken qatelik boldı,osıdan keyin osı halıq pen äskerge süyengen Qwbılay arıq bökeni jeñip şıqtı.arıq bökeniñ balaları elin bastap Qaydudı panaladı.Mwñğwl üstirti derlik ien qaldı!
Al bwdan bwrın qasar, belgütey,temugi otçiginderde işki Jüñgo jerinen enşi alıp el jwrtımen solay ketken bolatın.osılayşa Million neşe jüz mıñ Mwñğül-Türikter saharadan ketti.saharanıñ batısında qalğan bir böligin bayqaldan kelgen Oyrattar altay asıra quıp tastadıdı olar altaydan arı asıp barıp Jwñğarya,jetisu,taraz,şimkent öñirlerinde”Mwğwlıstan” memileketin qwrdı. Oyrattar qasietti dalanı basıp alıp bir jarım ğasırday daurendep Mwñğwldardan keyingi sahara imperyasın qwrdı.
Al YUan imperyasındağı Mwñğwl-Türik ruları 1368-jılğı Jou yuan jañnıñ azattıq soğısında deni qırğınğa wşıradı,Lubsan dänzänniñ aytuınşa : toğan temir on tümen Mwñğwlmen saharağa qaytqan”. Key tärihşılar 1368-jılğı qırğında bir bölim Mwñğwldar Mwğwlıstan ğa qaşqan dep qaraydı, bwnıñ da qisını bar.
“Tau zwñ i.oñtüstik qıstaqtağı ekpeşilik esteligi”inde YUan imperyasındağı halıqtardıñ tizimi mınaday eken:
“1-därejeli halıqtar-72 rulı Mwñğwldar
1.Arula(arulat) 2.Jalayırtay(jalayır),3.qoşın Mañğıtay(qosın Mañğıt),4. Qoñıratay(qoñırat) 5.Qoñqotan 6.Ünjires 7.wrğwt 8.Qwralas 9.Besutay(besut )10.Kereytay( Kereyt) 11.Töbetay 12.Barula(Barulas,barlas) 13.Külgni 14.Elşıgın(Alşığın,Alşın) 15.Jarıjıra(jajırat) 16.Dürbetay(dwrben,dwrmen) 17.Tatar 18.Qatagı(Qatağan) 19.Sartay 20.Qiyatay(Qiyat) 21.İlesutay 22.YAnbwqatay 23.Dayırleñsey 24.Şaşutay 25.Merkitay (merkit) 26.Adargıtay(Adarğın) 27.Wrutay(wrut) 28. Bederitay 29.Naitay 30.Ekemoqala 31.Noyağıtay 32.Adarğıtay(adarğın) 33.Ikiretay(Ikires ) 34.tayketay 35.Molqı 36.Wyğwtay 37.Oymauıtay 38.Arlatay(arlat) 39. Bayauıtai(bayautı,Baywlı) 40.Negüdey 41.Oyratay(oyrat) 42.Molqıtay(molqı) 43.Jıñıştay 44.Qoñqotan 45.Besutay (Besut) 46.YAmusautai 47.Mwgwntatai 48.Mañğıtay(Mañğıt) 49.Tatartay(tatar) 50.Noyağıtay 51.Adarğıtay 52.Ğwysın(Üysin) 53.Tayır 54.Wrutay(wrut) 55.Şaşutay 56.Merki(merkit) 57.Aqwrıltay 58.Jamartay 59.Orortay(oronar?) 60.Tatartay(Tatar) 61.betek naimatai(betek Nayman) 62.Ekelin qara 63.Qoñıratay 64.Jortay 65.Mañğıtay(Mañğıt) 66.Oymauıtay(Oymauıt) 67.Dürbetay(Dürben) 68.Barın 69.Sarğıtay 70.Barqıtay(Barqı) 71.Qadatay 72.Oyra(Oyrat)
2- Därejeli tüsti közdilerdiñ 31 eli
- Qarlıq 2. Qıpşaq 3.Tañğıt 4.Asu(alan) 5.Tuba(tıba) 6.Qañlı 7.Kürleuit 8.Raqtay 9.Şwktay 10.Wyğwr 11.Horezim(düñgen) 12.Naymantay(Nayman) 13.Arğwn(Arğın) 14.Qalutay15.Qorılar(qorı tümet) 16.Sarıq 17.Tübetay(Tübit,tibet) 18.Wñğıtay(Wñğıt) 19.Meşıs 20.Torı 21.Kürd 22.Goyış 23.Twrqa24.Şaralu 25.Qaraqıtay 26.Jwrşaday 27.Twrbatay28.Qorılar 29.Gamulu 30.Çerkeş31.Kaşımir
Çürjenniñ taypaları
1. Ongiin 2.Wgwlwn 3.Keşire 4.Doutan 5.Nağira 6.Uyan 7.Boşa 8.YAnjan 9.Undıqan 10.Çemo 11.Outwn 12.Boşru 13.Ila 14.Ol 15.Nara 16.Kagu 17.Piman 18.Neymañgu 19.Ojın 20.Adyan 21.Arkan 22.Ulu .23 Wndwn 24.Moyan 25.Dule 26.Sata 27.Ulinda 28.Bosa 29.Şoğu 30 Qolga(qalqa?)
