БАЙҚОҢЫР | Kerey.kz/Керей.кз

بايقوڭىر

| Sep 13, 2021

قۇرمەتتى قازاق ەلى،ۇلتجاندى قازاق
بەلسەندىلەرى، بايقوڭىرعا تاعى تورعاي
جەرىن قوسىپ بەرۋگە قارسىلىق
بىلدىرەمىز! (جەر مəسەلەسى رەفەرەندۋم ارقىلى
شەشىلەتىن مəسەدە)
================
قازاق جەرىنە تاعى ۇلكەن قاۋىپ ءتوندى. وسىدان ءۇش ءتورت جىل
بۇرىن قازاق بيلىگى بايقوڭىرعا تورعاي جەرىنىڭ جارتىسىن،
ىرعىزعا دەيىن گەپتيلىن قۇلاتۋعا بەرگەن.
بايقوڭىردىڭ بۇرىن دا وتە كولەمدى 70 شاقىرىم شارشى
كيلومەتر ايماعىم بارتىن. وسىدان ەكى ءۇش جىل بۇرىن ءبىزدىڭ
بيلىكتىڭ رۇقساتىمەن 50 مىڭ شارشى كيلومەتر جەردى قوسىپ
العان. ەندى مىنە، تاعى جانگەلدين اۋدانىنىڭ جەرىن تۇگەل
قوسىپ الماقشى كورىنەدى. ءوزىڭىز ويلاپ قاراڭىز، سوندا
قازاقستاننىڭ جارتىسى بايقوڭىردىڭ جەرى (رەسەيدىڭ جەرى)
بولىپ شىعادى عوي! بايقوڭىردىڭ 70 جىل ىشىندە قازاقستان
جەرىنە كەلتىرگەن ەكولوگيالىق زيانى وراسان زور بولدى .
راكەتالاردى سۋىتۋ ءۇشىن سىرداريانىڭ سۋى
پايدالانىپ،اقىرىندا، ارال تەڭىزى سونىڭ كەسىرىنەن تارتىلدى
ال، قازاق جەرىنە ءتۇسىپ جاتقاگ-گەپتيلدىڭ زيانى ەسەپتەپ
جاتقان ادام جوق.
قازاق جەرى سونداي سويقان ەكولوگيالىق زيان شەگىپ وتىرعانىنا
قاراماستان، ءمəجىلىس پەن سەنات تورعايدىڭ قالعان جەرىن
بايقوڭىرعا گەپتيل قۇلاتۋ،ا بەرۋ ءۇشىن زاڭ قابىلداۋعا
كىرىسىپتى. گەپتيلدەن جەردىڭ ۋلاناتىنىنا، مالداردىڭ
ولىمىنە əكەلەتىنىنە، ادامداردىڭ دەنساۋلىقتارىنا زيان
كەلتىرەتىنىنە ءمəجىلىس پەن سەناتتىڭ نازار اۋدارماي زاڭعا قول
قويۋعا قۇشتارلانىپ وتىرعاندارى مەنى تاڭ قالدىرادى.
وسىدان ەكى ءۇش كۇن بۇرىن جۇزدەگەن ادام قول قويىپ،
بايقوڭىرعا تورعاي جەرىن بەرۋگە قارسىلىق بىلدىرگەن.
قۇرمەتتى قازاق ەلى، قازاقتىڭ بەلسەندى ازاماتتارى
مەن ازاماتشالارى!

ەل بولىپ،مەملەكەت بولىپ قالايىق دەسەك،
بايقوڭىرعا تورعايدىڭ قالعان جەرىن بەرمەۋ ءۇشىن
كۇرەسۋگە شاقىرامىن. بايقوڭىر قازىردىڭ وزىندە
رەسەيدىڭ جەرى بولىپ سانالادى. ەندى وعان بيلىك تورعايدى
قوسىپ بەرسە، قازاقستاننىڭ جارتىسى رەسەيدىڭ جەرى بولىپ
شىقپاي ما!؟
ال، ەندى گەپتيل ءدىڭ قازاقستان – جەرىن 70 جىل ۋلاپ كەلە
جاتقانىنا سەنات پەن ءمəجىلىس دەپۋتاتتارى نىڭ نازار
اۋدارماي وتىرعانىنا تاڭمىن. .
سەنات باسشىسى اشيموۆ مىرزا! ،ءمəجىلىس بپسشىسى-
نيگماتۋللين مىرزا! قازاق
حالقى بايقوڭىرعا تورعاي جەرىن قوسىپ بەرەتىن زاڭ
قابىلداۋلارىڭىزعا قارسى .
جۇمات Əنەسۇلى، اقىن جازۋشى، قر قۇرمەتتى ءجۋرناليستى،
تاريحشى

قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعى ەندى دەموگرافياعا تىرەلىپ تۇرعان جوق.

kerey.kz

Zhalgas Yertay قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعى ەندى دەموگرافياعا تىرەلىپ تۇرعان جوق. ول حالىقتىڭ ىشكى كۇشى مەن بيلىكتىڭ ساياسي ەركىنە قارايلاپ تۇر ەرتەرەكتەن باستايىق. باياعىدا قازاقتىڭ باستى پروبلەماسى سانىندا ەدى، ول راس. قازاقتار ءوز جەرىندە ازشىلىققا اينالعان-دى. ال قالادا قازاقشا ەستۋ قيىن بولاتىن. مەكتەپتەردە، ۋنيۆەرسيتەتتەردە، مەملەكەتتىك باسقارۋدا، بيزنەستە قازاق ءتىلى شەتتەتىلدى. سول كەزدە قازاق ءتىلىنىڭ تاعدىرى دەموگرافياعا تاۋەلدى ەدى. بۇل لوگيكا ۇزاق ۋاقىت دۇرىس سانالعان. بىراق بۇگىنگى قازاقستانعا قاراساق، جاعداي وزگەردى. قازاقتار كوپشىلىككە اينالدى. قازاق ءتىلىن تۇسىنەتىندەر مەن سويلەيتىندەر سانى بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەڭگەيگە جەتتى. قازاق مەكتەبىنە باراتىن بالالاردىڭ سانى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. قازاق ءتىلى كۇندەلىكتى ءومىردىڭ نەگىزگى تىلىنە اينالدى. بىراق نەگە ءتىل ماسەلەسى ءالى وزەكتى بولىپ تۇر؟ ماسەلە سانعا ەمەس، ساناعا
قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ داعدارىسى ھام جاڭا كونتسەپتسيا

kerey.kz

ارما اعايىن! شاعىن ساراپتاما ءبىرىنشى، قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ داعدارىسى كەلە جاتىر. داعدارىسقا قارسى قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ جاڭا كونتسەپتسياسىنىڭ جاسالماۋى الاڭداتادى. ءبىز قازىر 18 عاسىرلارداعى قازاق حان-سۇلتاندارى قابىلداعان ەتنوگەنەزدىك كونتسەپتسياسىمەن ءالى ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتىرمىز. ودان كەيىنگى ءۇش عاسىردا كولونيزاتسيالىق كىرىپتارلىق ەتنوگەنەزدىك جاڭا كونتسەپتسيانى قابىلداۋعا ءھام ترانسفورماتسيالاۋعا مۇرسات بەرمەدى. قولدانىستاعى قازاق شەجىرەسىن اشىپ قاراڭىز، رۋلار شەجىرەسىنىڭ كونتسەپتسياسى 18 عاسىرلاردا قابىلدانعان ميزامعا سايكەس كەلەدى. ءتىپتى شەجىرەدەگى اتالىق رۋلار سول عاسىرداعى قاندايدا ءبىر تاريحي تۇلعادان (باتىردان) باستاۋ الادى نەمەسە شەجىرەدەگى اتى اتالاتىن رۋلار 18- عاسىرعا بارىپ توقتايدى، ارى قاراي ۇزىك-ۇزىك. بۇل 18- عاسىرداعى جاۋگەرشىلىك زاماننىڭ تالابىنا ساي سۇرىپتالعان قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ كورىنىسى ەدى. ياعني قازاق شەجىرەسىنىڭ كونتسەپتسياسى قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ مودەلىن قالىپتادى. ەكىنشى، ساياسي جانە مادەني شەشىمدەردىڭ
ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ارعى بەتتىڭ كورنەكى تۇلعالارى مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى

kerey.kz

ارما الەۋمەت! 31 مامىر ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى. وسىعان بايلانىستى ىرگەلەس ەلدەردە سونىڭ ىشىندە شىعىس تۇركىستان وڭىرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ ساياسي، الەۋمەتتىك ءھام مادەني تاريحىن تانىپ ءبىلىپ جۇرگەنىمىز ارتىق بولماس. الدىمەن سۋرەتتەرگە تۇسىنىكتەمە: ءبىرىنشى سۋرەت: شىڭجاڭ ولكەسىندە 1934-44 جىلدارى ولكە گۋبەرناتورى بولعان شەن شيتسايدىڭ (盛世才) بەينەسى. ەكىنشى سۋرەت: تايۆان تايپەيدەگى شەن شيتسايدىڭ مازارى. 2024 جىلى ارنايى ىزدەپ تاۋىپ باسىنا بارعانداعى ەستەلىك. ول تۋرالى ەستەلىكتى كەيىن وقيسىزدار. ءۇشىنشى سۋرەت: شىڭجاڭ ولكەسى قۇمىل ايماعىنىڭ ايماق گۋبەرناتورى بولعان جولبارىس بەگ-ءتىڭ مازارى. تايۆان تايپەي قالاسىنداعى مۇسىلماندار زيراتىندا جەرلەنگەن. 2024 جىلى ارنايى ىزدەپ تاۋىپ باسىنا بارىپ قايتتىم. ءتورتىنشى سۋرەت: 1944 جىلى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسشىلەرى قۇلجا قالاسىن ازات قىلعان سوڭ قالا
عالىم بوقاش. «وزىنە ار تۇتقان، جاتتان زار تۇتادى!»

kerey.kz

ەكى مىڭىنشى جىلداردىڭ باسىندا قازاق رۋحانياتىندا ەرەكشە باسىلىمدار بولدى. اتاپ ايتساق، اتىراۋ شارىندە شىققان «التىن وردا» گازەتى بولسا، ودان كەيىنگىسى الماتى قالاسىندا شىعىپ تۇرعان «جاس قازاق»، سونداي-اق «شەتەل ادەبيەتى» سىندى گازەتتەر ەدى. «التىن وردا» گازەتىنە مەيىرحان اقداۋلەتۇلى، ال قالعان ەكەۋىنە تالعات ەشەن مەن ارداق نۇرعازى ىسپەتتى قازاقتىڭ ينتەللەكتۋال ازاماتتارى باس رەداكتور بولعان ەدى. ءبارى دە ەسىمدەرى ەلگە ءمالىم، عاجايىپ اقىندار. باز بىرەۋلەردىڭ: «جۋرناليست بولماسا، اقىن ەشقاشان جارىتىپ گازەت شىعارا المايدى»، – دەگەن سىپسىڭ سوزدەرىنىڭ اۋىزىنا قۇم قۇيىپ، الگى اپەرباقان تۇسىنىكتىڭ اياعىن كوكتەن كەلتىرگەن دە وسى تالانتتى قالامگەرلەر بولدى. «ادەبيەت پورتالى» «ۋاقىت پەن كەڭىستىك…» ايدارىمەن تەك اتالعان وسى باسىلىمدار عانا ەمەس، جاڭا عاسىردىڭ باسىندا قازاق باسپاسوزىندە جارىق كورگەن نەبىر جىلىكتى جازبالار مەن تانىمدىق
اقش يراننىڭ حارك ارالىن باسىپ الا ما؟

kerey.kz

كيان شاريفي يران يسلام رەسپۋبليكاسىنا تيەسىلى حارك ارالى. امەريكا مەن ءيزرايلدىڭ يرانعا اۋە شابۋىلدارى جالعاسىپ جاتقان تۇستا اقش-تاعى ساياسي ورتادا يسلام رەسپۋبليكاسىنا تيەسىلى حارك ارالىن باسىپ الۋ يدەياسى تالقىلانا باستادى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، ۆاشينگتون يرانداعى مۇناي ەكسپورتىنىڭ نەگىزگى وشاعى سانالاتىن حارك ارالىن نىساناعا الۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل سانكتسيالار قۇرساۋىنداعى يران ەكونوميكاسىن قۇلاتپاي ۇستاپ تۇرعان باستى تابىس كوزىن جاۋىپ تاستاۋى ىقتيمال. الايدا يران مۇناي ەكسپورتىنىڭ 90 پايىزىن قامتاماسىز ەتەتىن پارسى شىعاناعىنداعى شاعىن ارالدى باسىپ السا، بۇل اقش پەن ءيزرايلدىڭ يرانعا قارسى سوعىسىن ءتىپتى ۋشىقتىرىپ جىبەرۋى مۇمكىن. مۇنىڭ ءوزى دە يران ەكونوميكاسىن تولىق قۇردىمعا جىبەرە المايدى دەيدى ساراپشىلار. 7 ناۋرىزدا Axios باسىلىمى اقش اكىمشىلىگى حارك ارالىن باسىپ الۋ مۇمكىندىگىن تالقىلاعانىن حابارلادى . يران بۇل ارالعا