«YA znayu!..» kitabınan üzindi-audarma.

OSIRIS ZAÑI

I

Biz adamzat tarihın öte naşar bilemiz. XIX ğasırdıñ basında Napoleon älemge Mısırdı aştı, al ğalımdar bwl eldiñ qirandıların zerttep, onıñ şamamen b.z.d. III mıñjıldıqqa tiesili ekenin anıqtadı.
Sol kezde adamzat tarihı tağı da qos mıñjıldıqqa tereñdey tüsti.

Birneşe mıñjıldıq bwrın (men bilem) adamzat (nemese onıñ keybir böligi) tañbalı jazudı qoldanıp, jazıp jürgen.

Bwl bilimderdi qalpına keltiru arqılı biz XX ğasırdıñ basında jasandı türde üzilgen tilimizdiñ tarihına qatıstı qoljeter şındıqtı qayta tanuımızğa tura keldi.

1926 jılı Bakude ötken alğaşqı türkologiyalıq kongresten keyin türkologiya ğılım retinde qalıptasa almadı…

…2018 jılı Nazarbaev meni äñgimelesu üşin Aqordağa şaqırdı.
Ülken üsteldiñ basında prezidentten basqa tek sol kezdegi mädeniet jönindegi memlekettik keñesşi, Marat Täjin — otırdı. Ol ädettegidey prezidenttiñ janında iba saqtap, äñgime barısında ünsiz ğana mwqiyat tıñdap otırdı.

Şaması, ol Nazarbaevqa alğaşqı türkologiyalıq kongres turalı aytıp qoyğan sekildi. Söytip prezident endi Ekinşi bükilälemdik kongresti Almatıda ötkizudiñ uaqıtı keldi dep şeşipti.

Biraq men prezidentke qarsı pikirimdi ayttım:

«Ärine, mwnday halıqaralıq şaranı ötkizu — öte abıroylı is. Biraq mümkin emes. Birinşi kongres qatısuşılarınıñ bärin derlik Stalin joyıp jibergen. Tek qana Malov pen Radlov tiri qalğan edi. Bireuler atıldı, keybireuler wzaq merzimge qapasta otırıp, ğwmırın sarp etti. Türkologiya ğılımı endi ğana bastalıp kele jatqan bolatın, alayda sol kongresten keyin müldem doğarıldı.

Al ekinşi kongreste biz ne turalı söylesemiz?
Ötken ğasırdağı türkologiyanıñ qanday jetistikteri jaylı aytamız?
Qay ğalım törk (türki – qazaq tiliniñ zañdılığın bwzatın jasandı leksema – S.E.) jazuınıñ şığu tegin, onıñ taralu joldarın jäne köne mädeniettermen baylanısın zerttedi? Äli künge deyin alğaşqı türkologtardıñ törk tili men mädenietiniñ jasın dolbarmen boljağan qateleri moyındalmay otır…»

1926 jılı şındığında törkler tarihı beymälim bolatın.
Ol kezde bar bolğanı Mañğoliyada qalğan törk jazulı bağantastar ğana tabılğan edi. Sol jädigerlerdiñ şamamen jasın bizdiñ bilgişter  «törkler islamdı qabıldauğa deyin osı jazudı qoldanğan, demek şamamen bizdiñ däuirimizdiñ VIII ğasırı» — dep eseptedi.

Osıdan kelip, törk jazuı men mädenietiniñ jası «V–VI ğasırlar şamasında»dep belgilendi.

Bir ğasır boyı aksiomağa aynalğan bwl boljam boyınşa, törkler bizdiñ däuirdiñ basında şıqqan halıq eken, al älipbidi ärine soğdılardan alğan-mıs — öytkeni olardıñ keruenderi şaması, mañğol dalasına deyin barğan bolsa kerek.

Türkologiya ğılımınıñ alğaşqı beti osılay tüzildi.

Ejelgi törklik til dep Moñğoliyadağı bağantastardağı runikalıq jazular tiliniñ atalğanı  şın mäninde qate bolatın. Al Sergey Malov twñğış kongreste oğan anağwrlım naqtı atau berdi — «köneoğızdıq til».

Barınşa mwqiyat qarağanda, bwl tilden bükil törklik janwyağa kiretin barlıq tilder taradı deytindey, onıñ atatil bolmağanı ayqın körinedi. Jetekşi törktanuşınıñ osınday tüzetui türkologiya ğılımınıñ odan äri damuına äser etui tiis bolatın.

Alayda 30–40 jıldardağı qazaqtanuşılar qazaq tili de osı «köne törk tilinen» şıqqan dep senip qaldı. Sondıqtan qazaq sözin jazuda oğız tiline alañdauğa tiis auan qalıptastı.

