1883-jılı Altaydan Jamısbay bastağan qazaqtar alğaş ret Barköl jerine köşip bardı, 1887-1891-1895 jıldarı tağıda köşip kelgender boldı. onan keyinde köşip kelgender boldı, mısalı 1912-1913 jıldarı, 1920 jıldarı, 1924-1929 jılı kelgenler boldı, olardıñ deni Altaydan bolatın.

1912 jıldan keyin manju biligi qwlap qıtay biligi ornadı, 1928 jılı bilikke kelgen Jin Şurın Altay töresi Qasımqan wlı Şäripqandı, Tarbağatay töresiniñ wlı Qızırdı, Barköl qazaq ükirdayı Äliptiñ wlı Elisqandı Ürimjide oqıttı, Elisqan zamanauy Äskeri bilim aldı, qıtay tilin üyrendi. Onı 200 adamdıq qarulı qazaqqa basşı etip onı «Şığıs Şıñjañ şegara qorğanıs otriyadı» dep atadı.

1931 jılı Qwmıl wyğırları Qojaniyazdıñ bastauında köterilis jasadı. Oqiğa Bir qıtay äsker basınıñ bir wyğır qızdı zorlıqpen äyel etip almaq bolğan isinen bastaldı. Wyğırlar onı qolastındağılarımen qosa öltirip köterilis bastadı. Qosın neşe mıñğa jetip basuğa jiberilgen neşe mıñ äskerdi qırıp tastadı. Osı kezde oğan qarsı Şıñjañnıñ özge aymaqtarınan qarulı küşter jötkeldi. Qojaniyaz öz küşi jetkiliksiz dep qarap Gansudağı düñgenderden kömek swrauğa adam jiberdi. Osı orayda Ma Jwñiıñ 1931-jılı jazda 400 äskerimen kömekke keldi.

Olar Barköl qazaq ükirdayı Älipke Jolbarıstı jiberdi. Jolbarıs Älipti «Şığıs Şıñjañ qojası» dep atap, onan mal, at-kölik swradı, Älip olardı qoldap 100 at, mıñ qoy berdi. Osı kezde Şıñjañ ükimet armiyasınıñ şığıstı tınıştandıru polk komandiri Şıñ Şısayda Älipten kömek swradı, Älip onıñ adamın baylap tastadı.

Ma Jwñiıñ Barköl qazaqtarın wyımdastıruğa kiristi, qazaqtar Äliptiñ basşılığında soğısqa kiristi. Molqı Bayjien batır, uaq Äyembet, şaqabay Mwqadilder belsene qatıstı. Qazaq qarulı küşi mıñ adamğa jetip Barköl qalaşığın swrapıl soğıspen basıp aldı. Barköldi Älip ielep twrıp qaldı. Qojaniyaz, Ma jwñiıñ, Bayjiender Qwmıldı aluğa attandı. Olar Qwmıl qamalın tübin qazıp, bomba arqılı partılatıp basıp kirdide qıtay äskerin joydı. Şıñ şısay 1500 adammen Qwmılğa qaytarma şabuılğa ötkenimen jeñilip keri şegindi. İledegi äsker bası Jañ Piyuan Qwmıldı jartı jılday qorşap ala almadı.

Osıdan soñ mwsılman äskerler(qazaq, wyğır, dwñğandar) Şonjığa attandı, Şondıda ülken soğıs bolıp 3000 nan asa qıtay äskeri qırıldı. Qıtay taraptada qazaq äskerler bar edi, Nwrğazı attı mergen Ma jwñiıñdı atıp jaraladı. Soğıstan keyin wyğır men dwñğandar qaruğa talasıp arazdastı. Ma jwñiıñ Gansuğa qayttı.

Qıtay ükimeti qazaq bedeldisi Baymollanı Moriğa jiberip qazaqtardı Qojaniyazdan bölmek boldı.

1932 jılı Qojaniyaz qosını auır jağıdayda qaldı, ol qarlı taudan Bayjien batırdıñ aqılımen kiiz tösen asıp Moñğoliya şegarasına bardı, Moñğoliyadan kömek swradı, Moñğoliya Abay degen qazaqtı jiberip tildesti, Moñğoliya kömekke 5000 qaru berdi. Osı kezde Barköldi saqtap twrğan qazaqtar bıtırap ketti de qıtay armiyası Barköl qalasın basıp alıp, ondağı 60 üy wyğırdı qırıp tastadı. Qojaniyaz osı iske Älipti kinäladı, sosın qazaqtar wyğırlarğa ökpeledi.

