|  |  |  |  | 

تاريح تۇلعالار قازاق حاندىعىنا 550 جىل قازاق شەجىرەسى

نۇرالى باتىر 1730 –1794

                                                                     ( اڭىز بەن اقيقات)    

بۇگىنگى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ۇلان-عايىر جەرىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ قالۋ جولىندا جان اياماي كۇرەسكەن، قازاق باتىرلارىنىڭ ەرلىكتەرى جونىندەگى اڭىز-داستاندار ۇراپقتان ۇرپاققا جەتىپ، ۇلتىمىزدىڭ رۋحىن ساقتاپ قالۋعا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقانى بارشامىزعا ايان. قازاق حالقىن جەر بەتىنەن جويىپ جىبەرۋدى اڭساعان ۇلى يمپەريالار جىمىسقى ساياساتىن جانتالاسا قۇيتىرقى ايلا امالمەن قولدانسا دا، ۇلت كوسەمدەرى مەن باتىرلارى ارقاسىندا امان قالدى.

بۇگىنگى تاۋەلسىزدىگىمىزدى ودان ءارى باياندى ەتىپ قانا قويماي الەمدەگى وزىق ەلدەر دەنگەيىنە كوتەرىلىپ، ناعىز «ۇلى دالا ەلى» اتانۋىمىز ءۇشىن كەشەگى وتكەن تاريحتى كەڭىنەن تولعاۋ اۋاداي قاجەت. بۇل باعىتتا كوپتەگەن تاريحشىلارىمىز بەن تاريحي دەرەكتەردى زەرتتەۋشىلەر از تەر توگىپ جۇرگەن جوق. وسى ورايدا، شۇبارتاۋ ءوڭىرىن مەكەندەگەن ەلدىڭ تاريحى مەن شەجىرەشىلەر دەرەكتەرگە سۇيەنىپ يگىلىكتى شارالار اتقاردى. سونىڭ ارقاسىندا «وشكەنىمىز جانىپ، ولگەنىمىز ءتىرىلىپ»، كەشەگى عاجاپ ەرلىك ۇلگىسىن كورسەتكەن اتا-بابالارىمىز ۇلىقتالۋدا.

ىرگەسىن كەڭەيتىپ، توڭىرەگىن جالىنداي جالماعان جوڭعار يمپەرياسى كۇشەيگەن سايىن قازاق دالاسىنا كوز الارتىپ، ءجيى-ءجيى شاۋىلداعانىن تاريحتان جاقسى بىلەمىز. قازاق حاندىعى  از تاۋكە تۇسىنا دەيىن مىقتى بەرەكەلى دە ىرگەلى ەل بولدى. تالاي-تالاي قاندى جورىقتاردى باسىنان كەشىردى. ول زاماندا ءىرىلى-ۇساق سوعىستار ءجيى بولىپ تۇراتىن. قازاق جەرى مەن ەلىنىڭ ەگەمەندىگى ءۇشىن ورىس، قىتاي، قىرعىز، باشقۇرت، تاعى باسقا ۇلتتار مەن ۇلىستارمەن قىرقىستى. سونىڭ بىرەگەيى تاۋكە حان قايتىس بولعانان كەيىن ۇش ءجۇزدىڭ دەربەستەنىپ، ءبىر-بىرىنەن الشاقتانۋى قازاق حاندىعىنىڭ اسكەري-ساياسي قۋاتىن السىرەۋى، حانداردىڭ السىزدىگى مەن بەرەكەسىزدىگى  قازاق حالقىنىڭ تاريحىنداعى اششى قاسىرەت، وتان باسىنا كۇن تۋعان اسا قايعىلى كەزەڭ 1723-1727 جىلدارداعى «اقتابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلاما» زۇلاماتىنا اكەلىپ سوقتىردى.

الايدا،زۇلامات  شىرعالاڭى مەن الاساپىرانى قازاقتاردىڭ ەركىندىك پەن ەرلىك رۋحىن شىڭدادى. ۇلت پەرزەنتتەرى باردىڭ باسىن قوسىپ، حالىق بىرىكپەي تىرلىك بولمايتىنىن ءتۇسىندى. ءسويتىپ قىرعىن مايدان دالاسىندا ساربازدارىمىز بىردە جەڭىپ، بىردە جەڭىلسەدە كەڭ بايتاق جەرىمىزدى ساقتاپ قالدى. سونىڭ بارىندە باتىرلارلارىمىز ورنى ەرەكشە بولدى. حالقى ءۇشىن نازالانعاندا ولار حان، تورەنىڭ ەسىگىن تەۋىپ اشىپ، استامشىلدىقتارىن باسىپ ءتاۋباسىنا ءتۇسىردى. زامانىمىزدىڭ اقيىق اقىنى قادىر مىرزا-ءالى:

ءبىر تەپكەندە تەگىستەپ شوقالاقتى

ناركەسكەنمەن باتىرلار ساقال اپتى.

ەڭ الدىمەن ەرلىكتى جىرلاپ اقىن،

سودان كەيىن جىرلاپتى ماحابباتتى، – دەگەن.

ەندەشە، ەلى ءۇشىن ەڭىرەپ وتكەن، بىرنەشە ۇرپاعى مەن اتاسى باتىر بولعان ەر قوساي باتىر نەمەرەسى، ەسىركەپ، ونىڭ ۇلى نۇرالى باتىر جايىندا جازىلعان ەڭبەكتەردى كەڭىرەك ناسيحاتتاۋعا مۇرىندىق بولايىق.

باقىتومىر شالعىنباي، نۇرالى باتىر كىتابىنىڭ العى ءسوزىن جازعان جازۋشى – جۋرناليست. كر باس رەداكتورلار كلۋبىنىڭ مۇشەسى.

