«يا زنايۋ!..» كىتابىنان ءۇزىندى-اۋدارما.

وسيريس زاڭى

I

ءبىز ادامزات تاريحىن وتە ناشار بىلەمىز. XIX عاسىردىڭ باسىندا ناپولەون الەمگە مىسىردى اشتى، ال عالىمدار بۇل ەلدىڭ قيراندىلارىن زەرتتەپ، ونىڭ شامامەن ب.ز.د. III مىڭجىلدىققا تيەسىلى ەكەنىن انىقتادى.
سول كەزدە ادامزات تاريحى تاعى دا قوس مىڭجىلدىققا تەرەڭدەي ءتۇستى.

بىرنەشە مىڭجىلدىق بۇرىن (مەن بىلەم) ادامزات (نەمەسە ونىڭ كەيبىر بولىگى) تاڭبالى جازۋدى قولدانىپ، جازىپ جۇرگەن.

بۇل بىلىمدەردى قالپىنا كەلتىرۋ ارقىلى ءبىز XX عاسىردىڭ باسىندا جاساندى تۇردە ۇزىلگەن ءتىلىمىزدىڭ تاريحىنا قاتىستى قولجەتەر شىندىقتى قايتا تانۋىمىزعا تۋرا كەلدى.

1926 جىلى باكۋدە وتكەن العاشقى تۇركولوگيالىق كونگرەستەن كەيىن تۇركولوگيا عىلىم رەتىندە قالىپتاسا المادى…

…2018 جىلى نازارباەۆ مەنى اڭگىمەلەسۋ ءۇشىن اقورداعا شاقىردى.
ۇلكەن ۇستەلدىڭ باسىندا پرەزيدەنتتەن باسقا تەك سول كەزدەگى مادەنيەت جونىندەگى مەملەكەتتىك كەڭەسشى، مارات ءتاجين — وتىردى. ول ادەتتەگىدەي پرەزيدەنتتىڭ جانىندا يبا ساقتاپ، اڭگىمە بارىسىندا ءۇنسىز عانا مۇقيات تىڭداپ وتىردى.

شاماسى، ول نازارباەۆقا العاشقى تۇركولوگيالىق كونگرەس تۋرالى ايتىپ قويعان سەكىلدى. ءسويتىپ پرەزيدەنت ەندى ەكىنشى بۇكىلالەمدىك كونگرەستى الماتىدا وتكىزۋدىڭ ۋاقىتى كەلدى دەپ شەشىپتى.

بىراق مەن پرەزيدەنتكە قارسى پىكىرىمدى ايتتىم:

«ارينە، مۇنداي حالىقارالىق شارانى وتكىزۋ — وتە ابىرويلى ءىس. بىراق مۇمكىن ەمەس. ءبىرىنشى كونگرەس قاتىسۋشىلارىنىڭ ءبارىن دەرلىك ستالين جويىپ جىبەرگەن. تەك قانا مالوۆ پەن رادلوۆ ءتىرى قالعان ەدى. بىرەۋلەر اتىلدى، كەيبىرەۋلەر ۇزاق مەرزىمگە قاپاستا وتىرىپ، عۇمىرىن سارپ ەتتى. تۇركولوگيا عىلىمى ەندى عانا باستالىپ كەلە جاتقان بولاتىن، الايدا سول كونگرەستەن كەيىن مۇلدەم دوعارىلدى.

ال ەكىنشى كونگرەستە ءبىز نە تۋرالى سويلەسەمىز؟
وتكەن عاسىرداعى تۇركولوگيانىڭ قانداي جەتىستىكتەرى جايلى ايتامىز؟
قاي عالىم تورك (تۇركى – قازاق ءتىلىنىڭ زاڭدىلىعىن بۇزاتىن جاساندى لەكسەما – س.ە.) جازۋىنىڭ شىعۋ تەگىن، ونىڭ تارالۋ جولدارىن جانە كونە مادەنيەتتەرمەن بايلانىسىن زەرتتەدى؟ ءالى كۇنگە دەيىن العاشقى تۇركولوگتاردىڭ تورك ءتىلى مەن مادەنيەتىنىڭ جاسىن دولبارمەن بولجاعان قاتەلەرى مويىندالماي وتىر…»

