«Я знаю!..» кітабынан үзінді-аударма.

ОСИРИС ЗАҢЫ

I

Біз адамзат тарихын өте нашар білеміз. XIX ғасырдың басында Наполеон әлемге Мысырды ашты, ал ғалымдар бұл елдің қирандыларын зерттеп, оның шамамен б.з.д. III мыңжылдыққа тиесілі екенін анықтады.
Сол кезде адамзат тарихы тағы да қос мыңжылдыққа тереңдей түсті.

Бірнеше мыңжылдық бұрын (мен білем) адамзат (немесе оның кейбір бөлігі) таңбалы жазуды қолданып, жазып жүрген.

Бұл білімдерді қалпына келтіру арқылы біз XX ғасырдың басында жасанды түрде үзілген тіліміздің тарихына қатысты қолжетер шындықты қайта тануымызға тура келді.

1926 жылы Бакуде өткен алғашқы түркологиялық конгрестен кейін түркология ғылым ретінде қалыптаса алмады…

…2018 жылы Назарбаев мені әңгімелесу үшін Ақордаға шақырды.
Үлкен үстелдің басында президенттен басқа тек сол кездегі мәдениет жөніндегі мемлекеттік кеңесші, Марат Тәжин — отырды. Ол әдеттегідей президенттің жанында иба сақтап, әңгіме барысында үнсіз ғана мұқият тыңдап отырды.

Шамасы, ол Назарбаевқа алғашқы түркологиялық конгрес туралы айтып қойған секілді. Сөйтіп президент енді Екінші бүкіләлемдік конгресті Алматыда өткізудің уақыты келді деп шешіпті.

Бірақ мен президентке қарсы пікірімді айттым:

«Әрине, мұндай халықаралық шараны өткізу — өте абыройлы іс. Бірақ мүмкін емес. Бірінші конгрес қатысушыларының бәрін дерлік Сталин жойып жіберген. Тек қана Малов пен Радлов тірі қалған еді. Біреулер атылды, кейбіреулер ұзақ мерзімге қапаста отырып, ғұмырын сарп етті. Түркология ғылымы енді ғана басталып келе жатқан болатын, алайда сол конгрестен кейін мүлдем доғарылды.

Ал екінші конгресте біз не туралы сөйлесеміз?
Өткен ғасырдағы түркологияның қандай жетістіктері жайлы айтамыз?
Қай ғалым төрк (түркі – қазақ тілінің заңдылығын бұзатын жасанды лексема – С.Е.) жазуының шығу тегін, оның таралу жолдарын және көне мәдениеттермен байланысын зерттеді? Әлі күнге дейін алғашқы түркологтардың төрк тілі мен мәдениетінің жасын долбармен болжаған қателері мойындалмай отыр…»

1926 жылы шындығында төрклер тарихы беймәлім болатын.
Ол кезде бар болғаны Маңғолияда қалған төрк жазулы бағантастар ғана табылған еді. Сол жәдігерлердің шамамен жасын біздің білгіштер  «төрклер исламды қабылдауға дейін осы жазуды қолданған, демек шамамен біздің дәуіріміздің VIII ғасыры» — деп есептеді.

Осыдан келіп, төрк жазуы мен мәдениетінің жасы «V–VI ғасырлар шамасында»деп белгіленді.

Бір ғасыр бойы аксиомаға айналған бұл болжам бойынша, төрклер біздің дәуірдің басында шыққан халық екен, ал әліпбиді әрине соғдылардан алған-мыс — өйткені олардың керуендері шамасы, маңғол даласына дейін барған болса керек.

Түркология ғылымының алғашқы беті осылай түзілді.

Ежелгі төрклік тіл деп Моңғолиядағы бағантастардағы руникалық жазулар тілінің аталғаны  шын мәнінде қате болатын. Ал Сергей Малов тұңғыш конгресте оған анағұрлым нақты атау берді — «көнеоғыздық тіл».

Барынша мұқият қарағанда, бұл тілден бүкіл төрклік жанұяға кіретін барлық тілдер тарады дейтіндей, оның ататіл болмағаны айқын көрінеді. Жетекші төрктанушының осындай түзетуі түркология ғылымының одан әрі дамуына әсер етуі тиіс болатын.

Алайда 30–40 жылдардағы қазақтанушылар қазақ тілі де осы «көне төрк тілінен» шыққан деп сеніп қалды. Сондықтан қазақ сөзін жазуда оғыз тіліне алаңдауға тиіс ауан қалыптасты.