نۇرالى باتىر قازاق حالقىنىڭ XVIII عاسىردا قازاق-جوڭعار شايقاسى كەزىندە جاۋعا ۇلكەن قايرات كورسەتكەن تۇلعالاردىڭ ءبىرى بولدى. نۇرالى باتىر قازاق حالقىنىڭ ازاتتىعى جولىندا كوپتەگەن شايقاستارعا قاتىسىپ، قازاق جەرىنە قاۋىپ توندىرگەن باسقىنشىلارعا تويتارىس بەرگەن، حالىقتى قورعاعان جاۋىنگەر تۇلعا رەتىندە ەلدىڭ ەسىندە قالدى. نۇرالى باتىر تۋرالى ۇرپاقتارىنا اڭىز-جىر بولىپ جەتكەن شىعارمالار بار. وعان قوسا تاريحي تۇلعانىڭ جورىق جولدارى مەن ونىڭ باتىرلىعىنا بايلانىستى دەرەكتەر دە ساقتالعان.

ءبىزدىڭ قولىمىزدا نۇرالى بابامىزدىڭ قاي جىلى، قاي وڭىردە تۋىلىپ، قاي جىلى ولگەنى تۋرالى ناقتىلى ماعۇلمات جوق. نۇرالى باتىر، سىردىن بويىندا تۋىلىپ،  1714 – 1787 جىلدار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن، ەر جانىبەك باتىردىڭ ۇزەنگىلەس سەرىگى، قۇرداسى دەپ ەشقانداي تاريحي اڭىز، شەجىرەلەرگە سۇيەنبەي، كەسەنەسى سالىنعان 1997 جىلى، ەلگە تانىمال بىلگىر بىكەن اتانىپ كەتكەن ادامنىڭ اعاتىعىنان كەتكەن جىلدار دەپ بىلەمىن. ەندىگى كەزەكتە وسى وقىلىقتاردىڭ ارا جىگىن جاجىراتۋ. مەنىڭ قولىمدا نۇرالى بابامىزدىڭ تۋىلۋىنان باستاپ ەس ءبىلىپ، ات جالىن تارتىپ مىنگەن كەزەنىڭ قامتىعان ءبىر سىپىرا ماعۇلماتتاردا بار. ەندى سولاردىڭ اراسىنان باتىردىڭ تۋعان ولكەسى مەن جىلدارىنا قاتىسى بار دەرەك كوزدەرىن كوپشىلىكپەن بولىسكەنىمدى ءجون ساناپ وتىرمىن.

ءبىرىنشى كەزەكتە نۇرالى باتىردىڭ جەتىنشى ۇرپاعى، ۇزاق جىلدار بۇرىنعى سەمەي وبلىسىنىڭ جانا سەمەي، اياكوز، شۇبارتاۋ اۋداندارىندا ۇستازدىق قىزىمەت ىستەگەن سامحان جۇمانبايۇلىنىڭ (1928-2000), 5 شىلدە 1991 جىلى اۋداندىق «شۇبارتاۋ شۇعىلاسى» گازەتىندە جاريالانعان ماقالاسى.

سوناۋ ءبىر زاماندا ءوز الدىنا حاندىق قۇرىپ، ءومىر سۇرگەن، ءسىبىر ورماندارى مەن وزەندەرىن اعاش كۇركەدە قىستاپ، جايلاعان كەرەيلەردى شىڭعىسحان جاۋلاپ العان. كەيىننەن بۇكىل كەرەيلەردى بيلەگەن جوشىنىڭ ءومىرى ۇزىلگەن سوڭ ونىڭ ۇرپاقتارى حانداردىڭ تەپكىسىندەگى ساربازدارى بولىپ، بۇكىل ورتا ازيا تەرريتورياسى مەن سولتۇستىك كاۆكازعا، ەدىل، جايىق بويىنا، باشقۇرت تاتارلارى اراسىنا ءسىڭىپ كەتتى.1723 جىلى اقتابان شۇبىرىندىدان كەيىن ورتا ءجۇز بەن كىشى ءجۇزدىن جەرىنە، ەدىل مەن جايىققا، ورتالىق قازاقستان تەرريتورياسىن سارىسۋ، نۇرا، ەسىل وزەندەرىنىڭ ماڭىن، شالقار مەن كەرەي كولدەرىنىڭ ماڭىن كيىز ۇيلەرمەن قىستاپ شىعىپ وتىرعان.

ەكىنشىسى: تۋعان جىلىنا قاتىستى مالىمەت. اڭىزدا، نۇرالى باتىردىڭ جورىقتا «جاس جولبارىس» اتانۋىن قازاقتىڭ قارت قولباسشىسى، دارابوز باتىرى قاراكەرەي قابانبايعا قاتىستى باياندالادى. بۇل بولجام بويىنشا نۇرالى 18 – 20 جاس ارالىعى 1750 جىلى شىڭعىس تاۋىنداعى «شاعان» شايقاسىنا نەمەسە، 1752-1754 جىلدارى جوڭعارلاردان ىلە ماڭىن، بالقاش پەن جەتىسۋ ءوڭىرىن بوساتىپ الۋ جورىعىنا ءتۇسپا-ءتۇس كەلەدى. باياندالۋى بويىنشا قاراكەرەي قابانباي باتىر نۇرالىنىڭ مىعىم كۇشىنە ىشتەي ءسۇيسىنىپ قىلشىلداعان قىلىشتىڭ جۇزىندەي جاس ەكەنسىڭ، كۇشىندى بايقاسام مىنا تۇرعان باتىرلارعا باس ەكەنسىڭ شىراعىم كىم بولاسىڭ ؟ – دەيدى.

سوندا نۇرالى: اباق كەرەي – جاستابانمىن، اكەم اتى ەسىركەپ. قولباسشى: جورىتقاندا جولىڭ بولسىن، جولداسىڭ قىدىر بولسىن دەپ ىزگى تىلەگىن بىلدىرەدى.