1926 جىلى شىندىعىندا توركلەر تاريحى بەيمالىم بولاتىن.
ول كەزدە بار بولعانى ماڭعوليادا قالعان تورك جازۋلى باعانتاستار عانا تابىلعان ەدى. سول جادىگەرلەردىڭ شامامەن جاسىن ءبىزدىڭ بىلگىشتەر  «توركلەر يسلامدى قابىلداۋعا دەيىن وسى جازۋدى قولدانعان، دەمەك شامامەن ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ VIII عاسىرى» — دەپ ەسەپتەدى.

وسىدان كەلىپ، تورك جازۋى مەن مادەنيەتىنىڭ جاسى «V–VI عاسىرلار شاماسىندا»دەپ بەلگىلەندى.

ءبىر عاسىر بويى اكسيوماعا اينالعان بۇل بولجام بويىنشا، توركلەر ءبىزدىڭ ءداۋىردىڭ باسىندا شىققان حالىق ەكەن، ال ءالىپبيدى ارينە سوعدىلاردان العان-مىس — ويتكەنى ولاردىڭ كەرۋەندەرى شاماسى، ماڭعول دالاسىنا دەيىن بارعان بولسا كەرەك.

تۇركولوگيا عىلىمىنىڭ العاشقى بەتى وسىلاي ءتۇزىلدى.

ەجەلگى توركلىك ءتىل دەپ موڭعولياداعى باعانتاستارداعى رۋنيكالىق جازۋلار ءتىلىنىڭ اتالعانى  شىن مانىندە قاتە بولاتىن. ال سەرگەي مالوۆ تۇڭعىش كونگرەستە وعان اناعۇرلىم ناقتى اتاۋ بەردى — «كونەوعىزدىق ءتىل».

بارىنشا مۇقيات قاراعاندا، بۇل تىلدەن بۇكىل توركلىك جانۇياعا كىرەتىن بارلىق تىلدەر تارادى دەيتىندەي، ونىڭ ءاتاتىل بولماعانى ايقىن كورىنەدى. جەتەكشى توركتانۋشىنىڭ وسىنداي تۇزەتۋى تۇركولوگيا عىلىمىنىڭ ودان ءارى دامۋىنا اسەر ەتۋى ءتيىس بولاتىن.

الايدا 30–40 جىلدارداعى قازاقتانۋشىلار قازاق ءتىلى دە وسى «كونە تورك تىلىنەن» شىققان دەپ سەنىپ قالدى. سوندىقتان قازاق ءسوزىن جازۋدا وعىز تىلىنە الاڭداۋعا ءتيىس اۋان قالىپتاستى.

سونىڭ سالدارىنان قازاقتىڭ كوپتەگەن جازبا سوزدەرى اۋىزەكى نۇسقالارىنان شۇعىل الشاقتاپ كەتتى.

سالىستىرۋ ءۇشىننازار اۋدارايىق،  مىسالى قازاقشا:

• اۋz — «اۋىز»
• baur — «باۋىر»
• aur — «اۋىر»

دەگەن سوزدەر وعىزشا بىلاي ەستىلەدى:

• ahyz — «اۋىز»
• bahyr — «باۋىر»
• ahyr — «اۋىر».

وسىلايشا ءبىزدىڭ زەرتتەۋشىلەر وسى «كونەتورك» دەگەندى نەگىزگە الىپ، ياعني وعىزدىق ۇلگىگە الاڭداپ، قازاق جازۋىندا ايتىمىنا اۋىز جۋىسپايتىنداي ارىپتەردىڭ ورىنسىز جايعاسۋىنا جاعداي جاسادى. ءسويتىپ، كيريلشە جازۋدا:

• اۋز - اۋىز
• باۋر - باۋىر
• اۋر – اۋىر

بولىپ جازىلىپ كەتتى.