Соның салдарынан қазақтың көптеген жазба сөздері ауызекі нұсқаларынан шұғыл алшақтап кетті.

Салыстыру үшінназар аударайық,  мысалы қазақша:

• ауz — «ауыз»
• baur — «бауыр»
• aur — «ауыр»

деген сөздер оғызша былай естіледі:

• ahyz — «ауыз»
• bahyr — «бауыр»
• ahyr — «ауыр».

Осылайша біздің зерттеушілер осы «көнетөрк» дегенді негізге алып, яғни оғыздық үлгіге алаңдап, қазақ жазуында айтымына ауыз жуыспайтындай әріптердің орынсыз жайғасуына жағдай жасады. Сөйтіп, кирилше жазуда:

• ауз - ауыз
• баур - бауыр
• аур – ауыр

болып жазылып кетті.

Алайда қазақтанушылардың «төрк тілдері оғыз тілінен тараған» деген тұжырымының жазу тарихына үңіле зерттегенде быт-шыты шығады.

II

Мен бұл тақырыпқа 65 жыл бұрын кіріскен едім. Тек енді ғана тарихтың киелі қойнауына жеткендеймін.

Ежелгі Мысырдың б.з.д. III мыңжылдыққа жататын суретше жазба тілін зерттей отырып, бейнеленген сөздің мәнін барынша дәл жеткізетін жүйені таныдым.

Бұл суреттерде біз өсімдіктер мен жер өңдеушілердің құдайы саналған перғауын — O’siris-ті шалқасынан жатқан күйінде көреміз. Оның денесі арқылы өсімдік өскіндері көктеп шығып, тылсым заңдылықты паш етеді:

Осы Осирис Заңын ежелгі гректер сақтап, бірақ екпінін өзгертіп, «Осирис» деп бұрмалаған.
Бұл заң сонда нені білдірген?

Екі жүз жыл бойы мысыртанушылар бұл сөзді шеше алмады, ал біз ол сөздің шығу тегін тек бір ғана тілден таба алдық.

Оны оқу қазақ тіліне сүйене отырып, тек қана енді мүмкін болды:

Суретше жазба, шамасы, иероглиф жазуынан бұрын болған.
Суретше жазудың көне кезеңі ұмытылғаннан кейін иероглиф дәуірі басталды.
Мына екі сурет түрлі дәуірді бейнелейді. Олардың айырмашылығы тіпті көрер көзге айқын. Бұлардың арасында жазу тарихының мыңжылдық тарихы бар, бұларды ажыратуға Осирис Заңының шығу тегін тануға жол ашқан қазақ тілі жәрдемдеседі.

Осылайша суретше жазба арқылы біз қазақтардың Ежелгі Мысырдағы б.з.д. III мыңжылдықтағы тарихына қатысты алғашқы құжатталған дәлелдерін таптық, олар кездейсоқ қонақ ретінде емес, егіншілік мәдениетінің ықтимал жасампазы ретінде табылды!

…Мыңжылдықтар өтті. Қазақтар көшпелі өмір салтында маусымдата өскен дала өсімдіктерін қосалқы мал азығы ретінде күнделікті пайдалана бастады. Сөйтіп, Ежелгі Мысырда көрініс тапқан материя мен мәдениеттің ұлы көшін ұмытып, біздің заманға жетті.

Бұл ашылымды ежелгі суреттер мен бүгін ғылым мен тарих тіліне айналған қазақ тілі сақтап қалды.

Енді әлем ғалымдары төрк тілдерін білек сыбана зерттей бастайтынына сенімдімін. Сонда олар ескі дәуірде екі бірдей төрк халқы айрықша көзге түскенін байқайтын болады:

• Оғыз төрктер (б.з.д. IV мыңжылдық) — бағантастарға қашалған жазулары бүгінге жетті.
• Ежелгі қазақтар — б.з.д. III мыңжылдықтағы суретше жазба үлгілері енді ғана ашылуда.

Осы білімдерді меңгерумен жаңа түркология басталмақ әрі адамзат жазуының тарихына тән жаңа ғажайып тарау ашылмақ.

* Бұл ашылым көптеген мәдениеттер үшін өзекке айналды.

Көп ғасырлар бойы славяндар да осы грамматикалық әрі мәдени ұғымды игеруге тырысып, оны дәл «ось» сөзі арқылы қайталаумен болды.
Олар бұған грамматикалық және заттай-тұрпат түрінде қолданылатын мінсіз тігіңкі өзек ретінде мән берген.