Sonıñ saldarınan qazaqtıñ köptegen jazba sözderi auızeki nwsqalarınan şwğıl alşaqtap ketti.

Salıstıru üşinnazar audarayıq,  mısalı qazaqşa:

• auz — «auız»
• baur — «bauır»
• aur — «auır»

degen sözder oğızşa bılay estiledi:

• ahyz — «auız»
• bahyr — «bauır»
• ahyr — «auır».

Osılayşa bizdiñ zertteuşiler osı «könetörk» degendi negizge alıp, yağni oğızdıq ülgige alañdap, qazaq jazuında aytımına auız juıspaytınday äripterdiñ orınsız jayğasuına jağday jasadı. Söytip, kirilşe jazuda:

• auz - auız
• baur - bauır
• aur – auır

bolıp jazılıp ketti.

Alayda qazaqtanuşılardıñ «törk tilderi oğız tilinen tarağan» degen twjırımınıñ jazu tarihına üñile zerttegende bıt-şıtı şığadı.

II

Men bwl taqırıpqa 65 jıl bwrın kirisken edim. Tek endi ğana tarihtıñ kieli qoynauına jetkendeymin.

Ejelgi Mısırdıñ b.z.d. III mıñjıldıqqa jatatın suretşe jazba tilin zerttey otırıp, beynelengen sözdiñ mänin barınşa däl jetkizetin jüyeni tanıdım.

Bwl suretterde biz ösimdikter men jer öñdeuşilerdiñ qwdayı sanalğan perğauın — O’siris-ti şalqasınan jatqan küyinde köremiz. Onıñ denesi arqılı ösimdik öskinderi köktep şığıp, tılsım zañdılıqtı paş etedi:

Osı Osiris Zañın ejelgi grekter saqtap, biraq ekpinin özgertip, «Osiris» dep bwrmalağan.
Bwl zañ sonda neni bildirgen?

Eki jüz jıl boyı mısırtanuşılar bwl sözdi şeşe almadı, al biz ol sözdiñ şığu tegin tek bir ğana tilden taba aldıq.

Onı oqu qazaq tiline süyene otırıp, tek qana endi mümkin boldı:

Suretşe jazba, şaması, ieroglif jazuınan bwrın bolğan.
Suretşe jazudıñ köne kezeñi wmıtılğannan keyin ieroglif däuiri bastaldı.
Mına eki suret türli däuirdi beyneleydi. Olardıñ ayırmaşılığı tipti körer közge ayqın. Bwlardıñ arasında jazu tarihınıñ mıñjıldıq tarihı bar, bwlardı ajıratuğa Osiris Zañınıñ şığu tegin tanuğa jol aşqan qazaq tili järdemdesedi.

Osılayşa suretşe jazba arqılı biz qazaqtardıñ Ejelgi Mısırdağı b.z.d. III mıñjıldıqtağı tarihına qatıstı alğaşqı qwjattalğan dälelderin taptıq, olar kezdeysoq qonaq retinde emes, eginşilik mädenietiniñ ıqtimal jasampazı retinde tabıldı!

…Mıñjıldıqtar ötti. Qazaqtar köşpeli ömir saltında mausımdata ösken dala ösimdikterin qosalqı mal azığı retinde kündelikti paydalana bastadı. Söytip, Ejelgi Mısırda körinis tapqan materiya men mädeniettiñ wlı köşin wmıtıp, bizdiñ zamanğa jetti.

Bwl aşılımdı ejelgi suretter men bügin ğılım men tarih tiline aynalğan qazaq tili saqtap qaldı.

Endi älem ğalımdarı törk tilderin bilek sıbana zerttey bastaytınına senimdimin. Sonda olar eski däuirde eki birdey törk halqı ayrıqşa közge tüskenin bayqaytın boladı:

• Oğız törkter (b.z.d. IV mıñjıldıq) — bağantastarğa qaşalğan jazuları büginge jetti.
• Ejelgi qazaqtar — b.z.d. III mıñjıldıqtağı suretşe jazba ülgileri endi ğana aşıluda.

Osı bilimderdi meñgerumen jaña türkologiya bastalmaq äri adamzat jazuınıñ tarihına tän jaña ğajayıp tarau aşılmaq.

* Bwl aşılım köptegen mädenietter üşin özekke aynaldı.

Köp ğasırlar boyı slavyandar da osı grammatikalıq äri mädeni wğımdı igeruge tırısıp, onı däl «os'» sözi arqılı qaytalaumen boldı.
Olar bwğan grammatikalıq jäne zattay-twrpat türinde qoldanılatın minsiz tigiñki özek retinde män bergen.