باتىر اعاسى اق تىلەگى قابىل بولىپ ءالى باتىر بولىپ تانىلماعان نۇرالى قولىنداعى شوقپارى مەن كەيبىر دەرەك كوزدەرىندە قىلىشپەن قاراتوبەنىڭ كۇنگەي بەتىندە كۇنشۋاقتا جاتقان ءداۋ جولبارىس وزىنە قارسى اتىلعاندا ءدال باسىنان ۇرىپ ولتىرەدى. قازاق باتىرلارى نۇرالىنىڭ باتىلدىعى مەن جۇرەكتىلىگىنە رازى بولىپ: «جاس جولبارىس باتىر» دەگەن لاقاپ ەسىم تاڭادى. بۇدان شىعاتىن قورتىندى نۇرالى باتىر 1730 جىلى  ارقادا – نۇرا بويىندا نەمەسە شالقار مەن كەرەي كولىنىڭ ماڭىندا تۋىلدى دەۋگە تولىق نەگىز بار،. ال دۇنيە سالعان جىلىن قازاقستاننىڭ حالىق جاۋشىسى، جەرلەسىمىز مۇحتار ماعاۋيننىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك XVIII عاسىردىڭ سوڭى نۇرالى اۋلەتى، قوساي رۋى باقاناس وزەنىنىڭ بويىن بەكنازار اتا ۇرپاقتارىنىڭ ەنشىسىنە بەرىپ وزدەرى  داعاندى ولكەسىنە قونىستانعان ەكەن. بۇدان شىعاتىن قورتىندى بويىنشا بابامىز 1794 جىلى ومىردەن ءوتتى دەگەن توقتامعا كەلدىم. نەگىزى   نۇرالىنىڭ  1730 جىلى دۇنيەگە كەلگەنى جونىندە شىندىققا جاقىن مىنا مالىمەتتەردى دە ايتا كەتكەن ءجون، سولاردىن ءبىرى: باتىردىڭ كشى ايەلى بالاپاننىڭ ۇلكەن ۇلى كەنەنباي 1770 – 1840 جىلدار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن، ال بايبىشەسى قازىنانىڭ ەكىنشى بالاسى جانۇزاقتان ءۇيسىنباي 1799 – 1870 جىلدارى ارالىعى ءومىر سۇرگەن بي، بولىس بولعان توبىقتى – قۇنانبايدىڭ زامانداسى تاريحي ايتۋلى تۇلعا. بۇداندا باسقا دالەلىم دە جوق ەمەس. ەندىگى كەزەك وسى ايتىلعاندارىمدى عىلىمي تۇردە زەرتتەپ، زەردەلەۋ جۇمىستارى تاريحشى عالىمداردىڭ قۇزىرىندا  دەپ بىلەمىن.

      ەندى بالا نۇرالىدان، ەسەيىپ ەس بىلىگەن شاعىنداعى عيبىراتتى عۇمىرىنداعى ءومىر كەزەنىنە توقتالايىن. نۇرالى بالا كۇنىنەن باتىر ات قۇلاعىندا ويناپ، بۋىنى قاتپاي جاتىپ، سوعىستىڭ سان ءتۇرلى ءتاسىلىن جاقسى مەڭگەرەدى. اتاپ ايتقاندا، ساداق اتۋدى، قىلىش سىلتەپ، نايزا تۇيرەۋدى، ايبالتانى شانشي شابۋدى، سويىل سوعۋ مەن قامشىگەرلىكتى ۇيرەنەدى. ونى سان رەتكى جورىقتاردا ءتيىمدى قولدانادى. تاعى ءبىر ەسكەرە كەتەتىن ءجايىت ءبىز باتىر بابامىز نۇرالىنىڭ اتىن شىعارامىز دەپ ونى «بۇلانتى، بىلەۋتى»، «اڭىراقاي» شايقاستارىنا الىپ بارماي-اق، ودان بەرتىنگى قالماق، قىرعىز، تورعاۋىت،قوقاند جاۋگەرشىلىگىمەن بايلانىستىرعان ءجون.

نۇرالى ەسىركەپۇلىنىڭ العاشقى جورىققا قاتىسۋى 1750 جىلى شىڭعىس تاۋىنداعى شاعان شايقاسى، جانە 1754 جىلى 80 كۇندىك شورعا شايقاسى.

سونىمەن قاتار 1751 جىلى قاراكەرەي قابانباي، ەر جانىبەك باستاعان قالىڭ قولدىڭ ساپىندا، وڭتۇستىك ايماقتاردى تاشكەنت، شىمكەنت، ساۋران قالالارىن تارتىپ الۋ جورىعىنا دا قاتىناسقان. 1759 جىلى التاي تاۋىنىڭ اققابا شاتقالى، ساقساي، بۇلعىن وڭىرىندەگى ۇرانقايلارمەن بولعان ءبىر سوعىستا نۇرالى قاپيادا كەزدەسكەن  قوسىنىنىڭ بەتىن قايتارىپ بولعاندا، قالىڭ ورماننىڭ تاساسىنان شىعا كەلگەن تاعى ءبىر قوسىنعا تاپ بولىپ قورشاۋعا ءتۇسىپ قالادى. باتىر قالىڭ قولدى قاق جارا «اۋپىرىممەن» ارەڭ دەگەندە قاشا سوعىسىپ قورشاۋدى بۇزىپ شىعا بەرەدى. بىراق كۇشىنە سەنگەن تايشى باستاعان قالماقتىڭ بىرنەشە باتىرى سوڭىنان قالمايدى. وسى كەزدە باتىر ادام بالاسى ءجۇرىپ كورمەگەن يەن شاتقالدان جول تاۋىپ كەتە بارادى. ونىڭ قاراسىن كورىپ كەلە جاتقان قالماقتاردا سوڭىنان كوز جازباي كەلەدى. قانشا باتىر بولسادا نۇرالىعادا توسىننان قاۋىپ تونەدى. شاتقالدىڭ ورتا تۇسىندا باتىردىڭ ءدال الدىنان ايداھار جىلاننىڭ شىعا كەلگەنىن، ارتىنشا قازاق باتىرى ەش ويلانباستان الماس اق نايزاسىمەن جولدا جاتقان الگى ايداھاردىڭ ءداۋ باسىن تۇيرەپ ءولتىرىپ كەتە بارعانىن كورەدى. وسى كورىنىستى كورگەن قالماق باتىرلارى:

قازاقتىڭ ارىستانى ەكەن،

اقىلدىڭ ءدانىشپانى ەكەن،

ەلدەن اسقان ەر ەكەن،

اتى-ءجونى كىم ەكەن؟

قالماقتى قالىڭ تەڭسەلتتى،

كەرەمەتىن كورسەتتى.

