АЙТЫЛАТЫН СӨЗ ЕДІ… | Kerey.kz/Керей.кз

ادەبي الەم

ايتىلاتىن ءسوز ەدى…

kerey.kz

| Feb 1, 2018

ءبىزدىڭ جاقتا قىس ۇزاق

سول قىستا نەبىر عاجاپ بار

سوعىم-شۇيگىن، ءۇي-جىلى،

ۆەسەلياتسيا قازاقتار

شەن تارتىلعان شاناسى

تابانداۋلى پيماسى

گۋلياي، ءبىزدىڭ مەكەندە،

ورىستىڭ ليۋتايا زيماسى!

نوۆىي گود بولسىن ءسوزباسى-

نۇر قۇياتىن جۇزدەرگە

دەد موروز سنەگۋروچكامەن

تۋىس بوپ كەتكەن بىزدەرگە

قازاقتى قازاق قۇتتىقتاپ

روجدەستۆومەن قۋانىپ،

كرەششەنيەدە، «ءبىسمىللا!»،

كۇرشىمگە سۇڭگىپ شىعالىق،

ودان كەيىن بوشكەلەپ،

ءتۇن اۋعاندا سۋ الىپ

ءوزىمىز ءىشىپ، مالدى دا،

اگۇروتتى دە سۋارىپ

شيپا تاپساق ەم-دومنان

جەل-قۇزدى بويدان شىعارىپ

وسىلاي پرازدنيكتەردى

قاپىسىز تويلاپ الايىق،

سودان كەيىن جۇمىلىپ

شىعارىپ قىستى سالايىق:

سار ساماۋرىن قايناتىپ،

اق شاينەككە ءشاي دەمدەپ

قىز-كەلىنشەك جۇيتكىپ ءجۇر

سىي كىسىگە ءشاي بەرمەك

قارالا ءشالى جامىلىپ،

جەردى تەۋىپ شىڭعىرىپ

چاستۋشكا ايتقىش ايەلگە

كەتتى مە، دەرسىڭ، جىن كىرىپ

ناسكيشەڭ جىگىت جۇلدە الماق

ستولبىعا ورمەلەپ

«داباي،براتان، داباي!»-دەپ

كوپشىلىك شۋلاپ دەم بەرەد

توپ-توپ ارقان تارتىسقان

سچەت پوكا: 5 تە 2

اينالا گۋ-گۋ اڭگىمە-

قۇيتىرقى دا بوستەكى

چۋچەلو جاساپ،ونى ورتەپ

ءمارت قازاق اق تەر،كوك تەر بوپ

پروۆودى زيمىعا

ەڭبەگى سىڭگەن بەكتەر كوپ

مىنا ءبىر توپ- جيۋري مە..،

قولىندا قاعاز-قالامى،

ارالاپ ءوتىپ بارادى،

باعالاپ كەتىپ بارادى

قاتاڭ-دەيدى-تالابى:

نا ۆىسوكوم ۋروۆنە

وتكىزبەك كەرەك… شارانى

جاز قالاي بولار،قىس قالاي

بولجام جاساپ وتىر-اۋ-

(قازاقى امال ۇمىت بوپ)

ابدىكەي مەن بوقىراۋ

…تول مەيرام بىزدە از،بىلەم ،-

ەكى ايت پەن ناۋرىز-جىل باسى

ونىڭ دا تەگىن تۇپتەسەك،

اراب پەن پارسى-سۇلباسى

قازاققا سودان جات ەمەس

قىزىعى كىم-كىمنىڭ دە،

ياعني، تويلاي بەرەمىز

تالعاماستان بۇل كۇندە،

پو-ليۋبومۋ كەتىرىپ

قادىرىن ءتىلدىڭ، ءدىننىڭ دە…

قاجىساڭىز ناقىلدان

مىنا اقىلعا كونىڭىز:

جولورتادا توقتاي قاپ

…سنيكەرستەنىڭىز!

ءجون بە وسى قىلىعىم،

كورياۆىيلاۋ ءسوزىم شە؟!.

جازدىم،مىنە، ستيشوك-

پريكول ۇستاپ وزىمشە…

ۇقساماق بولعان بارىنە

مىناۋ ءتۇرىم-قاي ءتۇرىم؟!.

الا شۇبار ءبارى دە

مىناۋ ءتىلىم-قاي ءتىلىم؟!.