Nelikten älemniñ köptegen mädenietterinde «Älem özegi/osi» degenimiz — bwl «Ömir öskini» nemese «Älem ağaşı» degendi bildiretini tüsinikti boldı. Şağan/yasen' ağaşı türli mädenietterdegi añızdar boyınşa üşdeñgeyli älemdi köktey ösip jäne bilimniñ özegi bolğandığı mälim.

Tek qana qazaq tilinde bwl sözderdiñ ejelgi tüpki teginiñ poşımı  saqtalğan:

Ös’ (Os’) — «ös!»

Osıdan slavyandardıñ «osen'» — «bäri ösip jetilgen mezgil» sözi şıqqan.

EYFEL MWNARASIN TWRĞIZU IDEYASIN KİM BERDİ?

Jaqında Almatıda «Qazaqstan tarihı» attı jaña jetitomdıqtı äzirleuge arnalğan keñes ötti. Bwnday tomdardı men köpten beri oqudan qalğanmın. Öytkeni onda bwrın da, qazir de qazaqtar tarihı degen bastı element jetispeydi.

Bwl tomdar qanday bilim beredi? Joñğar şapqınşılıqtarı.
30-jıldardağı aşarşılıq. Quğın-sürginge wşırağan ziyalı qauım.
Bizdiñ tarihnamamız osımen ğana şekteledi.

Al mwnday tarihpen halıqtı tärbieleu mümkin emes.

Qazaqtardıñ köne däuirdegi qanday bolğanı jaylı bilim joq.
Äri meniñ halqımnıñ älem mädenietine qanday mwra qaldırğanı jöninde maqtanış ta joq.

Bwl jäne basqa swraqtardıñ jauabın jaña wrpaq qoldarınan tastamaytın ayfondarınan da taba almaydı. Jaña jetitomdıq ta olarğa järdemdespeydi.

Alpıs bes jıl bwrın mağan qazaq tarihınıñ beymälim twstarı aşıla bastadı. Olardıñ ğasırlardı köktegen eski dünie halıqtarımen kezdesu körinisteri köz aldımnan ötkendey.

Jäne de örimdey «mıñjıldıq» aqiqat dälelderi ğılımi qızmetkerler men ğılımğa ümitkerlerdiñ qarsılığın basıp ötip, tüzile bastadı.

… Törktiñ alğaşqı sözin ieroglifpen tañbalanğan şumer etistiginen tanıdım:

Bwl tañba bosanu sätindegi äyeldi beyneleydi: qoldarı kökke sozılğan — bwtaqqa jarmasqan qalpı, ayaqtarı eki jaqqa aşılğan küyi ol qwdaydı — Tu! — dep düniege äkelude.

Däl osılay Mayya da ormandağı ağaş bwtağın wstap, Buddanı tuğan joq pa?

Kaspiy mañındağı şöleytte geologiyalıq täjiribe kezinde men twrğan küyi bosanğan qazaq äyeldiñ aşı dausın estidim, ol şopannıñ kiiz üyiniñ şañırağına tartılğan arqanğa jarmasıp twrğan edi.
Onı eki äyel ayaqtarınan wstap twrıp, onımen birge:

«Tu!» — dep ayqaylasqan bolatın.

…Ejelgi däuirde Babıl mwnarasın salu mümkin bolmadı delingen qasietti jazbalarda. Al XIX ğasırda şumer ieroglifteri oqılıp, Europada körsetile bastağanda, injener Eyfel qıpşaqtıñ osı Tu tañbasınan Eyfel mwnarasınıñ Tour (fr.) twrpatın körgen.
Men Parijde YUNESKO-dağı Qazaqstannıñ Twraqtı Ökili bolıp qızmet etken on eki jıl boyı erteñgisin osı mwnarağa kün sayın qaraumen bolğan edim.

Bwl qwralımnıñ/konstrukciyanıñ barlıq twrqı  — törk-qıpşaq ieroglifinde beynelengen tañğajayıp ideyanıñ jüzege asqan säulettik twrpatı edi.

Ömir sıylauşı anağa qoyılğan eskertkiş.
Sanalı Adamdı düniege äkelgen äyelzattıñ qasietti nışanı.

Bizdiñ  kitabımız osı jayında.
Onda biz adamzattıñ mädeni ömirbayanındağı birneşe taraudı aşuğa degen jäne ol turalı älemge paş etu üşin, aqırı, tarihımızdıñ tomdarın  layıqtı däyektermen toltıruğa degen talpınıs bar.

Qazaqşalağan – Serik Erğali.

Abai.kz