جۇرەگىنىڭ تۇگى بار،

جولبارىستىڭ جونى بار،

ايۋداي الۋەتتى.

اي بالتاسىن قارۋ ەتتى.

قىران ەكەن شابىتتى،

باتىر ەكەن باقىتتى.

ونى قۋ قالماققا،

ەندى بولار قاۋىپتى… – دەپ تايشى قاسىنداعى باتىرلارىن توقتاتىپ، كەرى قايتىپ كەتكەن كورىنەدى. وسى تاريحي وقيعانى  1960 جىلدار ىشىندە  ماعاۋيا ساعىمۇلى كەنەنباي (1899 – 1971), جىرلاعان «نۇرالى باتىر» جىرىنان ۇزىندە كەلتىرگەندى ءجون سانادىم.

 

التايدا جاۋدىڭ بەتىندە،

شەجىرەدە سىر شەرتەمىن.

قىتايمەنەن الىسىپ،

موڭعولدارمەن شابىسىپ.

قالىڭ ەلىم قازاعىم،

ساعىنىپ كەلىپ تابىسىپ.

جانىبەك ەدى باتىرىم،

ەرلىكپەن تاندى اتىردىڭ.

توسقاۋىل جاساپ جاۋىڭا،

تىكتىرگەن كۇمىس شاتىرىن.

جوبالاي ەدى جولداسىن،

نۇرالى ەدى قۇرداسىڭ.

كەرەيدە اسقان قوس باتىر،

تياناق ەلگە تۇلعاسىڭ.

التاي ءۇشىن ايقاسىپ،

ساۋىر ءۇشىن شايقاسىپ.

ون قالماقتى ولتىرگەن،

نۇرالى باتىر قوبدا اسىپ.

جانىبەك باتىر قۇرداسى،

جانتاي  باتىر سىرلاسى.

باسىن كەسكەن  تايشىنىڭ،

نۇرالى ەدى مىڭ باسى.

باتىر تايشىڭ ءولدى دەپ،

قالماق قاشتى تىراقاي.

نۇرالى باتىر كەلدى دەپ،

قاناس ءۇشىن قانداسىپ.

قارا ەرتىس ءۇشىن جانداسىپ.

كەرەي قالماق سوعىستى،

تۇياعىنان اتتىڭ شاڭ باسىپ.

قارا ەرتىستىڭ بويىندا،

قىراننىڭ قۇيعان ويىندا.

اتا جاۋمەن الىسىپ،

قالماقتى كەرەي قيراتتى… – دەگەن جولدار بار.

مۇنداي جىرلاردان «التاي ءۇشىن ايقاسىپ، ساۋىر ءۇشىن شايقاسىپ، قاناس ءۇشىن قانداسىپ، قارا ەرتىس ءۇشىن جانداسىپ» وتكەن ەرلەردىڭ ەرلىكتى ءومىر سۋرەتىن كورگەندەي بولامىز. سول ارقىلى ەر جانىبەك توڭىرەگىنە توپتاسقان جانتاي، نۇرالى باتىرلار باستاعان باتىرلاردىڭ، ەرتىستى ورلەپ، ءور التاي دالاسىن جاۋدان بوساتىپ الۋ جولىنداعى ەرلىكتەرى تىپتىدە كورنەكىلەنە تۇسكەن. داعاندەلى بويىندا جاساقتالىپ، شۇرشىتكە قارسى اتتانعان ابىلاي قولىنىڭ قۇرامىندا نۇرالى باتىر بەكنازار، قوساي جاساعىن باسقارعان.

1765, 1770 جىلدارى قىرعىز ۇلىسىنا جاساعان جورىقتاردا، ىلەنىڭ سول جاعاسىن، شۋ بويىن تازارتۋعا اتسالىسقانى تۋرالى مالىمەت ساقتالعان. بۇدان بولەك 1771 – جىلعى تورعاۋىتتارمەن بولعان «شاڭدى جورىقتىڭ» دا بەل ورتاسىندا بولعانى كۇمانسىز. 1766 جىلى قوقان حاندىعىنا قارسى جورىعىنا قاتىناسقان جاۋجۇرەك باھادۇرلەرىمىزدىڭ ءبىرى جاستابان رۋىنىڭ ۇلكەن ءبيى بايسەيىتتىن بەل بالاسى جوبالاي بي، نۇرالى باتىردى ەلىمەن جەرىن قورعاۋدا ەڭبەگى سىڭگەن تۇلعا بولعاندىعىن مىنا ءبىر تولعاۋىناندا كورۋگە بولادى:

نۇرالىداي ەر قايدا؟

باقاناستاي جەر قايدا؟

باتىرى بار ەلدە باقىت بار.

باتىر – ەلدىڭ ەركەسى،

قوي باستايتىن سەركەسى.

ەر ەلگە قارايدى،

ەز جەرگە قارايدى.

باتىرىن حالىق باعالايدى،

جاقسى دانالىقتى جاعالايدى.

