1883-جىلى التايدان جامىسباي باستاعان قازاقتار العاش رەت باركول جەرىنە كوشىپ باردى، 1887-1891-1895 جىلدارى تاعىدا كوشىپ كەلگەندەر بولدى. ونان كەيىندە كوشىپ كەلگەندەر بولدى، مىسالى 1912-1913 جىلدارى، 1920 جىلدارى، 1924-1929 جىلى كەلگەنلەر بولدى، ولاردىڭ دەنى التايدان بولاتىن.

1912 جىلدان كەيىن مانجۋ بيلىگى قۇلاپ قىتاي بيلىگى ورنادى، 1928 جىلى بيلىككە كەلگەن جين شۋرىن التاي تورەسى قاسىمقان ۇلى شارىپقاندى، تارباعاتاي تورەسىنىڭ ۇلى قىزىردى، باركول قازاق ۇكىردايى ءالىپتىڭ ۇلى ەلىسقاندى ۇرىمجىدە وقىتتى، ەلىسقان زاماناۋي اسكەري ءبىلىم الدى، قىتاي ءتىلىن ۇيرەندى. ونى 200 ادامدىق قارۋلى قازاققا باسشى ەتىپ ونى «شىعىس شىڭجاڭ شەگارا قورعانىس وتريادى» دەپ اتادى.

1931 جىلى قۇمىل ۇيعىرلارى قوجانيازدىڭ باستاۋىندا كوتەرىلىس جاسادى. وقيعا ءبىر قىتاي اسكەر باسىنىڭ ءبىر ۇيعىر قىزدى زورلىقپەن ايەل ەتىپ الماق بولعان ىسىنەن باستالدى. ۇيعىرلار ونى قولاستىنداعىلارىمەن قوسا ءولتىرىپ كوتەرىلىس باستادى. قوسىن نەشە مىڭعا جەتىپ باسۋعا جىبەرىلگەن نەشە مىڭ اسكەردى قىرىپ تاستادى. وسى كەزدە وعان قارسى شىڭجاڭنىڭ وزگە ايماقتارىنان قارۋلى كۇشتەر جوتكەلدى. قوجانياز ءوز كۇشى جەتكىلىكسىز دەپ قاراپ گانسۋداعى دۇڭگەندەردەن كومەك سۇراۋعا ادام جىبەردى. وسى ورايدا ما جۇڭيىڭ 1931-جىلى جازدا 400 اسكەرىمەن كومەككە كەلدى.

ولار باركول قازاق ۇكىردايى الىپكە جولبارىستى جىبەردى. جولبارىس ءالىپتى «شىعىس شىڭجاڭ قوجاسى» دەپ اتاپ، ونان مال، ات-كولىك سۇرادى، ءالىپ ولاردى قولداپ 100 ات، مىڭ قوي بەردى. وسى كەزدە شىڭجاڭ ۇكىمەت ارمياسىنىڭ شىعىستى تىنىشتاندىرۋ پولك كومانديرى شىڭ شىسايدا الىپتەن كومەك سۇرادى، ءالىپ ونىڭ ادامىن بايلاپ تاستادى.

ما جۇڭيىڭ باركول قازاقتارىن ۇيىمداستىرۋعا كىرىستى، قازاقتار ءالىپتىڭ باسشىلىعىندا سوعىسقا كىرىستى. مولقى بايجيەن باتىر، ۋاق ايەمبەت، شاقاباي مۇقادىلدەر بەلسەنە قاتىستى. قازاق قارۋلى كۇشى مىڭ ادامعا جەتىپ باركول قالاشىعىن سۇراپىل سوعىسپەن باسىپ الدى. باركولدى ءالىپ يەلەپ تۇرىپ قالدى. قوجانياز، ما جۇڭيىڭ، بايجيەندەر قۇمىلدى الۋعا اتتاندى. ولار قۇمىل قامالىن ءتۇبىن قازىپ، بومبا ارقىلى پارتىلاتىپ باسىپ كىردىدە قىتاي اسكەرىن جويدى. شىڭ شىساي 1500 اداممەن قۇمىلعا قايتارما شابۋىلعا وتكەنىمەن جەڭىلىپ كەرى شەگىندى. ىلەدەگى اسكەر باسى جاڭ پيۋان قۇمىلدى جارتى جىلداي قورشاپ الا المادى.