“
Taldau:
1-därejeli halıqtar-72 rulı Mwñğwldar
- Arula(arulat) -Qırğız, Özbek arasında äli künge osı rular bar.
- Jalayırtay(jalayır)- qazirgi Mwñğwldarda Jalayır emes jalayd degen taypa bar.
- Qoşın Mañğıtay(qosın Mañğıt)
- Qoñıratay(qoñırat)-işki Mwñğwlda Qoñırat aymağı bar.
- Qoñqotan-qazirgi ordos aymağında azdağan qoñqotan äuleti kezdesedi.
6.Ünjires-keyingi kezde qalıptasqan ru ekeni kümänsiz,15- ğasırda soltüstik YUannıñ beldi taypasına aynalğan.
7.Wrğwt-basqa eş wlıttıñ qwramında körinbegenine qarağanda 1368-jılı bükildey qırılğan boluı mümkin.
8.Qwralas-işki Mwñğwlyadağı qwralastar men Halhadağı qwralastar osılardıñ aman qalğan tobı boluı mümkin.
9.Besutay(besut )-Halhalardağı besut sol saharağa qayta şegingen besutter boluı äbden mümkin.
- Kereytay( Kereyt)-Halha men işki Mwñğwlda derliktey kezdespeydi deuge boladı,öte az, al Torğauıttağı Kereyler bwlardan bölek sıqıldı.
11.Töbetay-keyingi kezde qalıptasqan ru
12.Barula(Barulas,barlas)-qazir Qazaq,Özbek,Hazara wlttarında kezdesedi,degenmen olar YUan eliniñ emes qayta arıq bökeden keyin batısqa jıljığandar boluı mümkin.
13.Külgni-Şıñğıs qağannıñ qwlan qatwnnan tuğan külgin attı wlı bolğan ,sonıñ enşisine tigen el keyin külgin atanuı zañdı qwbılıs.(beyne Noğayğa qarağan eldiñ noğay,Özbektiñ zamanında altın orda köşdendileriniñ Özbek atanğanı siaqtı)
- Elşıgın(Alşığın,Alşın)-Halha Mwñğwldarda eljigin ruı bar.
15.Jarıjıra(jajırat)-Halha men işki Mwñğwlda derliktey kezdespeydi. 16.Dürbetay(dwrben,dwrmen)-keyingi tört Oyrattıñ biri Dörbit osılardan kelgen boluı mümkin.
17.Tatar-bir ğajabı keyingi Miñ jılnamalarında qwbılay wrpaqtarına qarastı Mwñğwldar men basqa elder Tatar atanğan.
18.Qatagı(Qatağan)-Halha Mwñğwldarda Qatağandar bar.
- Sartay-keyingi kezde qalıptasqan ru
20.Qiyatay(Qiyat)-Halha men işki Mwñğwlda derliktey kezdespeydi.
21.İlesutay-keyingi kezde qalıptasqan ru
22.YAnbwqatay-keyingi kezde qalıptasqan ru
23.Dayırleñsey-keyingi kezde qalıptasqan ru
24.Şaşutay-keyingi kezde qalıptasqan ru
25.Merkitay (merkit)-Halha men işki Mwñğwlda derliktey kezdespeydi. 26.Adargıtay(Adarğın)-qazir eş wlıttıñ qwramında joq,1368-jılı tügel qırılğan bolsa kerek.
27.Wrutay(wrut)
28. Bederitay-keyingi kezde qalıptasqan ru
29.Naitay-keyingi kezde qalıptasqan ru
30.Ekemoqala-keyingi kezde qalıptasqan ru
31.Noyağıtay-Raşid-ad-din aytqan Noyal ruı osılar,qazir eş wlıttıñ qwramında joq,1368-jılı tügel qırılğan bolsa kerek.
