Елдес Орда

Қазақ қоғамында жаңа интеллектуалдық кезең туып келеді.

Бірінші, қазіргі қазақ қоғамында сенім мәселесіне қатысты пікірталастардың күшеюі кездейсоқ құбылыс емес. Бұл дегеніңіз әлеуметтік желілердің, ашық ақпараттық кеңістіктің және жаһандық интеллектуалдық ағымдардың ықпалымен қалыптасқан жаңа қоғамдық ойлау формасының көрінісі. Атеистік көзқарастардың ашық айтылуы, тәңіршілдік идеялардың қайта жаңғыруы және дәстүрлі діни орта арасындағы пікір қақтығысы зиялы ортада алаңдаушылық тудырғанымен, шын мәнінде бұл құбылыс қоғамның рухани әлсіреуін емес, саналы ізденіске бет бұрғанын көрсетеді.

Екінші, ұзақ уақыт бойы қазақ қоғамындағы діни дискурс негізінен МОНОЛОГТЫҚсипатта болды. Уағыз айтылды, ал тыңдаушы тарап оны талқылаусыз қабылдауға тиіс еді. Сұрақ қою күмәнмен, күмән әлсіз иманмен теңестірілді. Мұндай ортада сенім дәлелдеуді емес, қайталауды талап етті. Ғылыми тілмен айтқанда, доктриналық трансляцияның басым болған кезеңі еді. Ал кез келген идея баламасыз ортада дамымайтыны белгілі.

Үшінші, атеистер мен тәңіршілдердің сахнаға шығуы қатып семген монологты диалогқа айналдырды. “Неге, қайдан, қалай”- деген күрделі сұрақтарды ашық қойды. Құдайдың бар-жоғы, діннің тарихи қалыптасуы, исламның көшпелі мәдениетпен қатынасы, Құран мәтінінің интерпретациясы сияқты тақырыптар қоғамдық талқыға түсті. Аталған сұрақтар эмоциямен емес, рационалдық дәлелмен жауап беруді талап етті. Нәтижесінде діни уағызшылар да өзгеруге мәжбүр болды. Жай ғана “солай болуы керек” деу жеткіліксіз екенін түсінді. Олар философияға, тарихқа, теологияға, тіпті ғылымға сүйеніп сөйлеуге көше бастады. Кейбіреулері ортағасырлық ислам ойшылдарын, калам ілімін, мазһабтық пікір алуандығын қайта қарады, кейбірі қазақтың төл діни сенім тәжірибесін тыңнан түсінуге ізденуге мәжбүр болды. Яғни қарсы пікір ізденіске түрткі болған катализаторға айналды.

Төртінші, атеистер мен тәңіршілдік дискурсы да діни ортаға ерекше айна ұсынды. Олар сонда біздің рухани жадымыз қайда?-, деген сұрақты көтерді. Бұл сұрақ қоғамдық пікірге дүмпу жасап исламды қазақы дүниетаныммен, тарихи тәжірибемен қайта ойлауға мәжбүр етті. Нәтижесінде қазақ қоғамында “дәстүрлі ислам”, “мәдени ислам”, “қазақы діни сана” сияқты нео термин пайда болып жаңа ұғымдар белсендірек қолданыла бастады.

Бесінші, ең қызығы және процестің ең маңызды нәтижесі діни ойдың жауапкершілігінің артуы еді. Уағызшы енді тек сенім таратушы емес, қоғам алдында интеллектуалдық жауап беретін тұлғаға айнала бастады. Себебі қарсы тарап бар, сұрақ бар, ашық пікірталас бар. Яғни қоғамдық бақылау қатты күшейді.

Алтыншы, алайда осы өзгерістің бәріне бірдей ұнай бермейтіні анық еді. Кейбір уағызшылар мен дін атынан сөйлейтін тұлғалар ашық пікірталасқа шығудың орнына, қарсы тарапты “арнайы жоба”, “сыртқы күштердің ықпалы”, “тапсырыс орындаушылар” деп сипаттауға көшті. Бір қызығы бұл ғылыми немесе теологиялық аргумент емес, қорғаныс психологиясының көрінісі еді. Идеяға идеямен жауап бере алмаған жағдайда, қарсы көзқарасты легитимсіз ету ең жеңіл, бірақ ең нәтижесіз жол-тын.

Жетінші, шын мәнінде, қазақ тарихы рухани дискурстың да тарихы саналады. Яғни бұл кеңістікте қандай сенім үстем болды, қандай ойға жол ашылды, қандай сұрақ қоюға рұқсат етілді дәл осы факторлар түркі өркениетінің көтерілуі мен құлдырауын айқындап отырды. Рухани ашықтық пен интеллектуалдық еркіндік болған жерде мәдени де, саяси да серпіліс пайда болды, ал ойды шектеген кезеңдерде тоқырау белең алды.

Сегізінші, ежелгі түркі қағанаттары дәуірінде рухани дискурс бір ғана догмамен шектелмеді. Тәңірлік дүниетаным аспан, жер, адам арасындағы үйлесімді басты құндылық ретінде ұсынды, бірақ ол жабық жүйе болған жоқ. Түркілер буддизммен, манихейлікпен, христиандықтың несториандық тармағымен, кейін исламмен интеллектуалдық байланыс орнатты. Осы байланыс тек сенім ауыстыру емес, дүниетанымдық синтез тудырудың табиғи процесі еді. Сол себепті түркілер тек жаулаушы емес, басқару мәдениетін, құқықтық дәстүрді, символдық жүйені өндіре алған өркениеттік күшке айналды.