وسىدان سوڭ مۇسىلمان اسكەرلەر(قازاق، ۇيعىر، دۇڭعاندار) شونجىعا اتتاندى، شوندىدا ۇلكەن سوعىس بولىپ 3000 نان اسا قىتاي اسكەرى قىرىلدى. قىتاي تاراپتادا قازاق اسكەرلەر بار ەدى، نۇرعازى اتتى مەرگەن ما جۇڭيىڭدى اتىپ جارالادى. سوعىستان كەيىن ۇيعىر مەن دۇڭعاندار قارۋعا تالاسىپ ارازداستى. ما جۇڭيىڭ گانسۋعا قايتتى.

قىتاي ۇكىمەتى قازاق بەدەلدىسى بايموللانى موريعا جىبەرىپ قازاقتاردى قوجانيازدان بولمەك بولدى.

1932 جىلى قوجانياز قوسىنى اۋىر جاعىدايدا قالدى، ول قارلى تاۋدان بايجيەن باتىردىڭ اقىلىمەن كيىز توسەن اسىپ موڭعوليا شەگاراسىنا باردى، موڭعوليادان كومەك سۇرادى، موڭعوليا اباي دەگەن قازاقتى جىبەرىپ تىلدەستى، موڭعوليا كومەككە 5000 قارۋ بەردى. وسى كەزدە باركولدى ساقتاپ تۇرعان قازاقتار بىتىراپ كەتتى دە قىتاي ارمياسى باركول قالاسىن باسىپ الىپ، ونداعى 60 ءۇي ۇيعىردى قىرىپ تاستادى. قوجانياز وسى ىسكە ءالىپتى كىنالادى، سوسىن قازاقتار ۇيعىرلارعا وكپەلەدى.

وسى ورايدا جين شۋرىن شارىپقاندى، بايموللانى الىپكە جىبەرىپ كەڭەس ايتتى، ءالىپ ولارمەن بىرگە ۇرىمجىگە بارىپ جين شۋرىنمەن جولىعىپ كەلىسىمگە كەلدى.

وسى جىلدىڭ 7-8 ايلارىندا قوجانياز بەن دۇڭعان اسكەرى قىتايعا قاراستى اق ورىس اسكەرىنەن جەڭىلدى. ونى ەستىگەن قوجانياز زىعىردانى قاينادى، موڭعوليادان قارۋ الىپ قانات بىتكەن ول قاپىسىن تاۋىپ ءالىپتى بايلاپ الدى، تۋىستارى مىڭ قوي تولەم بەرىپ ونى بوساتىپ الدى. قىتايلار ءالىپتى قوجانيازبەن ءتىل بىرىكتىردى دەپ قاراپ ءتىسىن قايرادى. وسى كەزدە ءبىر توپ قازاق بايتىككە، ءبىر توبى ءالىپتىڭ ىنىلەرى موڭعولياعا كوشپەك بولدى، بۇل قىتايمەن موڭعوليانىڭ قازاقتار اراسىنا ىرىتكى سالۋىنان بولعان ەدى. ءالىپ ەلىسقانعا 200 دەن اسا اسكەر بەرىپ ولاردى قايتارىپ اكەلۋگە جىبەردى. وسى ورايدا شىڭ شىساي ءالىپ اۋىلىن قورشاپ ءالىپ ىشىندە 117 ادامدى بىراق قىرىپ تاستادى. ەلىسقان وسى قان قارىزدى قايتارۋعا سەرت ەتتى، ول شىڭ شىساي اسكەرىنىڭ سوڭىنا ءتۇسىپ 70-80 ادامىن ءولتىردى. ونان كەيىن باركولدەگى ەگىنشى قىتايلاردان 500 دەن اسا ادامدى قىرىپ تاستادى. بۇل 1932 جىلدىڭ كۇزى ەدى.

ەندىگى جەردە قازاق تۇگەل دۇڭگەن، ۇيعىر اسكەرىن قولداۋعا ءوتتى. 1933 جىلى قاڭتاردا ما جۇڭيىڭ 6000 نان اسا دۇڭعاندارىمەن شىڭجاڭعا كىرىپ بۇكىل قۇمىلدى يەلەدى. قىتاي اسكەرى باركولدە سارباس اۋىلىن، نايمان بۋرا اۋىلىن قىرىپ كەتەدى. شونجىدان شىعىسقا كوشكەن نەشە ءجۇز قازاقتىدا قىرادى. قازاقتاردا شىعىس شىڭجاڭدا قىتايلارعا قىرعىن جاسايدى.