قۇماربەك قاليەۆ

ولەڭدەگى ورىس تىلىنەن اۋعان سوزدەر مەن اتاۋلار: پيما-پيمى،ۆالەنكي; روجدەستۆو،كرەششەنيە-پراۆوسلاۆيەلىق حريستيان مەيرامدارى; بوشكە-بوچكا; اگۇروت-وگورود; ساماۋرىن-ساموۆار; -شاينەك-چاينيك; ءشالى-شال; ناسكي-نوسكي;ستولبى-ستولب; ارقان-اركان،ۆەرەۆكا; قۇيتىرقى-حيتوركا; بوستەكى-پۋستياكي،پۋستياكوۆىي; پروۆودى زيمى-ورىس حالقىنىڭ مەيرامى; ابدىكەي-دەن سۆياتوي ەۆدوكي،14-مارتا; بوقىراۋ-پوكروۆ،14-وكتيابريا;

مەملەكەتتىك ءتىل: قاۋقارلى ما، الدە ءالى دە دەكلاراتسيا ما؟

kerey.kz

سەرىك ەرعالي سۋرەتتەر: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz سايتتارىنان الىندى. اتا زاڭ جوباسىنىڭ تالقىسى قازاقستانداعى ەڭ سەزىمتال، ەڭ ۇزاق تالقىلانىپ كەلە جاتقان ماسەلەنىڭ ءبىرى — مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ناقتى مارتەبەسى. كونستيتۋتسيادا قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل دەپ جازىلعانىنا وتىز جىلدان استى. الايدا قوعامداعى شىنايى سۇراق ءالى دە اشىق: قازاق ءتىلى — باسقارۋدىڭ ءتىلى مە، الدە سيمۆولدىق مارتەبەدەگى ءتىل مە؟ ءتىل ماسەلەسى نەلىكتەن شەشىلمەي كەلەدى؟ سەبەبى ءبىز ۇزاق ۋاقىت بويى تىلگە: – مادەني قۇندىلىق رەتىندە عانا قاراپ كەلدىك; – ونى مەملەكەتتىك باسقارۋ ءتىلى رەتىندە ناقتى بەكىتپەدىك. ناتيجەسىندە: – كونستيتۋتسيادا ءبىر ءماتىن، – تاجىريبەدە باسقا جاعداي قالىپتاستى. بۇل قايشىلىق ءتىلدىڭ ەمەس، كونستيتۋتسيالىق ايقىندىقتىڭ السىزدىگىنەن تۋىندادى. 9-باپتاعى باستى ءتۇيىن جوبا بويىنشا: 1. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى – قازاق ءتىلى. 2. مەملەكەتتىك ۇيىمداردا
اتەيستەر مەن تاڭىرشىلدەرگە مىڭ العىس!

kerey.kz

ەلدەس وردا سۋرەت: اۆتوردىڭ جەكە ارحيۆىنەن الىندى. قازاق قوعامىندا جاڭا ينتەللەكتۋالدىق كەزەڭ تۋىپ كەلەدى. ءبىرىنشى، قازىرگى قازاق قوعامىندا سەنىم ماسەلەسىنە قاتىستى پىكىرتالاستاردىڭ كۇشەيۋى كەزدەيسوق قۇبىلىس ەمەس. بۇل دەگەنىڭىز الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ، اشىق اقپاراتتىق كەڭىستىكتىڭ جانە جاھاندىق ينتەللەكتۋالدىق اعىمداردىڭ ىقپالىمەن قالىپتاسقان جاڭا قوعامدىق ويلاۋ فورماسىنىڭ كورىنىسى. اتەيستىك كوزقاراستاردىڭ اشىق ايتىلۋى، تاڭىرشىلدىك يدەيالاردىڭ قايتا جاڭعىرۋى جانە ءداستۇرلى ءدىني ورتا اراسىنداعى پىكىر قاقتىعىسى زيالى ورتادا الاڭداۋشىلىق تۋدىرعانىمەن، شىن مانىندە بۇل قۇبىلىس قوعامنىڭ رۋحاني السىرەۋىن ەمەس، سانالى ىزدەنىسكە بەت بۇرعانىن كورسەتەدى. ەكىنشى، ۇزاق ۋاقىت بويى قازاق قوعامىنداعى ءدىني ديسكۋرس نەگىزىنەن مونولوگتىقسيپاتتا بولدى. ۋاعىز ايتىلدى، ال تىڭداۋشى تاراپ ونى تالقىلاۋسىز قابىلداۋعا ءتيىس ەدى. سۇراق قويۋ كۇمانمەن، كۇمان ءالسىز يمانمەن تەڭەستىرىلدى. مۇنداي ورتادا سەنىم دالەلدەۋدى ەمەس، قايتالاۋدى تالاپ ەتتى. عىلىمي
ولجاس سۇلەيمەنوۆ. مەن بىلەم!..

