БАЙҚОҢЫР | Kerey.kz/Керей.кз

بايقوڭىر

| Sep 13, 2021

قۇرمەتتى قازاق ەلى،ۇلتجاندى قازاق
بەلسەندىلەرى، بايقوڭىرعا تاعى تورعاي
جەرىن قوسىپ بەرۋگە قارسىلىق
بىلدىرەمىز! (جەر مəسەلەسى رەفەرەندۋم ارقىلى
شەشىلەتىن مəسەدە)
================
قازاق جەرىنە تاعى ۇلكەن قاۋىپ ءتوندى. وسىدان ءۇش ءتورت جىل
بۇرىن قازاق بيلىگى بايقوڭىرعا تورعاي جەرىنىڭ جارتىسىن،
ىرعىزعا دەيىن گەپتيلىن قۇلاتۋعا بەرگەن.
بايقوڭىردىڭ بۇرىن دا وتە كولەمدى 70 شاقىرىم شارشى
كيلومەتر ايماعىم بارتىن. وسىدان ەكى ءۇش جىل بۇرىن ءبىزدىڭ
بيلىكتىڭ رۇقساتىمەن 50 مىڭ شارشى كيلومەتر جەردى قوسىپ
العان. ەندى مىنە، تاعى جانگەلدين اۋدانىنىڭ جەرىن تۇگەل
قوسىپ الماقشى كورىنەدى. ءوزىڭىز ويلاپ قاراڭىز، سوندا
قازاقستاننىڭ جارتىسى بايقوڭىردىڭ جەرى (رەسەيدىڭ جەرى)
بولىپ شىعادى عوي! بايقوڭىردىڭ 70 جىل ىشىندە قازاقستان
جەرىنە كەلتىرگەن ەكولوگيالىق زيانى وراسان زور بولدى .
راكەتالاردى سۋىتۋ ءۇشىن سىرداريانىڭ سۋى
پايدالانىپ،اقىرىندا، ارال تەڭىزى سونىڭ كەسىرىنەن تارتىلدى
ال، قازاق جەرىنە ءتۇسىپ جاتقاگ-گەپتيلدىڭ زيانى ەسەپتەپ
جاتقان ادام جوق.
قازاق جەرى سونداي سويقان ەكولوگيالىق زيان شەگىپ وتىرعانىنا
قاراماستان، ءمəجىلىس پەن سەنات تورعايدىڭ قالعان جەرىن
بايقوڭىرعا گەپتيل قۇلاتۋ،ا بەرۋ ءۇشىن زاڭ قابىلداۋعا
كىرىسىپتى. گەپتيلدەن جەردىڭ ۋلاناتىنىنا، مالداردىڭ
ولىمىنە əكەلەتىنىنە، ادامداردىڭ دەنساۋلىقتارىنا زيان
كەلتىرەتىنىنە ءمəجىلىس پەن سەناتتىڭ نازار اۋدارماي زاڭعا قول
قويۋعا قۇشتارلانىپ وتىرعاندارى مەنى تاڭ قالدىرادى.
وسىدان ەكى ءۇش كۇن بۇرىن جۇزدەگەن ادام قول قويىپ،
بايقوڭىرعا تورعاي جەرىن بەرۋگە قارسىلىق بىلدىرگەن.
قۇرمەتتى قازاق ەلى، قازاقتىڭ بەلسەندى ازاماتتارى
مەن ازاماتشالارى!

ەل بولىپ،مەملەكەت بولىپ قالايىق دەسەك،
بايقوڭىرعا تورعايدىڭ قالعان جەرىن بەرمەۋ ءۇشىن
كۇرەسۋگە شاقىرامىن. بايقوڭىر قازىردىڭ وزىندە
رەسەيدىڭ جەرى بولىپ سانالادى. ەندى وعان بيلىك تورعايدى
قوسىپ بەرسە، قازاقستاننىڭ جارتىسى رەسەيدىڭ جەرى بولىپ
شىقپاي ما!؟
ال، ەندى گەپتيل ءدىڭ قازاقستان – جەرىن 70 جىل ۋلاپ كەلە
جاتقانىنا سەنات پەن ءمəجىلىس دەپۋتاتتارى نىڭ نازار
اۋدارماي وتىرعانىنا تاڭمىن. .
سەنات باسشىسى اشيموۆ مىرزا! ،ءمəجىلىس بپسشىسى-
نيگماتۋللين مىرزا! قازاق
حالقى بايقوڭىرعا تورعاي جەرىن قوسىپ بەرەتىن زاڭ
قابىلداۋلارىڭىزعا قارسى .
جۇمات Əنەسۇلى، اقىن جازۋشى، قر قۇرمەتتى ءجۋرناليستى،
تاريحشى