Тоғызыншы, түркілер рухани дискурсқа ашық болған кезеңдерде әмбебап мәдени және саяси құндылықтар қалыптастырды. Түркілік танымдағы “Тәңірқұты” идеясы билікті тек күшпен емес, моральдық жауапкершілікпен тығыз байланыстырып отырды. Қаған билігі рухани легитимацияға сүйенді, ал бұл өз кезегінде империялық тұрақтылықтың негізіне айналды. Осындай дүниетанымдық икемділік түркі мемлекеттеріне жалпақ жаһанды билеп-төстейтіндей ықпал берді. Сонымен бірге түркілердегі рухани ашықтық тек діни салада емес, билік мәдениетінде де ерекше шешуші рөл атқарды. Түркі дәстүрінде қаған “құдайдың жердегі көлеңкесі немесе өкілі” емес, құт иесі ретінде қаралды. Яғни құт шартты нәрсе, ол әділетсіздікке жол берген биліктен кері қайтарылады. Ұшбу идея билікті абсолюттендірмей, қоғам алдындағы жауапкершілікке негіздеді.

Оныншы, ортағасырлық ислам дәуірінде де осы заңдылық сақталды. Қарахан, Селжүк, Алтын Орда кезеңдерінде ислам жабық догма ретінде емес, философиямен, құқықпен, сопылық іліммен ұштасқан тірі жүйе ретінде қабылданды. Түркілер исламды қабылдай отырып, оған өзінің төл мәдени кодын қосты. Ахмет Ясауи дәстүрі, сопылық поэзия, дала этикасы бәрі де осы ашық рухани диалогтың жемісі. Бұл кезеңдерде түркі әлемі тек тұтынушы емес, діни-философиялық идея өндіруші деңгейіне көтерілді.

Он бірінші, алайда рухани дискурста ашықтық пен еркіндік шектеле бастаған сәттен бастап, өркениеттік құлдырау белгілері айқындала түсті. Сенім сұрақтан қорқа бастады, ал күмән еркін ойлаудың емес, қауіпті ауытқудың белгісіне айналды. Дін мен дәстүр тірі ойдан гөрі рәсімге, формаға айналды. Нәтижесінде рухани жүйе қоғамды алға сүйрейтін күш емес, өткенді қайталаушы механизмге айналды.

Он екінші, болып жатқан құбылысты тек қазақ немесе түркі тарихынан ғана емес, жалпы адамзат өркениетінен де көруге болады. Ашық рухани дискурс болған жерде мәдени жаңғыру, ғылыми ізденіс, саяси жаңару қатар жүрді. Ал рухани кеңістік тұйықталған жерде қоғам сыртқы ықпалға тәуелді, интеллектуалдық тұрғыдан әлсіз күйге түсті. Сондықтан бүгінгі қазақ қоғамындағы сенім, атеизм, тәңіршілдік және діни дәстүр арасындағы пікірталастарды тарихи тұрғыдан қауіп емес, мүмкіндік ретінде бағалау қажет.

Бұл дегеніңіз қазақ тарихының өз ішкі логикасына сай келетін процесс. Өйткені біздің тарихи тәжірибеміз бір нәрсені анық көрсетеді, яғни түркі өркениеті рухани ашықтықты сақтаған кезде күшейді, ал ойды тұсаулаған сәттен бастап әлсірей бастады. Осы тұрғыдан алғанда, бүгінгі басты міндет белгілі бір сенімді үстем ету емес, рухани дискурстың еркін әрі мәдени түрде жүруіне жағдай жасау. Себебі дәл осы ортада ғана жаңа мағыналар, жаңа құндылықтар және жаңа өркениеттік бағдар қалыптасады.

Он үшінші, дегенмен бүгінгі пікірталастарда алаңдатарлық бір тенденция байқалады. Кейбір жағдайларда пікірталас идеялық деңгейден шығып, жеке тұлғаға шабуыл жасауға ауысып кетеді. Қарсы көзқарасты дәлелмен жоққа шығара алмаған тараптар оппоненттің жеке өмірін, отбасы жағдайын, өткенін немесе жеке ұстанымдарын әшкерелеуге тырысады. Өкінішке қарай бұл пікірталас мәдениетінің құлдырауының айқын белгісі еді.

Он төртінші, осы тұрғыдан алғанда, қазіргі қазақ қоғамы үшін ең маңызды міндеттердің бірі пікірталас этикасы мен мәдениетін қалыптастыру. Бұл тек діни салаға ғана емес, жалпы қоғамдық ойға қатысты. Мәдени пікірталас дегеніміз қысқаша айтсақ, қарсы ойды жау ретінде емес, интеллектуалдық мүмкіндік ретінде қабылдау. Жеңу үшін емес, түсіну үшін сөйлесу.

Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні, қазіргі қазақ қоғамындағы сенімге қатысты пікірталастардан қорқудың қажеті жоқ. Өзгеше ой, күтпеген сұрақ дәстүрлі қазақ қоғамына жаңа серпін әкелді. Жаттанды һәм қатып семген көзқарас сыни талқыға көшті, нәтидесінде жаңа тұжырымдар мен сананы түртетін жаңа қисындар пайда болды. Оның пайда болуы өркениетті қоғам құруға деген рухани шабытты оятты және жауапкершілік арқалатты.

Елдес Орда