وسىدان سوڭ تۇتاس شىڭجاڭ ولكەسىنىڭ دەر-جەرىندە كوتەرىلىس باستالادى.

كۇشاردا تەمىربەك پەن دۇڭعان ما جانشان بۇلىك باستاپ 2-ايدا كۇشاردى، ونان كەيىن اقسۋدى الدى. حوتان ۇيعىرلارى مۇحاممەد يمن بۇعىرانىڭ باستاۋىندا «حوتان پاتشالىعى» قۇرادى، ءمانسۇر پاتشا بولادى. 8- ايدا قاشقاردا ءسابيت داموللا تەمىربەكتى ماجانشاننىڭ ادامدارى ارقىلى وزىمەن قوسا قىرعىزدى. وسىلايشا ۇيعىرلار قاشقاردى يەلەپ الدى.

دۇڭعان اسكەرى دابانچىڭعا جەتىپ، ءۇرىمجىنى قورشاۋعا الدى. 1934-جىلى جىل باسى شىڭ شىسايدا ساياسي وزگەرىس قوزعاپ جين ءشۋرىندى ءولتىرىپ بيلىككە كەلدى دە سوۆەت وداعىنان كونسۋل ارقىلى كومەك سۇرادى. سوۆەت وداعىنان اۋىر قارۋلانعان قوسىن كىرىپ 7000 دۇڭعان، ۇيعىر اسكەرىن زەڭبىرەك، تانك، ۇشاق ارقىلى تۇيىققا تىرەدى. ۋلى گاز شاشىپ، ۇشاقپەن بومبىلاپ قىرۋار ادامدى قىردى. وسىلايشا ءۇرىمجى قاۋىپتەن قۇتىلىپ ما جۇڭيىڭ تۇرپانعا شەگىندى.

سانجى ءدۇڭۇاندارى كوتەرىلىس جاساپ سانجى، قۇتىبي، ماناستى الدى، قۇتىبيدا ورازباي مەن سەتەرحان تورە نەشە ءجۇز دۇڭعان اسكەرىن قىرىپ تاستادى.

دۇڭعاندار بۋرىلتوعايعا بارىپ سالىمباقى ۇكىردايى قولعا قوندىردى، جانىمقان تايجىدە قولداپ شىقتى، سونىمەن قازاق، دۇڭعان اسكەرى سارسۇمبەگە شابۋىل جاسادى. التاي بيلەۋشىسى ۋي جۇڭگو موڭعول، ورىس، قىتايدان قول توپاپ، زەڭبىرەك، پۋلەمەت ارقىلى ولارعا توتەپ بەرىپ، اۋىر شىعىنعا ۇشىراتتى. التايعا كەلگەن ما حىيىڭ كوكتوعايعا شەگىندى. ولار قازاقتارمەن بىرىگىپ سارسۇمبەنى اقىرى باسىپ الدى. شارىپقان ساۋىرعا كەلىپ كۇش توپتاپ قارسى شىقتى، ولار قابانى يەلەپ دۇڭعاندارمەن سوعىستى، دۇڭعانداردىڭ قارۋى كۇشتى بولدىدا ءناشار قارۋلانعان قازاقتار توتەپ بەرە الماي شەگىندى. دۇڭعاندار ساۋىرعا كەلىپ تورە اۋىلىن شاۋىپ، مالدارىن بۇلاپ كەتتى. وسى ەكى جىلدا التايدا سوعىس پەن جۇت، اشتىق قوسىلىپ 3000 داي ادام قىرىلدى.

سونان سوڭ دۇڭعاندار تارباعاتاي عا بەتتەپ شاۋەشەكتى باسىپ الدى، شاۋەشەك، ءدوربىلجىن قازاقتارى ولاردى قولدادى.

1932-1934 جىلدارى باركولدى قازاقتار ۇستاپ تۇردى، ەلىسقان باركولدە وتە كوپ قىتايدى قىردى، ول كەزدە شىڭ شىسايدا وعان قارايلايتىن مۇرشا بولمادى.