32.Adarğıtay(adarğın)
33.Ikiretay(Ikires)-qazir eş wlıttıñ qwramında joq,1368-jılı tügel qırılğan bolsa kerek.
34.Tayketay-keyingi kezde qalıptasqan ru
35.Molqı-keyingi kezde qalıptasqan ru,tegi “qwpya şejirede molqı adam atı,sira adam atınan qalıptasqan bolsa kerek,Qazaqtıñ Kereylerinde molqı ruı osılar boluı mümkin.
36.Wyğwtay-keyingi kezde qalıptasqan ru
37.Oymauıtay-qazir eş wlıttıñ qwramında joq,1368-jılı tügel qırılğan bolsa kerek,al qazaqtıñ Dulatında äli künge Oymauıt ruı bar.
38.Arlatay(arlat)
39.Bayauıtai(bayautı,Baywlı)-Halha men işki Mwñğwlda derliktey kezdespeydi.1368-jılı tügel qırılğan bolsa kerek.
40.Negüdey-keyingi kezde qalıptasqan ru
41.Oyratay(oyrat)-bwlar qwbılayğa ergen Oyrattıñ bir böligi,al Oyrattıñ köbi arıq böke jağında bolğan,keyin sol ata mekenindegi Oyrattar 200 mıñ adamğa jetip Mwñğwl üstirtin basıp alğan.
42.Molqıtay(molqı)
43.Jıñıştay-keyingi kezde qalıptasqan ru
44.Qoñqotan
- Besutay (Besut)
- YAmusautai-keyingi kezde qalıptasqan ru
47.Mwgwntatai-keyingi kezde qalıptasqan ru
48.Mañğıtay(Mañğıt)
49.Tatartay(tatar)
- Noyağıtay
- Adarğıtay
52.Ğwysın(Üysin)-Raşid-ad-dinnıñ aytuınşa Üysinniñ deni deşti Qıpşaqta bolğan,al Halha men işki Mwñğwlda derliktey kezdespeydi.1368-jılı tügel qırılğan bolsa kerek.
53.Tayır-keyingi kezde qalıptasqan ru
54.Wrutay(wrut)-keyingi kezde qalıptasqan ru
55.Şaşutay
56.Merki(merkit)
57.Aqwrıltay-keyingi kezde qalıptasqan ru
58.Jamartay-keyingi kezde qalıptasqan ru
59.Orortay(oronar?)
60.Tatartay(Tatar)
61.betek Naymatay(betek Nayman)-Naymandardıñ qwbılayğa ilesken tobı,beteke adam atı boluıda mümkin.
62.Ekelin qara-keyingi kezde qalıptasqan ru
63.Qoñıratay
64.Jortay
65.Mañğıtay(Mañğıt)
66.Oymauıtay(Oymauıt)
67.Dürbetay(Dürben)
68.Barın-qazirgi işki Mwñğwlda barin aymağı bar,olarda 1368-jılı saharağa şegingender boluı mümkin ne qasardıñ ieligine berilgender.
69.Sarğıtay-keyingi kezde qalıptasqan ru
70.Barqıtay(Barqı)-işki Mwñğwlda Barğa aymağı bar,olarda 1368-jılı saharağa şegingender boluı mümkin ne qasardıñ ieligine berilgender.
- Qadatay -keyingi kezde qalıptasqan ru
- Oyra(Oyrat)
Eskertu:
Keyingi kezde qalıptasqan ru dep 1206-Jıldan bwrınğı oqiğalarda atalmaytın keyingi kezderde äskeri-sayasi Jağıdaylarğa baylanıstı jäñadan qalıptasqan rular aytılıp otır.
72 rudıñ işinde Arulat, Qoñırat, qoñqotan,Besut,Merkit,Oyrat, Molqı,Şäşutay, Noyağıtay qatarlı 9 rudıñ atı eki qaytalanğan. Al al Mañğıt,Wrğwt, Tatar,Adarğın qatarlı 4 ruıñ attarı tipti üş ret qaytalanğan. Qaytalanıp aytılğan rulardı bir ru dep qarasaq onda 17 rudıñ atı qısqarıp qaladı da 55 ru qaladı, al bwnıñ işindegi keyin qalıptasqan Ünjires, Tübetay, Külgin, sartay, Ilesutay, YAnbwqatay,Dayırleñsey, Şäşutay, Bedertay, Naytay, Eke moqala, Teykitay, Molqı,oiğwtay, Nekudey, Jiñşetay, yambw sautay,NüGüntay, Tayır, Aqwrıltay, Jamartay, Ekelin qara,Jortay,Sartay,Qadatay qatarlı 27 rudı şığarsaq köne tärihi rulardan 28 ru qaladı.