اقش يراننىڭ حارك ارالىن باسىپ الا ما؟

kerey.kz

كيان شاريفي يران يسلام رەسپۋبليكاسىنا تيەسىلى حارك ارالى. امەريكا مەن ءيزرايلدىڭ يرانعا اۋە شابۋىلدارى جالعاسىپ جاتقان تۇستا اقش-تاعى ساياسي ورتادا يسلام رەسپۋبليكاسىنا تيەسىلى حارك ارالىن باسىپ الۋ يدەياسى تالقىلانا باستادى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، ۆاشينگتون يرانداعى مۇناي ەكسپورتىنىڭ نەگىزگى وشاعى سانالاتىن حارك ارالىن نىساناعا الۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل سانكتسيالار قۇرساۋىنداعى يران ەكونوميكاسىن قۇلاتپاي ۇستاپ تۇرعان باستى تابىس كوزىن جاۋىپ تاستاۋى ىقتيمال. الايدا يران مۇناي ەكسپورتىنىڭ 90 پايىزىن قامتاماسىز ەتەتىن پارسى شىعاناعىنداعى شاعىن ارالدى باسىپ السا، بۇل اقش پەن ءيزرايلدىڭ يرانعا قارسى سوعىسىن ءتىپتى ۋشىقتىرىپ جىبەرۋى مۇمكىن. مۇنىڭ ءوزى دە يران ەكونوميكاسىن تولىق قۇردىمعا جىبەرە المايدى دەيدى ساراپشىلار. 7 ناۋرىزدا Axios باسىلىمى اقش اكىمشىلىگى حارك ارالىن باسىپ الۋ مۇمكىندىگىن تالقىلاعانىن حابارلادى . يران بۇل ارالعا
توقاەۆ مىرزا ءتىل جايلى تاعى بىردەڭە دەپتى

kerey.kz

Zhalgas Yertay ورىس ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن ەش تومەندەتپەدىك، ونىڭ ءبارى كۇڭكىل ءسوز دەگەن ەكەن. قازاق ءتىلىنىڭ دە مارتەبەسى تومەندەدى دەپ بايبالام سالماڭدار دەپ ۇرسىپتى. الدىمەن جاۋابى جوق سۇراقتاردان باستايىق. توقاەۆ مىرزا، ەگەر ەشتەڭە وزگەرمەسە، وندا “تەڭ” ءسوزىنىڭ “قاتارعا” اۋىسۋى جاي كوز الداۋ ارەكەتى مە؟ قوعامداعى گرادۋستى باسۋعا تالپىنىس قانا ما؟ قازىرگى مەملەكەتتىك بيۋروكراتيالىق اپپاراتتىڭ ستاتۋس-كۆونى ساقتاپ قالۋعا تىرىسۋى دەپ باعالاسا بولا ما؟ ەندى توقاەۆ مىرزانىڭ ءار سوزىنە توقتالساق.“جاڭا كونستيتۋتسيا ءماتىنىنىڭ رەسمي قۇجات رەتىندە قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جاريالانۋى كوپ نارسەنى اڭعارتپاي ما؟ بۇل جەردە تۇسىنىكتەمە بەرىپ، اقتالۋدىڭ ءوزى ارتىق”يا، قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ پروبلەماسى دا سول – قازاق ءتىلى مەن ورىس ءتىلىنىڭ قۇقىقتىق تەڭدىگى مەملەكەتتىك ءتىلدى كەمسىتىپ تۇر. ويتكەنى بيۋروكراتيا قۇجاتتاردى ورىسشا ازىرلەپ، كەيىن
كونستيتۋتسيادا قازاق ءتىلىن مەملەكەتتىك ءارى رەسمي ءتىل ەتسەك، باسقا تىلدەردىڭ قۇقى شەكتەلە مە؟

kerey.kz

بۇعان ناقتى جاۋاپ – جوق، بۇل شەشىمنەن ەشبىر ءتىلدىڭ، سونىڭ ىشىندە، ورىس ءتىلىنىڭ دە قۇقى شەكتەلمەيدى. نەگە؟ ويتكەنى كونستيتۋتسياداعى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسى بيلىكتىڭ جۇمىس ءتىلىن عانا رەتتەيدى. ول نورمانىڭ قاراپايىم ادامداردىڭ قاتىناس تىلىنە قاتىسى جوق. ياعني، مەملەكەتتىك ءتىل – مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ۇيىمدارى جۇمىس ىستەيتىن ءتىل دەگەن ءسوز. بۇل شەشىم ورىسشا سويلەيتىندەردىڭ قۇقىعىن شەكتەمەيدى، ورىسشا سويلەۋگە تىيىم سالمايدى. قاراپايىم ادامدار ۇيىندە، قوعامدىق ورىنداردا، بيزنەستە، مەديا مەن مادەنيەت وشاقتارىندا قالاعان تىلىندە سويلەي دە، جۇمىس ىستەي دە الادى. بۇعان كونستيتۋتسيانىڭ باسقا باپتارى ناقتى كەپىل بولىپ وتىر. ال جاڭا كونستيتۋتسيادا 9-باپتىڭ 2-تارماعى قازىرگى كۇيىندە قالسا، بۇل – قازاق ءتىلىنىڭ قۇقىعىن شەكتەيدى. سەبەبى مەملەكەتتىك ورگاندار قۇجاتتاردى وزدەرى ۇيرەنگەندەي الدىمەن ورىسشا جازىپ،
قازىرگى بيلىكتىڭ ەڭ ۇلكەن قورقىنىشى…