الايدا قازاقتانۋشىلاردىڭ «تورك تىلدەرى وعىز تىلىنەن تاراعان» دەگەن تۇجىرىمىنىڭ جازۋ تاريحىنا ۇڭىلە زەرتتەگەندە بىت-شىتى شىعادى.

II

مەن بۇل تاقىرىپقا 65 جىل بۇرىن كىرىسكەن ەدىم. تەك ەندى عانا تاريحتىڭ كيەلى قويناۋىنا جەتكەندەيمىن.

ەجەلگى مىسىردىڭ ب.ز.د. III مىڭجىلدىققا جاتاتىن سۋرەتشە جازبا ءتىلىن زەرتتەي وتىرىپ، بەينەلەنگەن ءسوزدىڭ ءمانىن بارىنشا ءدال جەتكىزەتىن جۇيەنى تانىدىم.

بۇل سۋرەتتەردە ءبىز وسىمدىكتەر مەن جەر وڭدەۋشىلەردىڭ قۇدايى سانالعان پەرعاۋىن — O’siris-ءتى شالقاسىنان جاتقان كۇيىندە كورەمىز. ونىڭ دەنەسى ارقىلى وسىمدىك وسكىندەرى كوكتەپ شىعىپ، تىلسىم زاڭدىلىقتى پاش ەتەدى:

وسى وسيريس زاڭىن ەجەلگى گرەكتەر ساقتاپ، بىراق ەكپىنىن وزگەرتىپ، «وسيريس» دەپ بۇرمالاعان.
بۇل زاڭ سوندا نەنى بىلدىرگەن؟

ەكى ءجۇز جىل بويى مىسىرتانۋشىلار بۇل ءسوزدى شەشە المادى، ال ءبىز ول ءسوزدىڭ شىعۋ تەگىن تەك ءبىر عانا تىلدەن تابا الدىق.

ونى وقۋ قازاق تىلىنە سۇيەنە وتىرىپ، تەك قانا ەندى مۇمكىن بولدى:

سۋرەتشە جازبا, شاماسى، يەروگليف جازۋىنان بۇرىن بولعان.
سۋرەتشە جازۋدىڭ كونە كەزەڭى ۇمىتىلعاننان كەيىن يەروگليف ءداۋىرى باستالدى.
مىنا ەكى سۋرەت ءتۇرلى ءداۋىردى بەينەلەيدى. ولاردىڭ ايىرماشىلىعى ءتىپتى كورەر كوزگە ايقىن. بۇلاردىڭ اراسىندا جازۋ تاريحىنىڭ مىڭجىلدىق تاريحى بار، بۇلاردى اجىراتۋعا وسيريس زاڭىنىڭ شىعۋ تەگىن تانۋعا جول اشقان قازاق ءتىلى جاردەمدەسەدى.

وسىلايشا سۋرەتشە جازبا ارقىلى ءبىز قازاقتاردىڭ ەجەلگى مىسىرداعى ب.ز.د. III مىڭجىلدىقتاعى تاريحىنا قاتىستى العاشقى قۇجاتتالعان دالەلدەرىن تاپتىق، ولار كەزدەيسوق قوناق رەتىندە ەمەس، ەگىنشىلىك مادەنيەتىنىڭ ىقتيمال جاسامپازى رەتىندە تابىلدى!

…مىڭجىلدىقتار ءوتتى. قازاقتار كوشپەلى ءومىر سالتىندا ماۋسىمداتا وسكەن دالا وسىمدىكتەرىن قوسالقى مال ازىعى رەتىندە كۇندەلىكتى پايدالانا باستادى. ءسويتىپ، ەجەلگى مىسىردا كورىنىس تاپقان ماتەريا مەن مادەنيەتتىڭ ۇلى كوشىن ۇمىتىپ، ءبىزدىڭ زامانعا جەتتى.

بۇل اشىلىمدى ەجەلگى سۋرەتتەر مەن بۇگىن عىلىم مەن تاريح تىلىنە اينالعان قازاق ءتىلى ساقتاپ قالدى.