Al osı 27 rudıñ işinde darlekin Mwñğwldardan : Qoñırat,Qwralas, Alşın, Üysin, Bayauıt raları bolsa ; Nirun Mwñğwldardan : Qiat, Mañğıt, Qatağan, Qoñqotan, Besut, Barulas,Jajırat,Dwrben,Adarğın, Wrut,Noyal, Ikires,Arulat, Barın siaqtı 14 ru.
Al keyin Mwñğwldarğa bağınıp Mwñğül atanğan : Tatar, Kereyt, Nayman, Jalayır, Merkit,Oymauıt,Barqı, Oyrat qatarlı rular.
Bwlardıñ işinde “YUan imperyasındağı bes arıs” atanğandar : Qoñırat,Jalayır, Wrut,Mañğıt,Ikires.
Jalpı 55 rudıñ işinde qazaqta bar ortaq rular: Qoñırat, Merkit,Molqı,Mañğıt,Qwralas, Alşın, Üysin, Bayauıt(Baywlı),Qiat, Qatağan, Barulas,Dwrben,Kereyt, Nayman, Jalayır, Merkit,Oymauıt,Barqı qatarlı 18 ru.
2- Därejeli tüsti közdilerdiñ 31 eli
- Qarlıq 2. Qıpşaq 3.Tañğıt 4.Asu(alan) 5.Tuba(tıba) 6.Qañlı 7.Kürleuit 8.Raqtay 9.Şwktay 10.Wyğwr 11.Horezim(düñgen) 12.Naymantay(Nayman) 13.Arğwn(Arğın) 14.Qalutay15.Qorılar(qorı tümet) 16.Sarıq 17.Tübetay(Tübit,tibet) 18.Wñğıtay(Wñğıt) 19.Meşıs 20.Torı 21.Kürd 22.Goyış 23.Twrqa24.Şaralu 25.Qaraqıtay 26.Jwrşaday 27.Twrbatay28.Qorılar 29.Gamulu 30.Çerkeş31.Kaşımir
Bwnıñ işinde Qıpşaq,Qañlı,Nayman,Arğın,Wñğıt,Kürleuit,Çerkeş,qara Qıtay qazaqtağı beldi rular.bwl köşpendi Türik ruları tüsti közdiler arasında qalğandardan Joğarı twrğan eken.
Basqa tüsti közdilerdiñ işindegi eñ köbi Horezimdikter bolıp olar 1219-1226-Jıldardağı batısqa Jorıqta 400 mıñnan asa Horezimdik erler twtqınğa tüsken,keyin olar Hanzu siaqtı şığıstıq Halıqtardıñ qızdarımen üylengen,YUan imperyasında Mwñğwldarğa kömekşi bolıp är ölkede el basqarısqan,keyin Mwñğwldar qırğın men quğınğa wşırağanda bwlar aman qalğan sol bwrınğıday är ölkede twra bergen tilderi keyin kele mwtılğanda tek dinderi isilamdı berik wstap qalğan.qazirgi Jüñgodağı Düñgen wltınıñ tegi negizi sol Horezimdik erler, tek olar ğana emes basqa är türli halıqtarda bar.
3- Därejeli halıqtar
- Qıtay(qidan) 2.Korey3.Çwrjen 4.Joyıntay 5. Şürkitay 6. Juun 7.Jwştay 8. Bohay
Avtor aytqanday sol däuirde 750 mıñ halqı bar Qıtay eli 3- sorttı halıq eken,qazirgi Mwñğül atanıp otırğan halıqtıñ ülken böligi osı qidandardıñ wrpağı sanaladı.arine olarmen aralasıp ketken Qoñırat, Nayman, Kerey,Barın, Gorlos(qwralas) ,sonday -aq äskeri tüzimnen kelip şıqqan Keşikten, Qorşın rularıda bar.demek ataqtı Lyau imperiasın qwrğan qidandar eşqaydada ketpegen ,tärihi mekeninde otır.ejelgi Qidan jeri şıfıñ ,twñlyau,şiñ än jäne solarmen irgeles jilin,hıbey olkelerinde 4 millionnan asa Mwñğwl otır.