kerey.kz

Zhalgas Yertay كونستيتۋتسيادان ورىس ءتىلىن الىپ تاستاساق، رەسەي بىزگە سوعىس اشا ما؟ بيلىك وسىلاي قورقىتا باستادى. بىراق ول سۇراققا قىسقا جاۋاپ – جوق. سەبەبى، رەسەيگە قارسى ءازىربايجان دا، ارمەنيا دا نەشە ءتۇرلى ارەكەتكە باردى، بارىپ تا جاتىر، بىراق ولارعا قازىر سوعىس قاۋپى ءتونىپ تۇرعان جوق. بۇل ءادىستى ساياسي مانيپۋلياتسيا دەيدى، شىن مانىندە، بۇنى قازىرگى ستاتۋس-كۆو جاعدايىن ساقتاپ قالعىسى كەلەتىن جۇيەنىڭ اسىعىس ويلاپ تاپقان ارگۋمەنتى دەۋگە بولادى. ويلاپ كورىڭىزشى، رەسەيگە ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ورگاندار قاي تىلدە ءىس-قاعاز جۇرگىزەتىنى ەمەس، لويال بولعانىمىز كەرەك. ەندەشە، رەسەي ءبىزدىڭ لويالدىعىمىزدى ساقتاپ قالعىسى كەلسە، كونستيتۋتسياداعى ءتىل ماسەلەسىنە قارسى بولماۋى كەرەك. سەبەبى بۇل ىشكى تۇراقتىلىق ماسەلەسى. دەنى ساۋ ەلدىڭ بيلىگى ءوز كورشىسىنە وسىنداي قارسى ارگۋمەنت ايتار ەدى. ەندى
«ماعىناسىز جۇمىستان شارشادىم»: قازىرگى كونستيتۋتسيانىڭ اۆتورى مالىمدەمە جاسادى

kerey.kz

قازىرگى اتا زاڭنىڭ اۆتورلارىنىڭ ءبىرى، اكادەميك مايدان سۇلەيمەنوۆ كونستيتۋتسيا رەفورماسىن سىنادى. ول زاڭنىڭ ءماتىنىن شاعىن ءبىر توپ الدەقاشان جازىپ قويعانىن، ال كوميسسيا جاي عانا ماقۇلدايتىنىن ايتادى. ونىڭ سوزىنشە، عالىمدار مەن ساراپشىلاردىڭ ۇسىنىستارى ەسكەرىلمەيدى. بۇل تۋرالى اكادەميك Facebook-تە جازدى: كەيىنگى كەزدە مەنەن كونستيتۋتسيانى تالقىلاپ جاتقاندا، نەگە ءۇنسىز قالعانىمدى ءجيى سۇراپ جاتىر. قىسقا قايىرسام: ماعىناسىز جۇمىستان شارشادىم. ءيا، مەن قازىرگى كونستيتۋتسيانىڭ اۆتورلارىنىڭ ءبىرىمىن. تالقىلاۋ كەزىندە ەكى ماسەلە ءۇشىن كۇرەستىم: كونستيتۋتسيالىق سوتتى ساقتاۋ جانە پارلامەنتتىڭ وكىلەتتىگىن شەكتەمەۋ. بىراق ەكەۋى دە قابىلدانبادى. سوعان قاراماستان، مەن بۇل كونستيتۋتسيادان ۇيالمايمىن. مەن نازارباەۆ پەن ونىڭ وتباسىنىڭ جەكە بيلىگىن نىعايتۋعا باعىتتالعان كەيىنگى تۇزەتۋلەردەن ۇيالامىن. نازارباەۆتىڭ كەزىندە-اق وسى ماسقارا تۇزەتۋلەردىڭ بارلىعىن تالداپ، كونستيتۋتسيانى جەتىلدىرۋ بويىنشا بىرقاتار ۇسىنىستار ەنگىزۋ تۋرالى