kerey.kz

سەرىك ەرعالي سۋرەتتەر: madeniportal.kz جانە س.ەرعالي مۇراعاتتارىنان الىندى. «يا زنايۋ!..» كىتابىنان ءۇزىندى-اۋدارما. وسيريس زاڭى I ءبىز ادامزات تاريحىن وتە ناشار بىلەمىز. XIX عاسىردىڭ باسىندا ناپولەون الەمگە مىسىردى اشتى، ال عالىمدار بۇل ەلدىڭ قيراندىلارىن زەرتتەپ، ونىڭ شامامەن ب.ز.د. III مىڭجىلدىققا تيەسىلى ەكەنىن انىقتادى. سول كەزدە ادامزات تاريحى تاعى دا قوس مىڭجىلدىققا تەرەڭدەي ءتۇستى. بىرنەشە مىڭجىلدىق بۇرىن (مەن بىلەم) ادامزات (نەمەسە ونىڭ كەيبىر بولىگى) تاڭبالى جازۋدى قولدانىپ، جازىپ جۇرگەن. بۇل بىلىمدەردى قالپىنا كەلتىرۋ ارقىلى ءبىز XX عاسىردىڭ باسىندا جاساندى تۇردە ۇزىلگەن ءتىلىمىزدىڭ تاريحىنا قاتىستى قولجەتەر شىندىقتى قايتا تانۋىمىزعا تۋرا كەلدى. 1926 جىلى باكۋدە وتكەن العاشقى تۇركولوگيالىق كونگرەستەن كەيىن تۇركولوگيا عىلىم رەتىندە قالىپتاسا المادى… …2018 جىلى نازارباەۆ مەنى اڭگىمەلەسۋ ءۇشىن اقورداعا شاقىردى. ۇلكەن ۇستەلدىڭ باسىندا
تۇرسىن جۇمانباي «ءۇيسىنباي كىتابى»

kerey.kz

بۇل داعاندەل، باقاناس ولكەسىنەن شىققان بي ءۇيسىنباي جانۇزاقۇلى حاقىندا قۇراستىرىلىپ جازىلعان كىتاپ. تىڭ تولىقتىرىلعان ەڭبەكتە بولىس الدەكە كۇسەنۇلى، داعاندەلى بولىسىنىڭ باسشىلارى مەن بيلەرىمەن قاتار ءابدىراحمان ءالىمحانۇلى ءجۇنىسوۆ سىندى ايتۋلى تۇلعالار جايلى اڭگىمە قوزعالعان. ولاردىڭ ەل الدىنداعى ەڭبەكتەرى، بيلىك، كەسىم – شەشىمدەرى، حالىق اۋزىندا قالعان قاناتتى سوزدەرى مەن ءومىر جولدارى، اتا – تەك شەجىرەسى قامتىلعان. سونىمەن قاتار مۇراعات دەرەكتەرىندەگى مالىمەتتەر كەلتىرىلگەن. كىتاپقا ەسىمى ەنگەن ەرلەردىڭ زامانى، ۇزەڭگىلەس سەرىكتەرى تۋرالى جازىلعان كەي ماقالالار، جىر –داستاندار، ۇزىندىلەر ەنگەن. كىتاپ قالىڭ وقىرمان قاۋىمعا ارنالعان. تۇرسىن جۇمانباي «ءۇيسىنباي كىتابى»، - جەبە باسپاسى، شىمكەنت قالاسى.134 بەت تولىق نۇسقاسىن تومەندەگى سىلتەمە ارقىلى وقي الاسىز. ءۇيسىنباي كىتاپ kerey.kz
«العاشقى كىتاپ» دەرەكتى بەينەفيلمى

kerey.kz

قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ مادەنيەت كوميتەتىنە قاراستى ۇلتتىق كينونى قولداۋ مەملەكەتتىك ورتالىعىنىڭ تاپسىرىسىمەن «JBF company» كومپانياسى سەمەي قالاسىندا، شىڭعىستاۋ وڭىرىندە، الماتى وبلىسىنىڭ جامبىل اۋدانىندا «العاشقى كىتاپ» اتتى دەرەكتى بەينەفيلم تۇسىرۋدە. دەرەكتى فيلم ابايدىڭ 1909 جىلى سانكت پەتەربۋرگتەگى يليا بوراگانسكي باسپاسىندا باسىلعان العاشقى شىعارمالار جيناعىنىڭ جارىق كورۋىنە ارنالادى. ۇلى اباي مۇراسىنىڭ قاعاز بەتىنە تاڭبالانۋ تاريحىن باياندايدى. قازىرگى ادامدار بۇرىنعى ۋاقىتتىڭ، اباي زامانىنىڭ ناقتى، دەرەكتى بەينەسىن، سول كەزدەگى ادامداردىڭ الپەتىن، كيىم ۇلگىسىن كوز الدارىنا ەلەستەتۋى قيىن. كوپشىلىكتىڭ ول ۋاقىت تۋرالى تۇسىنىگى تەاتر مەن كينوفيلمدەردەگى بۋتافورلىق كيىمدەر مەن زاتتار ارقىلى قالىپتاسقان. الايدا اباي ۋاقىتىنداعى قازاق تىرشىلىگى، قازاقتاردىڭ بەت-الپەتى، كيىم كيىسى، ءۇي – جايى، بۇيىمدارى تاڭبالانعان مىڭداعان فوتوسۋرەتتەر ساقتالعان. بۇلار رەسەي، تۇركيا، ۇلىبريتانيا