بۇدان شىعاتىن قورىتىندى: نۇرالى باتىردىڭ ءوز زامانىندا ءتيىستى باعاسىن العان، ايتۋلى تۇلعا بولعانى. باتىردىڭ وسىنداي تولىپ جاتقان ەرلىكتەرىنەن وزگە «باتىردىڭ ايتقانى ەكەن» دەگەن كوپتەگەن جىراۋلىق ۇلگىدەگى ناقىل سوزدەرى دە حالىق جادىندا ساقتالىپ ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە كەلىپ جەتكەن. سونىڭ ىشىندە اتالى ءسوز رەتىندە ساقتالعان ناقىلدار قاتارىندا باتىردىڭ مىناداي سوزدەرى حاتتالعان:

اسقار تاۋ توبە بولار تاس كەتكەن سوڭ،

جاقسى اۋىل جىن بولادى باس كەتكەن سوڭ.

باتىر ءبىر ولمەيدى، مىڭ ولەدى.

تاعدىرى قايراتىندا، قايراتسىز بولسا، ءبىر ولەر.

كەرەيگە قورلىق جاقسا دا، وزبىرلىق جاقپايدى.

ەكى قاتىن العاننىڭ ۇرپاعىنىڭ ەگەسى كوپ.

ءوزىمشىل بولما، كىسىلىگىڭ بەتەگەدەن الاسا بولسىن، ءوزىڭ قورلانساڭ

دا باسقالاردى قۇرمەتتە.

 

«ەر سامالدىق حيكاياسىندا» بەگىمبەتتىڭ بوساعاسى قۇرىمباي ورداسىندا. «كوكتۇبەك كوپبەيىت – قوسبوساعانى» نۇرالى، ايباس بەكىتىپ كەتكەن… ايباس باتىر، بەكنازار – قوجاگەلدىۇلى جانبايدىڭ بەل بالاسى. ايباس باتىر زامانىندا بالسۋىردان قىتاي اسىل تۇقىمدى قۇلا جىلقىلار اكەلىنىپ، ولار ورتا ازيا، رەسەيگە تارايدى. سامالدىق جانساقۇلى (1851 – 1924). بەكنازار – جادىگەر رۋىنان شىقان اقىن، سەرى ادام بولعان.

نۇرالى باتىردىڭ جەكە ءومىرى مەن ۇرپاقتارى تۋرالى توقتالار بولساق، بايبىشەسى قازىنا انامىزدان: جانتەمىر، جانۇزاق، ءومىر، كادىر، دوسىمبەك بەس ۇل. سوڭعى ۇشەۋى مومىن جۇپتارى جازىلماي، جەكە ءبىر اۋىل بولىپ بىرگە جۇرگەندىكتەن «ءۇش مومىن» اتاپ كەتكەن. قازىنا انامىز ۇلى ءجۇزدىڭ قىزى. انامىز ات اۋىزدىعىمەن سۋ ىشكەن زاماندا باتىرعا ناعىز اقىلشى، تۋ ۇستاۋشى سەرىك بولعان. ءارى ءتۇس جورىپ، الداعىنى بولجاي بىلگەن.

توقالى بالاپاننان: بەس ۇل، ولار كەنەنباي، دونەنباي، وزەنباي، ءسادىر، بۇلانتاي. بالاپان. تەگى ارعىن تايپاسىنىڭ قامبار رۋىنان شىققان اي باتىردىڭ ۇرپاعى. ەل اۋزىندا ساقتالعان انگىمەلەردە نۇرالى جورىقتان قالماق قىزى پىشقاندى الىپ كەلىپ ونى ءوزىنىڭ بىرگە تۋعان اعاسى ەدىلگە سىيعا تارتقان.قالماق قىزىنان بەلگىباي، كۇسەپ، تىلەپ اتتى ۇلدار تۋادى. ولاردان تاراعان ۇرپاقتار انالارىنىڭ اتىمەن پىشقان اتالىپ كەتكەن.

نۇرالى ەڭسەلى بيىك، تولىقشا كەلگەن، شىمىر دەنەلى، كوز اۋقىمى ۇلكەن، وتكىر كوزدى، ءىرى ادام بولىپتى. ءار ساۋساعى جاي ادامنىڭ قوس ساۋساعىنىڭ جۋاندىعىنداي باتىر كىسى بولعان.

تاريحي اڭىزدار مەن جىرلاردا قازاقتىڭ باسقا باتىرلارىنداعى سياقتى، سونىڭ ىشىندە قابانبايدىڭ «قۋباس اتى»، ەر جانىبەكتىڭ «كوك دونەنى» سياقتى نۇرالى باتىردىڭ شايقاستاردا مىنەتىن ءتۇسى «تەمىردەي قاراكوك تۇلپارى» بولعانى كوپ ايتىلادى. نۇرالى باتىردىڭ وسى تۇلپارى جونىندە مىنانداي ءۇزىندى ولەڭ جولى بار:

جىلقى ىشىندە تۇلپار ەدى قاراكوك،

جانۋاردىڭ شابىسى بارادى ۇدەپ.

قىرعيداي جاۋعا تيگەن نۇرالىعا،

قايران قاپ، قايراتىنا قارادى كوپ. – دەگەن جىر جولدارى كەزدەسەدى. باتىردىڭ ۇرپاقتارى اراسىندا كۇنى بۇگىن ساقتالىپ كەلە جاتقان اڭىزدار مەن جىرلاردا باتىردىڭ ەرلىكتەرى ونىڭ تۇلپارىمەن قوسا ايتىلادى.