Korey-köreylerde YUan imperiasınıñ bodanı bolğan.
Çwrjen -1125-jılı Lyau imperyasın jeñip altın handığın qwrğan osı Çürjender bolatın. Twñğıs tekti halıhtardıñ eñ ülken tobı sanaladı.osı Altın handığınıñ eñ küşeygen kezinde halqı 53 millionnan asqan eken, onıñ 4,5 millionı Çürjender bolıptı.keyin orta jazıqqa dendey enip qonıstanğan Ögeday qağan twsında ayamay qırğınğa wşırağan.desede ülken halıq esebinde qala bergen.qazirgi Hanzu halqınıñ ülken bir bölimi osı Hanzulasqan Çürjender, al keyingi kezde ata jwrtında qalğan Çürjender äygili Çiñ imperyasın qwrğan.3
Çürjenniñ taypaları
1. Ongiin 2.Wgwlwn 3.Keşire 4.Doutan 5.Nağira 6.Uyan 7.Boşa 8.YAnjan 9.Undıqan 10.Çemo 11.Outwn 12.Boşru 13.Ila 14.Ol 15.Nara 16.Kagu 17.Piman 18.Neymañgu 19.Ojın 20.Adyan 21.Arkan 22.Ulu .23 Wndwn 24.Moyan 25.Dule 26.Sata 27.Ulinda 28.Bosa 29.Şoğu 30 Qolga(qalqa?)
Bwlardıñ bir tobı orta jazıqqa ornığıp keyin bükildey Hanzularmen aralasıp Hanzuğa aynaldı,mısalı Ongiin äuleti Çürjenniñ patşaları şığatın äulet edi olar keyin王gen familyanı qoldanıp ketken. desede olardıñ tilide hanzu tiline orasan zor äserin tigizdi,bwl 1125-1234 jıldardağı altın patşalığı men 1644-1912-jıldardağı Çiñ imperyasınıñ üstemdigin qosıñız.
Bir qızıq jeri osı Çürjen taypalarınıñ qatarında osı küngi Müñğül eliniñ negizin wstaytın Halha ruımen attas taypa twr, bwlar kezinde halha özeni boyında balıqşılıqpen şwğıldanğan şağın ru eken, olardıñ qazirgi mekenine kelui 16- ğasırda bolğan is. Dayan han 1495- jılı 6 tümendi wyıstırğandağı rudıñ biri osı Halha eken.Oyrattar saharadan tügel quılğannan keyin Halhalar saharağa kelip osı saharanıñ soñğı iesine aynaladı.keyingi Halhalar : oniegut, erçigit, hieregut,horgo ,hor ciehor,sartügül,huheit,Jalaid rularına bölinedi eken. Olarğa Türik-Müñğüldıñ Qatağan,Eljigin,Wrañqay,qwralas, besut ruları qosılıptı.
Qortındı:
Qalay aytsaqta osı YUan imperyasın qwrğandar qQazaq tekti köşpendiler,Qazaqtı qwrağan talay rudıñ osındağı 1-,2- sorttı halıh ekendigin kördik.ayanıştı jeri basım köbi 1368- jılı qasap qırğınğa wşıradı,key rular twqımımen qwrıp ketti,Adarğın, Wrut,Noyal, Ikires, rularınıñ qazir joğalğanı soğan dälel.Qwbılaydıñ tärihi qateliginen keyin neşe mıñ jıldıq Türkiniñ qasietti Jwrtı Oyrattıñ qolına tüsti! Oyratta onda 150 Jıldan artıq däuren süre almadı.milliondağan köşpendi eñ dañıqtı imperyanı qwrğan batırlar ölim qwştı.solardıñ qalayda biräziniñ keyingi Mwñğwl memileketi”Mwğwlıstan”ğa kelgenin ayttıq,al Mwğwlıstandıq köşpendilerdiñ deni keyin Qazaqtarğa qosılğanı belGili!
Paydalanılğan ädebietter:
- “Tau zwñ i.oñtüstik qıstaqtağı ekpeşilik esteligi”
- Jämiğ-at-tauarih.Raşid-ad-din,3-tom
- Jämiğ-at-tauarih.Raşid-ad-din,2-tom
kerey.kz
Suretter äleumettik jeliden alındı
Pikir qaldıru