جاڭالىقتار كوز قاراس ساياسات تاريح
قازاقستانداعى بيلىك جۇيەسىنىڭ سالدە بولسا وزگەرۋى وڭىردەگى گەو-ساياسي جاعدايعا دا ىقپال ەتۋى مۇمكىن.
kerey.kz
سوڭعى جاڭالىق قازاقستان xالقىنا عانا ەمەس الەمنىڭ ءبىراز ەلىنە دە توسىن جاعداي بولدى. قازىر ورتالىق ازيانى قالىپتاسقان وڭىرلىك گەو-ساياسي جاعدايدا جاڭا ساياسي تاڭداۋلار مەن ساياسي قارىم-قاتىناستار كۇتىپ تۇرعانى ايقىن. الەمدەگى ءبىراز الپاۋىت ەلدىڭ نازارى قازاقستاندا. مەنىڭ تۇسىنىگىمشە الپاۋىت ەلدەر ورتالىق ازياعا استىرتىن جاڭا جوسپارلاردى ويلاستىردى، سونىڭ ىشىندە ەڭ ورايلى كەزەڭ ساياسي جۇيەنىڭ ءبىر فورماتتان ەكىنشى فورماتقا اۋىسۋى، تب. دەگەندەي… الپاۋىت ەلدەر اۋىز سالماي جاتىپ پرەزيدەنتتىڭ توسىن مالىمدەمە جاساپ بيلىكتىڭ اۋىسۋىن باستاپ كەتۋى شىنىمەن ساياسي تاكتيكا سانالادى. اقش-قىتاي، قىتاي-باتىس، قىتاي-رەسەي، رەسەي-باتىس، رەسەي-اقش قاتىناستارىنا بايلانىستى تۇتاس ورتالىق ازيا جاڭا ساياسي كۇردەلى تاڭداۋعا ءدوپ كەلگەن ەدى. بۇنداي كۇردەلى وتكىنشىدە الەم نازارى ورتالىق ازياداعى ىشكى-سىرتقى ساياساتتى كوبىرەك باقىلاۋعا الاتىنى راس. سوندىقتان تۇتاس ورتالىق ازيادا جانە قازاقستاندا الپاۋىت ەلدەردىڭ ساياسي قۇرىعىنا ىلىكپەيتىن، ساياسي تاكتيكاسى بەرىك ھام كۇنشىلىك جەردى كورە الاتىن ساياسي قىراعىلىق لازىم-دۇر. كەشە سونىڭ سەڭى باستالدى. اگاراكي، توسىن تاڭعالدىرماساق الپاۋىتتىڭ تۇزاعىنا تۇسەر مە ەك، كىم كەپىل؟! قوش، قازاقستانداعى بيلىك جۇيەسىنىڭ سالدە بولسا وزگەرۋى وڭىردەگى گەو-ساياسي جاعدايعا دا ىقپال ەتۋى مۇمكىن. ولار: قىتاي; رەسەي; ورتالىق ازيا جانە اقش پەن باتىس. وتپەلى كەزەڭنىڭ ۋاقىتشا پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ مىرزانى بىلىكتى ديپلومات رەتىندە الەمدىك جانە وڭىرلىك گەو-ساياسي قاتىناستارعا تىڭ يگى ىستەرىمەن ارمەن قاراي جاقسارتا تۇسەدى دەپ سەنەمىز.
قازاقستانداعى بيلىك ءترانزيتىنىڭ سەڭى ەرتەڭ ورتالىق ازيا ەلدەرىنە جانە كورشى قىتايعا، شانxاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا، شىڭجاڭنىڭ اتقارۋشى بيلىگىنە بارىنە ءسوزسىز ىقپال جاسايدى. ءتىپتى، ءتۇبىرلى اۋىس-كۇيىستەر پايدا بولۋى دا بەك مۇمكىن… ەگەر ورتالىق ازيادا كۇردەلى بيلىك ءترانزيتى ءجۇرىپ جاتسا كورشى قىتاي دا شەكارالاس ايماقتارداعى اكىمشى ساياسي اۋىس-كۇيىستى سوعان قاراي جاڭالاپ تۇلەتىپ وتىرادى. بۇل بۇرىننان بار ساياسي تاجىريبە! وندا مىناداي زاڭدى ساۋال تۋىندايدى “قازاقستانداعى ساياسي بيلىك ءترانزيتى قازاق-قىتاي قاتىناستارىنا جانە شىڭجاڭ ماسەلەسىنە تىكە ىقپال جاساي ما؟” دەگەن… ورتالىق ازياداعى ساياسي اۋىس-كۇيىستى رەسەيمەن قالىسپاي ءجىتى باقىلايتىن ەل-قىتاي ەكەنىن ەسكەرسەك، قازاقستانداعى بيلىك ءترانزيتى قىتاي قاتىناستارىنا ءسوزسىز ىقپال جاساي الادى. قىتاي جاق ساياسي مىنبەردە وزىنە بۇرىننان تانىس تۇلعا نەمەسە كلاندىق جۇيەنىڭ بيلىككە كەلۋىن قالايدى. اقش-قىتاي قاتىناستارىنا بايلانىستى جانە قىتايدىڭ تەڭىز ايماقتاعى ەلدەرمەن بولعان كىربەڭدىگى قىتايدىڭ شىعىستاعى ەكونوميكالىق ءوندىرىس سالماعىن ەلدىڭ باتىس ايماقتارىنا سىرعىتىپ جاتىر. ياعني بۇرىن قىتايدىڭ ساۋدا نوقتاسى