حاتتىڭ اۋدارماسى:

اسا قۇرمەتتى مارشال جولداسقا سالەم

(جازامىن ءمانىسى:)

ول جاقتاعى ءبىزدىڭ اسكەرلەردىڭ كەمشىلىك* نارسەلەر بولسا ءبىزدىڭ مىنا بارعان كىسىلەردەن ايتىپ جىبەرىڭىزدەر. جانە دە سول اسكەرلەر جاۋدى قاماپ العان ەكەن، اسسا 10 كۇن، قالا بەرسە 6-7 كۇن، شامالارى بولسا قاماسىن، ەگەر ازىق باسقالاي نارسەلەرى بولسا ونى بۇل جەردەن تولىق قىپ بەرەمىز، كەمشىلىك* نارسەلەرىنە ءبىز مىندەتتىمىز، سول ءۇشىن اسكەرلەرگە وسى حابارلاردى دانباۋ* ارقىلى تيىلسە ەكەن دەپ قۇرمەتپەن باتىر وسپان (قولتاڭباسى، ءمورى).

33. 3/3

قىسقاشا تۇسىندىرمە:

كەمشىلىك*: حاتتا بۇل ءسوز مىنەزدەمە ماعىناسىندا ەمەس، قاجەتتىلىك، بۇيىمتاي، كەرەك-جاراق سياقتى الەۋمەتتىك ءھام تۇرمىستىق ماعىنادا قولدانىپ تۇر.

دانباۋ* (قىتايشا:电报): ديان باو، تەلەگرامما ياعني جەدەلحات.

ەسكەرتۋ: حات نۇسقاسى 2016 جىلى موڭعوليادا جارىق كورگەن “وسپان باتىر” اتتى 440 بەتتىك عىلمي ەڭبەكتەن الىندى. ەڭبەكتى شىعارۋشىلار:

ح.بات-وچيرىن بولد

ح.بات-وچيرىن تۋياا

1943 جىلعى وسپان-چويبالسان كەزدەسۋى، ەكىجاقتى ورتاق كەلسىمشارتتارعا وتىرۋى جاڭا ساياسي كەزەڭنىڭ باستالۋى ەدى. سول جىلى التايدا ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسپەن جۇيەلى اينالىساتىن ۋاقىتشا ۇكىمەت قۇرىلدى. ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ توراعاسى، قوماندانى، جەكە اسكەرى جانە العان قويعان ساياسي ماقساتتارى بولدى. ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ تۋى، ءىس-قاعازى، ۇكىمەت اعزالارى بولدى. سۋرەتتە كورسەتىلگەن حات ۇلگىسى، قولتاڭبا ءھام ءمور سونىڭ تاريحي دالەلى ەدى. بىراق، كەيىن سوۆەت وداعى التايدا قۇرىلعان وسى ۋاقىتشا ۇكىمەتكە بۇيرەگى از بۇرىلدى، وڭىردەگى ساياسي جوبانىڭ كارتاسىن قايتا شيلاپ جاڭا ساياسي ويىنداردى ۇيىمداستىردى. مۇنىڭ بىرقانشا سەبەبى بار ەدى، ولار:

ءبىرىنشى سەبەپ: گەرمانيادا قۇرلىعان تۇركىستان لەگيونىنىڭ ءدىن ىستەرىن باسقاراتىن لەگيون مۇفتيلىگى قۇرىلادى دا، ولار سوۆەت قۇرامىنداعى تۇركى مۇسىلماندارعا ساياسي ءھام رۋحاني پروپاگاندا جاساي باستايدى. سوۆەت ورتالىق بيلىگى گەرمانيانىڭ ءدىني پروپاگانداسىنىڭ ىقپالىن السىرەتۋ ماقساتىندا 1943 جىلى تاشكەندە ءدىني باسقارما سادۋم-دى جاساقتاپ شىعادى. سادۋم-عا قاراستى قازاقستان ءدىني باسقارماسى دا قۇرىلادى، ونى قازيات دەپ اتايدى. سادۋم جاساقتالا سالا ەلدەگى ءدىني احۋالدى قايتا جانداندىرعان-سىماق بولادى، مەشىتتەر قايتادان سوعىلادى، ءدىني كىتاپتار قايتادان جارىق كورەدى. سادۋم قۇرىلا سالا موڭعوليا بايان-ولگيدە، التاي، شاۋەشەك، قۇلجادا ءوز پروپاگانداسىن باستاپ كەتەدى. اسىرەسە قۇلجا تارانشى، وزبەك، تاتارلارى سادۋم ىقپالىنا ۇشىراپ سوۆەت پروپاگانداسىن ايماقتارعا تاراتا باستايدى. بىراق، التاي حالقى بۇرىنعى يشاندىق جانە قازىلىق بۇحارا يسلام مەكتەبى مەن ءداستۇرىن بەرىك ساقتاعاندىقتان سوۆەتتىك ءدىني ساياساتتىڭ ىقپالىن، ءدىني كادرلارىن مويىنداماي قويدى. التايدا ابىلپەيىزۇلى كوگەداي ۇرپاقتارى كەرەيدىڭ حان-تورەسى، بۇحارالىق مۇحامبەت يشان ۇرپاقتارى كەرەيدىڭ ەشەنى (يشانى) بولىپ بەكىتىلگەنىنە ءجۇز جىلدار وتكەندىكتەن ءدىني ءھام ساياسي ومىرلەرىن ءبىر جولدا وزگەرتۋ اسا قيىن ەدى. سول سەبەپتى سوۆەتتىڭ ساياسي ءھام ءدىن اتىن جامىلعان رۋحاني پروپاگانداسى بۇل ولكەنى اينالىپ ءوتىپ جاتتى. التاي سول بەتى تۇرا بەرسە قازاقتاردىڭ كەيىنگى ساياسي جاعدايى سوۆەتتىڭ وڭىردەگى سىرتقى ساياساتىنا ءسوزسىز كەرەعار ىقپال ەتەدى، بۇل سوۆەتتىڭ پايداسىنا شەشىلمەيدى. بۇل ءبىرىنشى سەبەپ!