ەندى الەم عالىمدارى تورك تىلدەرىن بىلەك سىبانا زەرتتەي باستايتىنىنا سەنىمدىمىن. سوندا ولار ەسكى داۋىردە ەكى بىردەي تورك حالقى ايرىقشا كوزگە تۇسكەنىن بايقايتىن بولادى:

• وعىز توركتەر (ب.ز.د. IV مىڭجىلدىق) — باعانتاستارعا قاشالعان جازۋلارى بۇگىنگە جەتتى.
• ەجەلگى قازاقتار — ب.ز.د. III مىڭجىلدىقتاعى سۋرەتشە جازبا ۇلگىلەرى ەندى عانا اشىلۋدا.

وسى بىلىمدەردى مەڭگەرۋمەن جاڭا تۇركولوگيا باستالماق ءارى ادامزات جازۋىنىڭ تاريحىنا ءتان جاڭا عاجايىپ تاراۋ اشىلماق.

* بۇل اشىلىم كوپتەگەن مادەنيەتتەر ءۇشىن وزەككە اينالدى.

كوپ عاسىرلار بويى سلاۆياندار دا وسى گرامماتيكالىق ءارى مادەني ۇعىمدى يگەرۋگە تىرىسىپ، ونى ءدال «وس» ءسوزى ارقىلى قايتالاۋمەن بولدى.
ولار بۇعان گرامماتيكالىق جانە زاتتاي-تۇرپات تۇرىندە قولدانىلاتىن ءمىنسىز تىگىڭكى وزەك رەتىندە ءمان بەرگەن.

نەلىكتەن الەمنىڭ كوپتەگەن مادەنيەتتەرىندە «الەم وزەگى/وسى» دەگەنىمىز — بۇل «ءومىر وسكىنى» نەمەسە «الەم اعاشى» دەگەندى بىلدىرەتىنى تۇسىنىكتى بولدى. شاعان/ياسەن اعاشى ءتۇرلى مادەنيەتتەردەگى اڭىزدار بويىنشا ۇشدەڭگەيلى الەمدى كوكتەي ءوسىپ جانە ءبىلىمنىڭ وزەگى بولعاندىعى ءمالىم.

تەك قانا قازاق تىلىندە بۇل سوزدەردىڭ ەجەلگى تۇپكى تەگىنىڭ پوشىمى  ساقتالعان:

ءوس’ (Os’) — «ءوس!»

وسىدان سلاۆيانداردىڭ «وسەن» — «ءبارى ءوسىپ جەتىلگەن مەزگىل» ءسوزى شىققان.

ەيفەل مۇناراسىن تۇرعىزۋ يدەياسىن كىم بەردى؟

جاقىندا الماتىدا «قازاقستان تاريحى» اتتى جاڭا جەتىتومدىقتى ازىرلەۋگە ارنالعان كەڭەس ءوتتى. بۇنداي تومداردى مەن كوپتەن بەرى وقۋدان قالعانمىن. ويتكەنى وندا بۇرىن دا، قازىر دە قازاقتار تاريحى دەگەن باستى ەلەمەنت جەتىسپەيدى.

بۇل تومدار قانداي ءبىلىم بەرەدى؟ جوڭعار شاپقىنشىلىقتارى.
30-جىلدارداعى اشارشىلىق. قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان زيالى قاۋىم.
ءبىزدىڭ تاريحنامامىز وسىمەن عانا شەكتەلەدى.

ال مۇنداي تاريحپەن حالىقتى تاربيەلەۋ مۇمكىن ەمەس.

قازاقتاردىڭ كونە داۋىردەگى قانداي بولعانى جايلى ءبىلىم جوق.
ءارى مەنىڭ حالقىمنىڭ الەم مادەنيەتىنە قانداي مۇرا قالدىرعانى جونىندە ماقتانىش تا جوق.