1934جىلى 2-ايدا دۇڭعاندار 2000 اسكەرى قاشقارعا شابۋىل جاسادى، 10 مىڭ ۇيعىر اسكەرى سوعىستا ويسىراي جەڭىلىپ قاشىپ كەتتى، قۇرىلعانىنا ءۇش ايدان ەندى اسقان «شىعىس تۇركىستان» قۇلادى. سوۆەت وداعىنان تاعىدا اسكەر كەلىپ دۇڭعاندار جەڭىلىپ كەلىسىمگە كەلدى دە سوعىس اياقتادى.

وسى جىلى جازدا ەلىسقان قۇمىل، سانجى، التايداعى قازاق ەلباسىلارىن جيناپ الىپكە اس بەردى. استا ول شىڭ شىسايمەن ەندى وتاسپايتىنىن ايتادى. وسىدان بۇرىن گانسۋعا شەگىنگەن ۇيعىر جولبارىس ەلىسقانعا حات جازعان ەكەن، ەلىسقان گانسۋعا ۋاقىتشا شەگىنىپ، قايتا كۇش توپتاپ، دۇڭعاندارعا سۇيەنىپ شىڭ شىسايدى جويماق نيەتتە بولادى. وسى نيەتپەن 1935 جىلى گانسۋعا 200 دەي ۇيمەن كوشىپ كەتەدى.

ودان بۇرىن تۋىسى ادۋباي 113ۇيمەن كوشىپ كەتكەن ەدى. 1936 جىلى ءزايىپ، تۇڭعىشباي، قامزا، سىماعۇلدار باستاعان 400-ء500ۇي گانسۋعا كوشەدى.

ەلىسقان ما بۋفاڭعا دەربەس قازاق اتتى بريگاداسىن قۇرۋعا كومەكتەسۋىن وتىنەدى، ما بۋفاڭ ماقۇل بولادى. الايدا 1937جىلى بولسا قىتاي-جاپون سوعىسى جالپى بەتتىك بامتالدى دا، ەلىسقاننىڭ ويى ىسكە اسپادى. 1936-1938 دە باركولدە جاپپاي سوۆەتتىك قىزىل تەررور باستالىپ، كوپ ادامدار قولعا الىندى. 1938 جىلدىڭ سوڭىندا 3 مىڭ ءۇي جاپپاي كوتەرىلىپ گانسۋ، تسينحايعا اۋدى، كوبى مالىنان ايىرىلدى.

ولار كەلگەن سوڭ تيبەت، موڭعول ۇلتتارىمەن قايشىلىق اسقىندى، ما بۋفاڭ جەرلىك حالىقتىڭ ءسوزىن سويلەپ قازاقتاوعا قاتۋلانا باستادى. 20 مىڭنان اسا قازاققا ءجايىلىم شەشىپ بەرە المادى. ۇرلىق، بارىمتا ءورشىدى، قارۋلى قاقتىعىستار تۋىلدى، ەلىسقان ءتۇڭىلىپ، زايىپپەن بىرگە 5600 ادامدى باستاپ ۇندىستانعا كوشپەك بولدى، ونداعى ويى بەلگىسىز!

تيبەت اسقاندا، سوعىستا 1600 ادام قىرىلدى، 1000داي ادامدى دۇڭعاندار قىرىپ، 400قاتىن-بالانى ايداپ كەتتى. ۇندىستانعا 3039 ادام ءتىرى جەتىپ، وبادان مىڭنان اسا ادام تاعى قازا تاپتى. ال قالعان 15000 قازاقتان 7500 ادام دۇڭعاندار جاعىنان، اشتىقتان، اۋىرۋدان قىرىلىپ، 1947-1948دە شىڭجاڭعا 7000 داي ادام ءتىرى قايتتى، مىڭداي ادام گانسۋ، تسينحايدا قالدى!

1937 جىلى شىعىس تۇركىستان كۇشتەرى مامۇت بامتاپ قايتا بۇلىك شىعاردى، سوۆەتتەن ىسقاقبەك مونونوۆ باستاعان اسكەرلەر كەلىپ ولاردى توز-توز ەتتى. 1931-1937 جىلدارى بۇلىك بۇكىل شىڭجاڭ ولكەسىن شارپىپ سوعىس، اشتىق، اۋىرۋدان 100 مىڭنان اسا ادام قازا تاپتى!

1939 جىلدان باستالعان جاپپاي تەررور، تۇرمەگە قاماۋ، اتۋدان ۇرىمجىدە 80 مىڭنان اسا ادام ءولتىرىلدى. سونان 1940 جىلى قازاقتار قايتادان كوتەرىلىس باستادى.