اتا مەكەنگە قونىستانۋ

جاستابان رۋىنىڭ بەگىمبەتىنەن تاراعان بەكنازار، قوساي ەلى قازاق – جوڭعار سوعىسىنان كەيىنگى تاريحي كەزەڭدە بۇرىنعى شۇبارتاۋ اۋدانىنا قونىستانىپ (قازىرگى كەزدە اباي وبلىسىنىڭ اياگوز اۋدانى قۇرامىندا) نەشە عاسىر بويى مەكەندەپ كەلەدى. ولاردىڭ بۇل ولكەنى قونىستانۋى تۋرالى ءار ءتۇرلى مالىمەتتەر بار. ەلدىڭ قونىسى، مالدىڭ ءورىسى ولشەۋگە ءتۇسىپ قازاق رۋلارى اراسىندا قونىستانۋدىڭ جاڭا كەزەڭى باستالعان كەزدە نۇرالى باتىر ءوزىنىڭ ۇزەڭگىلەس باتىرلارىمەن كەڭەس قۇرا وتىرىپ جاڭا قونىستا «اعىن سۋدىڭ باسىن الماسا جۇلگەلى ولكە بايىرقالى قونىس بولماس» دەيتىن قازاقتىڭ ارىدان كەلە جاتقان ءداستۇرلى ۇعىمىن بەرىك ۇستانىپ وتىرعان. سونىمەن ولار شىڭعىس تاۋدان اققان ءۇش وزەن بايقوشقار، باقاناس، بالقىبەك توعىسقان تۇسىن مەكەن ەتۋدى ۇيعارعان.

جاستابانداردىڭ ون ەكى اباق اۋىلدارىنان شەتكەرىلەۋ جاتقان شۇبارتۋ وڭىرىنە كوشىپ كەلۋ تاريحىن كەيبىر شەجىرە دەرەك بويىنشا 1757 جىلى جوڭعار شاپقىنشىلىعى ءبىر جولا جويىلعاننان كەيىن قاراكەرەي قابانباي، بوگەنباي، ەر جانىبەك باتىرلاردىڭ جەر ءبولىسۋ كەنەسىندە شىڭعىس تاۋىنىڭ ونتۇستىگىندەگى ەكى وزەن باقاناس پەن داعاندىنى بەگىمبەت كەرەيدىڭ ۇرپاعىنا بەرۋدى ۇيعارادى. جاۋعا قارسى ۇلكەن قايرات كورسەتكەن ءجۇز باسى نۇرالىعا داعاندى وزەنىنىڭ بويىن بەرەدى. «بابالار شەجىرەسىن بىلگەن ءجون، نەمەسە بالاممەن سۇقبات»، (شۇبارتاۋ شۇعىلاسى گازەتى، 5 شىلدە 1991 جىل. باسپاعا بەرگەن سامحان جۇمانباەۆ.). ەندى بىردە سول كەزدەگى توبىقتىنىڭ بيلەرى كەڭگىرباي مەن ىرعىزبايعا قاتىستى ايتىلىپ، ولاردىڭ بۇل ولكەگە كەلىپ قونىستانۋىنا كەڭگىربايدىڭ ءجون كورسەتكەنى جانە سوڭعى كەزگە دەيىن تاتۋ-ءتاتتى كورشى رەتىندە ەل ومىرىندە بولعان ۋاقيعالاردى كەڭەسە شەشىپ وتىرعانى ايتىلادى.

نۇرالى باتىر دۇنيەدەن وزار الدىندا،

- مەن بۇگىن تۇندە ول دۇنيەگە اتتانام، مەنىڭ مۇردەمدى وسى جەرگە جەرلەندەر.  مەن جاتقان جەردى مەكەندەۋدى قوجاگەلدى ۇرپاعىنىڭ ەنشىسىنە بەرىڭدەر. شاقانا سالەمىم، تۋىستىق بىرلىكتى، ۇزبەسىن. شىڭعىستىڭ ارعى بەتىندەگى توبىقتىنىڭ جىلقىسى جايلاعانشا ۇرپاعىمىزدىڭ جەرى بولسىن. جاۋدى تازارتۋدا قوجاگەلدىنىڭ ۇرپاعى از ەرلىك كورسەتكەن جوق. توبىقتى ارۋاق اتتاماس. ىرعىزباي ۇرپاعىنا مەنەن سالەم ايتىڭدار نايزامدى زيراتىمنىڭ باسىنا قاداپ، ساداعىم مەن قالقانىمدى اياق جاعىما قويىندار، – دەپ سوڭعى امانتىن جاقىندارىنا ايتادى.

سول جىلعى كۇزدە قوجاگەلدىنىڭ ۇرپاعى  نۇرالىنىڭ بەيىتىنە دەيىنگى جەرگە قونىستانادى.بايقوشقارعا باراتىن ەسكى قارا جولمەن جۇرگەندە ۇزىندىعى 5 – 6 مەتر بيىكتىگى كىسى بويىنداي  «بەسىك» ءتارىزدى، ءتورت بۇرىشتى تاستان قالانعان زيرات نۇرالىنىڭ زيراتى، – دەپ مارقۇم، تەگى قوجاگەلدى، شەجىرەشى ءابىش اقساقال جانە ودان بۇرىنىراق بەرىكبولوۆ قاعازشايدىڭ اكەسى ستارشىن بولعان بەرىكبول دا ايتىپ وتىراتىڭ، – دەيتىن ەدى اكەم. سامحان جۇمانبايۇلى. وسىلايشا بەگىمبەت ۇرپاقتارىنىڭ شۇبارتاۋ وڭىرىنە كەلىپ قونىستانۋى جوبالاي بي، نۇرالى، شاقانتاي، ايباس باتىرلاردىڭ اتىمەن تىكە بايلانىستى ايتىلادى. ادەتتە بۇل كوشى – قون  1760 – 1770 جىلدار ارالىعىندا بولعانى باياندالادى. ولار قالباتاۋ ماڭىنان كەلدى مە، بولماسا ودان دا شىعىستان زايسان كولى ماڭىنان كەلدى ما؟ ول تۋرالى دا ءار ءتۇرلى ايتىلادى. اتالعان باتىرلاردىڭ باستاۋىمەن بولعان بۇل كوش كەزىندە 300 وتباسى وسىندا باقاناس، داعاندەلى وزەندەرىنىڭ بويىنا كوشىپ كەلگەندە شاقانتاي مەن نۇرالى باتىرلاردىڭ ءوز كىندىگىنەن شىققان بالالارى عانا بولادى. ودان باسقالارى وزدەرىنىڭ اتالاس تۋىستارىمەن قول استىنداعى ساربازدارى ەدى.  داعاندى وزەنىنىڭ بويى مەن ونىڭ باتىسىنداعى ارقارلىنى قوسا جورعا تاۋىنا دەيىنگى، شىعىسىنداعى مايقاپشاعايدى قۇر وزەنىنە دەيىن، وڭتۇستىكتەگى قۇر وزەنىنىڭ داعاندىعا قۇيىلىسىنا دەيىنگى ارالىقتى نۇرالىنىڭ ۇرپاعىنا بەرەدى. سارىباي ۇرپاقتارى ەمەلتاۋدىڭ شىعىسىنداعى تاسقورا ماڭىنداعى مۇزبەلگە قونىستانادى.