Osı orayda Jin Şurın Şäripqandı, Baymollanı Älipke jiberip keñes ayttı, Älip olarmen birge Ürimjige barıp Jin şurınmen jolığıp kelisimge keldi.

Osı jıldıñ 7-8 aylarında Qojaniyaz ben dwñğan äskeri qıtayğa qarastı aq orıs äskerinen jeñildi. Onı estigen Qojaniyaz zığırdanı qaynadı, Moñğoliyadan qaru alıp qanat bitken ol qapısın tauıp Älipti baylap aldı, tuıstarı mıñ qoy tölem berip onı bosatıp aldı. Qıtaylar Älipti Qojaniyazben til biriktirdi dep qarap tisin qayradı. Osı kezde bir top qazaq Bäytikke, bir tobı Äliptiñ inileri Moñğoliyağa köşpek boldı, bwl qıtaymen Moñğoliyanıñ qazaqtar arasına iritki saluınan bolğan edi. Älip Elisqanğa 200 den asa äsker berip olardı qaytarıp äkeluge jiberdi. Osı orayda Şıñ şısay Älip auılın qorşap Älip işinde 117 adamdı biraq qırıp tastadı. Elisqan osı qan qarızdı qaytaruğa sert etti, ol Şıñ Şısay äskeriniñ soñına tüsip 70-80 adamın öltirdi. Onan keyin Barköldegi eginşi qıtaylardan 500 den asa adamdı qırıp tastadı. Bwl 1932 jıldıñ küzi edi.

Endigi jerde qazaq tügel düñgen, wyğır äskerin qoldauğa ötti. 1933 jılı qañtarda Ma Jwñiıñ 6000 nan asa dwñğandarımen Şıñjañğa kirip Bükil Qwmıldı ieledi. Qıtay äskeri Barkölde sarbas auılın, nayman bura auılın qırıp ketedi. Şonjıdan şığısqa köşken neşe jüz qazaqtıda qıradı. Qazaqtarda Şığıs Şıñjañda qıtaylarğa qırğın jasaydı.

Osıdan soñ twtas Şıñjañ ölkesiniñ der-jerinde köterilis bastaladı.

Küşarda Temirbek pen Dwñğan Ma Janşan bülik bastap 2-ayda Küşardı, onan keyin Aqsudı aldı. Hotan wyğırları Mwhammed Imn Bwğıranıñ bastauında «Hotan patşalığı» qwradı, Mänsür patşa boladı. 8- ayda Qaşqarda Säbit Damolla Temirbekti Majanşannıñ adamdarı arqılı özimen qosa qırğızdı. Osılayşa wyğırlar Qaşqardı ielep aldı.

Dwñğan äskeri Dabançıñğa jetip, Ürimjini qorşauğa aldı. 1934-jılı jıl bası Şıñ şısayda sayasi özgeris qozğap Jin Şurındi öltirip bilikke keldi de Sovet odağınan konsul arqılı kömek swradı. Sovet odağınan auır qarulanğan qosın kirip 7000 dwñğan, wyğır äskerin zeñbirek, tank, wşaq arqılı twyıqqa tiredi. Ulı gaz şaşıp, wşaqpen bombılap qıruar adamdı qırdı. Osılayşa Ürimji qauıpten qwtılıp Ma Jwñiıñ Twrpanğa şegindi.

Sanjı dwñüandarı köterilis jasap Sanjı, Qwtıbi, Manastı aldı, Qwtıbida Orazbay men Seterhan töre neşe jüz dwñğan äskerin qırıp tastadı.

Dwñğandar Burıltoğayğa barıp Sälimbaqı ükirdayı qolğa qondırdı, Janımqan täyjide qoldap şıqtı, sonımen qazaq, dwñğan äskeri Sarsümbege şabuıl jasadı. Altay bileuşisi Uy Jwñgo moñğol, orıs, qıtaydan qol top'ap, zeñbirek, pulemet arqılı olarğa tötep berip, auır şığınğa wşırattı. Altayğa kelgen Ma Hıiıñ Köktoğayğa şegindi. Olar qazaqtarmen birigip Sarsümbeni aqırı basıp aldı. Şäripqan Sauırğa kelip küş toptap qarsı şıqtı, olar Qabanı ielep dwñğandarmen soğıstı, dwñğandardıñ qaruı küşti boldıda näşar qarulanğan qazaqtar tötep bere almay şegindi. Dwñğandar Sauırğa kelip töre auılın şauıp, maldarın bwlap ketti. Osı eki jılda Altayda soğıs pen jwt, aştıq qosılıp 3000 day adam qırıldı.