بۇل جانە باسقا سۇراقتاردىڭ جاۋابىن جاڭا ۇرپاق قولدارىنان تاستامايتىن ايفوندارىنان دا تابا المايدى. جاڭا جەتىتومدىق تا ولارعا جاردەمدەسپەيدى.

الپىس بەس جىل بۇرىن ماعان قازاق تاريحىنىڭ بەيمالىم تۇستارى اشىلا باستادى. ولاردىڭ عاسىرلاردى كوكتەگەن ەسكى دۇنيە حالىقتارىمەن كەزدەسۋ كورىنىستەرى كوز الدىمنان وتكەندەي.

جانە دە ورىمدەي «مىڭجىلدىق» اقيقات دالەلدەرى عىلىمي قىزمەتكەرلەر مەن عىلىمعا ۇمىتكەرلەردىڭ قارسىلىعىن باسىپ ءوتىپ، تۇزىلە باستادى.

… توركتىڭ العاشقى ءسوزىن يەروگليفپەن تاڭبالانعان شۋمەر ەتىستىگىنەن تانىدىم:

بۇل تاڭبا بوسانۋ ساتىندەگى ايەلدى بەينەلەيدى: قولدارى كوككە سوزىلعان — بۇتاققا جارماسقان قالپى، اياقتارى ەكى جاققا اشىلعان كۇيى ول قۇدايدى — Tu! — دەپ دۇنيەگە اكەلۋدە.

ءدال وسىلاي مايا دا ورمانداعى اعاش بۇتاعىن ۇستاپ، بۋددانى تۋعان جوق پا؟

كاسپي ماڭىنداعى شولەيتتە گەولوگيالىق تاجىريبە كەزىندە مەن تۇرعان كۇيى بوسانعان قازاق ايەلدىڭ اششى داۋسىن ەستىدىم، ول شوپاننىڭ كيىز ءۇيىنىڭ شاڭىراعىنا تارتىلعان ارقانعا جارماسىپ تۇرعان ەدى.
ونى ەكى ايەل اياقتارىنان ۇستاپ تۇرىپ، ونىمەن بىرگە:

«تۋ!» — دەپ ايقايلاسقان بولاتىن.

…ەجەلگى داۋىردە بابىل مۇناراسىن سالۋ مۇمكىن بولمادى دەلىنگەن قاسيەتتى جازبالاردا. ال XIX عاسىردا شۋمەر يەروگليفتەرى وقىلىپ، ەۋروپادا كورسەتىلە باستاعاندا، ينجەنەر ەيفەل قىپشاقتىڭ وسى Tu تاڭباسىنان ەيفەل مۇناراسىنىڭ Tour (فر.) تۇرپاتىن كورگەن.
مەن پاريجدە يۋنەسكو-داعى قازاقستاننىڭ تۇراقتى وكىلى بولىپ قىزمەت ەتكەن ون ەكى جىل بويى ەرتەڭگىسىن وسى مۇناراعا كۇن سايىن قاراۋمەن بولعان ەدىم.

بۇل قۇرالىمنىڭ/كونسترۋكتسيانىڭ بارلىق تۇرقى  — تورك-قىپشاق يەروگليفىندە بەينەلەنگەن تاڭعاجايىپ يدەيانىڭ جۇزەگە اسقان ساۋلەتتىك تۇرپاتى ەدى.

ءومىر سىيلاۋشى اناعا قويىلعان ەسكەرتكىش.
سانالى ادامدى دۇنيەگە اكەلگەن ايەلزاتتىڭ قاسيەتتى نىشانى.

ءبىزدىڭ  كىتابىمىز وسى جايىندا.
وندا ءبىز ادامزاتتىڭ مادەني ومىربايانىنداعى بىرنەشە تاراۋدى اشۋعا دەگەن جانە ول تۋرالى الەمگە پاش ەتۋ ءۇشىن، اقىرى، تاريحىمىزدىڭ تومدارىن  لايىقتى دايەكتەرمەن تولتىرۋعا دەگەن تالپىنىس بار.

قازاقشالاعان – سەرىك ەرعالي.

Abai.kz