Неліктен әлемнің көптеген мәдениеттерінде «Әлем өзегі/осі» дегеніміз — бұл «Өмір өскіні» немесе «Әлем ағашы» дегенді білдіретіні түсінікті болды. Шаған/ясень ағашы түрлі мәдениеттердегі аңыздар бойынша үшдеңгейлі әлемді көктей өсіп және білімнің өзегі болғандығы мәлім.

Тек қана қазақ тілінде бұл сөздердің ежелгі түпкі тегінің пошымы  сақталған:

Өс’ (Os’) — «өс!»

Осыдан славяндардың «осень» — «бәрі өсіп жетілген мезгіл» сөзі шыққан.

ЭЙФЕЛ МҰНАРАСЫН ТҰРҒЫЗУ ИДЕЯСЫН КІМ БЕРДІ?

Жақында Алматыда «Қазақстан тарихы» атты жаңа жетітомдықты әзірлеуге арналған кеңес өтті. Бұндай томдарды мен көптен бері оқудан қалғанмын. Өйткені онда бұрын да, қазір де қазақтар тарихы деген басты элемент жетіспейді.

Бұл томдар қандай білім береді? Жоңғар шапқыншылықтары.
30-жылдардағы ашаршылық. Қуғын-сүргінге ұшыраған зиялы қауым.
Біздің тарихнамамыз осымен ғана шектеледі.

Ал мұндай тарихпен халықты тәрбиелеу мүмкін емес.

Қазақтардың көне дәуірдегі қандай болғаны жайлы білім жоқ.
Әрі менің халқымның әлем мәдениетіне қандай мұра қалдырғаны жөнінде мақтаныш та жоқ.

Бұл және басқа сұрақтардың жауабын жаңа ұрпақ қолдарынан тастамайтын айфондарынан да таба алмайды. Жаңа жетітомдық та оларға жәрдемдеспейді.

Алпыс бес жыл бұрын маған қазақ тарихының беймәлім тұстары ашыла бастады. Олардың ғасырларды көктеген ескі дүние халықтарымен кездесу көріністері көз алдымнан өткендей.

Және де өрімдей «мыңжылдық» ақиқат дәлелдері ғылыми қызметкерлер мен ғылымға үміткерлердің қарсылығын басып өтіп, түзіле бастады.

… Төрктің алғашқы сөзін иероглифпен таңбаланған шумер етістігінен таныдым:

Бұл таңба босану сәтіндегі әйелді бейнелейді: қолдары көкке созылған — бұтаққа жармасқан қалпы, аяқтары екі жаққа ашылған күйі ол құдайды — Tu! — деп дүниеге әкелуде.

Дәл осылай Майя да ормандағы ағаш бұтағын ұстап, Будданы туған жоқ па?

Каспий маңындағы шөлейтте геологиялық тәжірибе кезінде мен тұрған күйі босанған қазақ әйелдің ащы даусын естідім, ол шопанның киіз үйінің шаңырағына тартылған арқанға жармасып тұрған еді.
Оны екі әйел аяқтарынан ұстап тұрып, онымен бірге:

«Ту!» — деп айқайласқан болатын.

…Ежелгі дәуірде Бабыл мұнарасын салу мүмкін болмады делінген қасиетті жазбаларда. Ал XIX ғасырда шумер иероглифтері оқылып, Еуропада көрсетіле бастағанда, инженер Эйфел қыпшақтың осы Tu таңбасынан Эйфел мұнарасының Tour (фр.) тұрпатын көрген.
Мен Парижде ЮНЕСКО-дағы Қазақстанның Тұрақты Өкілі болып қызмет еткен он екі жыл бойы ертеңгісін осы мұнараға күн сайын қараумен болған едім.

Бұл құралымның/конструкцияның барлық тұрқы  — төрк-қыпшақ иероглифінде бейнеленген таңғажайып идеяның жүзеге асқан сәулеттік тұрпаты еді.

Өмір сыйлаушы анаға қойылған ескерткіш.
Саналы Адамды дүниеге әкелген әйелзаттың қасиетті нышаны.

Біздің  кітабымыз осы жайында.
Онда біз адамзаттың мәдени өмірбаянындағы бірнеше тарауды ашуға деген және ол туралы әлемге паш ету үшін, ақыры, тарихымыздың томдарын  лайықты дәйектермен толтыруға деген талпыныс бар.

Қазақшалаған – Серік Ерғали.

Abai.kz