مايقاپشاعاي تاۋىنىڭ سولتۇتىگىندەگى «باباڭ» دەپ اتالىپ  كەتكەن وزەن بويىمەن قۇسمۇرىن، مەيىزەككە دەيىنگى جەرگە مايەمەر مەن بايجىگىت ۇرپاعى قونىستانعان. كوشىپ كەلگەننەن كەيىن جوبالايدى بي سايلايدى دا، قازىرگى زيراتى تۇرعان جەردەن اياقداعاندىنى بەرەدى. بايسەيىتتىڭ قالعان ۇرپاقتارى شولدەگى قاراۇڭگىر تاۋىنىڭ ماڭىنا ورنىعادى.

ءبيدىڭ كۇمبەزدى بەيىتتىڭ بەيسەنباي تويسارين 1924 – 25 جىلدارى  كوكتالدا 1910 – 1911 جىلدارى اشىلعان مالدارگەرلىك پۋنكىتتە مالدارگەرلىك فەلدشەرى بولىپ جۇرگەندە ەلدەن قارجى جيۋ ارقىلى شەبەر زيراتشىعا ساز كىرپىشتەن قالاتىپ قايتا سالعىزادى. جوبالاي ءبيدىڭ  بۇرىنعى زيراتى ءتورت قۇلاقتى تاس بەيىت بولعان.

اتا بالاسى بۋرا مەن قاسقانىڭ ۇرپاقتارى ءوز قالاۋلارىمەن جىلاندى، دونەنجاي، ۇزىنبۇلاق، ۇشقاۋعا، شاتقا دەيىنگى جەرگە ورىنىعادى. شاقانتاي باتىر ءوزىنىڭ اعالارى مالدىباي، ماتاقتىڭ ۇرپاقتارى مەن ءوز بالالارىن جانە ساربازدارىن باقاناس وزەنىنىڭ بويىنداعى سارىتەرەك پەن مورتىققا دەيىنگى ارالىققا ورنالاستىرادى.

ەل باسىنا كۇن تۋعان، جوڭعار قىلىشىن جالانداتىپ قازاق دالاسىن قانعا بوياعان الاساپىران زامانىڭ باتىر تۇلعاسى نۇرالى بابامىزدىڭ ماڭگىلىك مەكەنى – باقاناس وزەنىنىڭ بويىنداعى، «كوپبەيىت توبەسىندە» ۇرپاقتارى 1997 جىلى بيىكتىگى 12 مەتردەن اساتىن اق كىرپىشتەن ورىلگەن ءزاۋلىم كەسەنە تۇرعىزعان. الىستان مۇندالاپ، «مەن مۇندامىن، ەلىن قورعاعان باباڭ وسىندا جاتىر» – دەپ تۇرعانداي  ەنسەلى-اق.

                      تۇرسىن سامحانۇلى جۇمانباي, 

                    نۇرالى باتىر كىتابىنىڭ اۆتورى.

ولكە تانۋشى

بالقاش قالاسى.

 

 

 

 

 

 

 

Related Articles

  • اتتىعا جول، اۋىزدىعا ءسوز بەرمەگەن تۇرىم باتىر

    ءار داۋىردە حالىقتىڭ پانا تۇتار، قورمال سانار قۇرمەتتى ازاماتتارى بولادى، سولاردىڭ ءبىرى زامانى اتتىعا جول، اۋىزدىعا ءسوز بەرمەيتىن، باتىرلىعىمەن حالقى جاقتا تۇرىپ، مىناۋ ورتاسى مەن مەكەنىن قورعاۋ جولىندا سىرت جاۋعا سەس بولىپ كەلگەن تۇرىم باتىردى تۋعان حالقى ماڭگى ۇماتپايدى. تۇرىم بالا كۇنىنەن بالۋاندىعىمەن، قامشىگەرلىگىمەن اتى شىققان، ەسەيىپ ات جالىن تارتىپ مىنە كوز الارتقان جاۋلارىنىڭ بەتىن قايتارىپ كوزگە تۇسكەندىكتەن «بۇل وڭىردە تۇرىم بار» دەپ سىرت جاۋلار اتتاپ باسپايتىن بولعان. تۇرىم ءومىرىنىڭ سوڭىندا زيراتىن قازىپ، قابىرىن تۇرعىزىپ قويىپ قاجىلىق ساپارعا اتتانىپ، قايتارىندا بۇگىنگى سەمەي ءوڭىرى ماڭىنا كەلگەندە تۇيىقسىز دۇنيە سالىپ، جول جولداستارى سۇيەكتە بۇزباي سارتەرەكتەگى ءوزى ازىرلەپ كەتكەن قابىرعا جەتكىزىپ، ەل، جۇرتىنا تابىس ەتىدى. يتەلى رۋىنىڭ ءبىر مۇنشا اتاسى اجى گۇڭ بولىپ