ەكىنشى سەبەپ: التاي حالقى 1939-40 جج باستاپ ۇلت-ازاتتىق توڭكەرىسكە بەلسەندى ارالاسقاندىقتان ولكەدەگى قىتايدىڭ اسكەري كۇشى نەگىزىنەن التايعا اۋىپ قۇلجا سياقتى حالقى تىعىز، ەتنيكالىق قۇرامى كۇردەلى وڭىرلەر ستراتەگيالىق جاقتان بەيعام قالادى. بىلايشا ايتقاندا ىلە ۋالاياتىنداعى قىتايدىڭ اسكەري كۇشى التايعا جۇمسالىپ بۇل ايماق بارىنشا قورعانىسسىز كۇيدە قالىپ قويادى. ول كەزدە ياعني 1943-44 جج الماتىدا “شىڭجاڭ ماسەلەسى” ءجىتى قاداعالانىپ باقىلاۋدا ەدى. جۇزدەگە كادرلار “شىڭجاڭ ماسەلەسى” بويىنشا تىڭداۋدان، دايىندىقتان وتەتىن. ولاردى جاركەنت، قورعاس ارقىلى بەيعام ەل قۇلجاعا جەتكىزۋ ءتيىمدى-ءتىن. سوسىن سوۆەت پەن سادۋم ادامدارى قۇلجادا كوبىرەك ۇگىت-ءناسيحات جۇرگىزدى، ءتىپتى قۇلجاداعى سوۆەت كونسۋلستۆوسى وتە بەلسەندى بولدى.

ءۇشىنشى سەبەپ: ىلە ۋالاياتى قازاق حالقىنىڭ باسىم ساندى بولۋىنا قاراماستان كوپۇلتتى، كوپدىندى، كوپتىلدى ايماق ەدى. سوۆەت ءۇشىن وڭىردەگى ساياساتقا تاتىرماس مۇمكىندىك. ۇكىمەت قۇرامىن ءار حالىقتان جاساقتاۋ، ناقتى قاي ەتنيكالىق توپتىڭ مۇددەسىن انىق كورسەتپەۋ كەيىنگى ءبولۋ مەن بيلەۋدىڭ بۇگىنگى العى شارتى-تىن. سوۆەت كونسۋلى، سادۋم كادرلارى 1943 جىلدان باستاپ قۇلجاداعى باي-شونجارلارعا اشىق ۇگىت-ناسيقات جاساپ الدىن استىرتىن توڭكەرىس جاساۋعا كەلىستىردى.

بۇل ولكەنىڭ تاريحىنا قاتىستى عىلمي اينالىمعا تۇسكەن ەڭبەكتەردە وڭىرگە تىكە قاتىستى ءدىني-رۋحاني ماسەلەلەر اسا اۋقىمدى زەرتتەلمەي كەلەدى. ەگەر شىنداپ كىرىسىپ زەردەلەنسە ءبىر عانا ءدىني-رۋحاني ماسەلەلەردەن ءوڭىردىڭ ساياسي تاريحىنا قاتىستى كەيبىر جاناما فاكتورلاردى انىق بايقاۋعا بولاتىن ەدى.

ەلدەس وردا

01.02.2021