Sonan soñ dwñğandar Tarbağatay ğa bettep Şäueşekti basıp aldı, Şäueşek, Dörbiljin qazaqtarı olardı qoldadı.

1932-1934 jıldarı Barköldi qazaqtar wstap twrdı, Elisqan Barkölde öte köp qıtaydı qırdı, ol kezde Şıñ Şısayda oğan qaraylaytın mwrşa bolmadı.

1934jılı 2-ayda dwñğandar 2000 äskeri Qaşqarğa şabuıl jasadı, 10 mıñ wyğır äskeri soğısta oysıray jeñilip qaşıp ketti, qwrılğanına üş aydan endi asqan «Şığıs türkistan» qwladı. Sovet odağınan tağıda äsker kelip dwñğandar jeñilip kelisimge keldi de soğıs ayaqtadı.

Osı jılı jazda Elisqan Qwmıl, Sanjı, Altaydağı qazaq elbasıların jinap Älipke as berdi. Asta ol Şıñ Şısaymen endi otaspaytının aytadı. Osıdan bwrın Gansuğa şegingen wyğır Jolbarıs Elisqanğa hat jazğan eken, Elisqan Gansuğa uaqıtşa şeginip, qayta küş toptap, dwñğandarğa süyenip Şıñ Şısaydı joymaq niette boladı. Osı nietpen 1935 jılı Gansuğa 200 dey üymen köşip ketedi.

Odan bwrın tuısı Adubay 113üymen köşip ketken edi. 1936 jılı Zäyip, Twñğışbay, Qamza, Sımağwldar bastağan 400-500üy Gansuğa köşedi.

Elisqan Ma Bufañğa derbes qazaq attı brigadasın qwruğa kömektesuin ötinedi, Ma Bufañ maqwl boladı. Alayda 1937jılı bolsa qıtay-japon soğısı jalpı bettik bamtaldı da, Elisqannıñ oyı iske aspadı. 1936-1938 de Barkölde jappay sovettik qızıl terror bastalıp, köp adamdar qolğa alındı. 1938 jıldıñ soñında 3 mıñ üy jappay köterilip Gansu, Cinhayğa audı, köbi malınan ayırıldı.

Olar kelgen soñ tibet, moñğol wlttarımen qayşılıq asqındı, Ma Bufañ jerlik halıqtıñ sözin söylep qazaqtaoğa qatulana bastadı. 20 mıñnan asa qazaqqa jäyilim şeşip bere almadı. Wrlıq, barımta örşidi, qarulı qaqtığıstar tuıldı, Elisqan tüñilip, Zäyippen birge 5600 adamdı bastap Ündistanğa köşpek boldı, ondağı oyı belgisiz!

Tibet asqanda, soğısta 1600 adam qırıldı, 1000day adamdı dwñğandar qırıp, 400qatın-balanı aydap ketti. Ündistanğa 3039 adam tiri jetip, obadan mıñnan asa adam tağı qaza taptı. Al qalğan 15000 qazaqtan 7500 adam dwñğandar jağınan, aştıqtan, auırudan qırılıp, 1947-1948de Şıñjañğa 7000 day adam tiri qayttı, mıñday adam Gansu, Cinhayda qaldı!

1937 jılı Şığıs türkistan küşteri Mamwt bamtap qayta bülik şığardı, Sovetten Isqaqbek Mononov bastağan äskerler kelip olardı toz-toz etti. 1931-1937 jıldarı bülik bükil Şıñjañ ölkesin şarpıp soğıs, aştıq, auırudan 100 mıñnan asa adam qaza taptı!

1939 jıldan bastalğan jappay terror, türmege qamau, atudan Ürimjide 80 mıñnan asa adam öltirildi. Sonan 1940 jılı qazaqtar qaytadan köterilis bastadı.