تەڭىز ايماقتارىندا كوبىرەك شوعىرلانسا ەندى ول قۇبلىس كۇنباتىس شەكارا ايماقتارعا اۋناپ بارادى. تەڭىزدەگى سۋ جولى ءترانزيتى اسا بەلسەندى ەمەس جانە پايداسىنان زيانى، قاۋپى كوبىرەك. قىتايدىڭ تەڭىز ايماقتارىنداعى ساۋدا مەن ءوندىرىس وشاقتارى ھام تاسىمال جەلىسى ورتا جانە كۇنباتىس شەكارا ايماقتارعا قاراي جىلجي تۇسسە وندا قازاقستانعا جانە ورتالىق ازيا ەلدەرىنە كەلەتىن قىتاي قاۋپى ھام پايداسى ۇلعايا تۇسەدى. قاي تۇسقا كەلگەندە قاۋىپتى، قاي تۇسقا كەلگەندە ىرعىن پايدا دەگەندە، قىتايمەن تەڭ قۇقىلى ءپرينتسيپتى كەلسىمشارتتار جاسالسا پايدا كوبىرەك، ال ءپرينتسيپسىز كەلسىمشارتتار جاسالسا قاۋپى كوبىرەك. وندا ءدال بۇگىنگە دەيىنگى “قىتاي قاۋپى” ەلۋ ەسە ارتۋى مۇمكىن. بۇل- رەسەي ىقپالىنىڭ تەڭ جارتىسى دەگەن ءسوز! بىراق، قىتايعا كەرەگى تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىق. شىڭجاڭ فاكتورى سول ءۇشىن بىزگە وتە ماڭىزدى! كەزى كەلسە شىڭجاڭ فاكتورىنا بايلانىستى ۇزاق ستراتەگيالىق جوسپارلار جاساۋعا دا بولادى. شىڭجاڭ- قىتايدىڭ ورتالىق ازيامەن گەو-ساياسي بايلانىسىندا ەڭ ماڭىزدى ايماق. ورتالىق ازياداعى ساياسي تۇراقتىلىق قىتايدىڭ كۇرە تامىرى. سول ءۇشىن ورتالىق ازياداعى وزىنە ساياسي بالاما كۇشتەرمەن بەلگىلى دەڭگەيدە ساناسادى. بۇل قازاقستان ءۇشىن شىڭجاڭداعى قازاقتار ماسەلەسىن شەشۋدىڭ تاپتىرماس ورايى. الداعى كەزەڭدە جاڭا ۇكىمەت قىتايعا ناقتى ۇسىنىس تالاپتاردى ساۋاتتى ايتۋدان تالماۋى كەرەك. كەشەگى پرەزيدەنتتىڭ توسىن مالىمدەمەسى قىتاي تاراپىن ءبىر ساستىردى، قىتاي جاق كىدىرىڭكىرەپ قالدى. جانە جاڭا تۇلعالاردىڭ ديپلوماتيالىق ماڭىزىنا كوبىرەك نازار اۋدارىپ جاتىر.
2 Comments
Ğaliy Baysımaq
Əlbette aynalamız tolğan alpaut memleketter. Bir birimizben sözsüz sanasarımız haq. Osu qalıptasqan sayasattı ərmen qaray calğastırúvd’ın paydalı tustarı da cetkilikti. Eger kenetten kürt burup cibersek arban’ın bir buruşu qıyrap qalúvı bek mümkin. Sonduqtan cəymenen cosparlı türde cılcıy berúv qəcet dep sanaymın. Birəq bizge Orta Azyalıq integrasiyanı birtindep küşeyte berúv kerek. Budan biz köp nərseni utarımız anıq sayasíy ekonomíy mədeníy ğılımíy cetistigimiz artpasa kemimeydi. Orta Aziya biz üşin qalın orman ıqtasın bolmaq. Əsirese Tayau şığıstan əldebir qəuip töne qalsa en birinci ontüstigimiz öte bekem bolúv kerek. Sonda ğana alansız ekonomíy tınıştığımız öz dengeyinde alğa cılcıp oturmaq.
Ğaliy Baysımaq
Bizge qıyını en əueli Orusut elimen aradağı sauda-sattıq araqatınas bolmaq. en kürdelisi bizd’in şiykizat öte köp bölügi sol Orusut territoriyasımen künbatısqa ötedi. Bul degen təueldilikd’in bir bölşegi tusu. Kelerşaqta sayasiy sətsiz qatınas ornay qalsa əlgi qubur colunda tavar tasımalı bas saudağa tüspesi’ne kim kepil. Sol üşin bir ınğay təueldilikden arılúv qəcet. Əzarbaycan Tiblis Türkiye arqılı tasımaldau cağına basa nazar bölúv kerek. Künbatıs Europağa. Osulayşa ərtaraptandırúv iske asıp öz cemisin beretin boladı.