  • «سەن ەسىركە، تىنىش ۇيىقتات، باق سوزىمە!» /اباي/

    «سەن ەسىركە، تىنىش ۇيىقتات، باق سوزىمە!» /اباي/

    ءبىزدىڭ قازاقتا «مالعا دوستىڭ مالدان باسقا مۇڭى جوق» – «مالدان بوعى عانا بوتەن» تالاي جارىمەس ابايدىڭ اتىنا نەشە ءتۇرلى ءسوز ايتقان. ونىڭ ىشىندە ساۋداگەر عانا ەمەس، ءوزىن ء“سوز ۇستاعان”، “ەل ۇستاعان” سانايتىندار دا بولدى. بۇلارعا ابايدىڭ ءوزى جاۋاپ بەرىپ كەتكەن: «تىنىش ۇيىقتات، سەن ەسىركە، باق سوزىمە!». ال، اناۋ جىگىت «مالدىڭ بۋىمەن» نەگىزگى ويىن دۇرىس جەتكىزە الماعان سياقتى. ول، «قۇنەكەڭ مالىن شىعىنداپ، ابايدى وقىتىپ، جاعداي جاساماعاندا قالاي بولار ەدى… ءبىز دە سول قۇنەكەڭ سياقتىمىز…» دەگەندى ايتپاقشى بولدى – اۋ دەيمىن… قۇنەكەڭ قايدا، سەن قايدا… «قۋاتى كۇشتى نۇرلى ءسوز، قۋاتىن بىلگەن ابايلار…» – دەيدى اباي. ءسوزدىڭ قۋاتىن بىلمەگەن وتە قيىن، كۇيىپ قالۋىڭ مۇمكىن… وسى ارادا بريتانيانىڭ پرەمەر – ءمينيسترى بولعان بەندجامين ديزراەليدىڭ

  • تيبەت اسقان كوش نە سەبەپتى باستالدى؟

    تيبەت اسقان كوش نە سەبەپتى باستالدى؟

    1883-جىلى التايدان جامىسباي باستاعان قازاقتار العاش رەت باركول جەرىنە كوشىپ باردى، 1887-1891-1895 جىلدارى تاعىدا كوشىپ كەلگەندەر بولدى. ونان كەيىندە كوشىپ كەلگەندەر بولدى، مىسالى 1912-1913 جىلدارى، 1920 جىلدارى، 1924-1929 جىلى كەلگەنلەر بولدى، ولاردىڭ دەنى التايدان بولاتىن. 1912 جىلدان كەيىن مانجۋ بيلىگى قۇلاپ قىتاي بيلىگى ورنادى، 1928 جىلى بيلىككە كەلگەن جين شۋرىن التاي تورەسى قاسىمقان ۇلى شارىپقاندى، تارباعاتاي تورەسىنىڭ ۇلى قىزىردى، باركول قازاق ۇكىردايى ءالىپتىڭ ۇلى ەلىسقاندى ۇرىمجىدە وقىتتى، ەلىسقان زاماناۋي اسكەري ءبىلىم الدى، قىتاي ءتىلىن ۇيرەندى. ونى 200 ادامدىق قارۋلى قازاققا باسشى ەتىپ ونى «شىعىس شىڭجاڭ شەگارا قورعانىس وتريادى» دەپ اتادى. 1931 جىلى قۇمىل ۇيعىرلارى قوجانيازدىڭ باستاۋىندا كوتەرىلىس جاسادى. وقيعا ءبىر قىتاي اسكەر باسىنىڭ ءبىر ۇيعىر قىزدى زورلىقپەن ايەل ەتىپ الماق

  • مىرجاقىپ دۋلاتوۆ تۇرمەدە جاتقاندا جازعان ولەڭى

    مىرجاقىپ دۋلاتوۆ تۇرمەدە جاتقاندا جازعان ولەڭى

    جەكە ارحيۆىمنەن تابىلعان قۇندى مۇراعات «مىرجاقىپ دۋلاتوۆ تۇرمەدە جاتقاندا جازعان ولەڭى) بۇل ولەڭدى 1980 – جىلى ءور التايدىڭ كوكتوعاي اۋدانىنا قاراستى دۇرە اۋىلىندا 61 جاستاعى قاۋان ورىنباسارۇلى دەگەن اقساقال ايتقانىنان جەكە ارحيۆىمدە ساقتالىپ قالعانىنان تاۋىپ وقىرمانمەن ءبولىسىپ وتىرمىن. اي، قۇداي – اۋ، اققا جاق، ءوزىڭى ايان مەن ناقاق. اقيقات دەگەن جولىڭنىن، ابىرويىڭدى اشپا حاق. اياتبەنەن قادىسقا، اللا نيەت اق ىسكە. جان الماسام جوق ەدى-اۋ، جازا تارتسىن دەگەن باق. مەنى سوتتاپ بايلاتىپ، زىعىرداندى قايناتىپ. ماسايراسىن ءماز بولىپ، قيناعاندى ءوزىڭ تاپ جاقىن جەردەن جاۋ شىعىپ، ماقۇل ىستەن داۋ شىعىپ. دۇشپان ءۇستاپ قولىمنان، يتتەر تىستەپ تونىمنان. جامان توسۋ بولعان شاق، تۇتقىن بولىپ تارىعىپ، جالعىز جاتىپ زارىعىپ، اشۋ قىسىپ ويدى الىپ، دەرت ءجايىلىپ بويدى

  • عالىم بوقاش مەرەيلى 50 جاستا

    عالىم بوقاش مەرەيلى 50 جاستا

    Altyn Magauina بۇگىن اتامىزدىڭ ەڭ جاقىن شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى، ءبىزدىڭ باۋىرىمىز، قازاقتىڭ ماقتان تۇتاتىن جاستارىنىڭ ءبىرى عالىم بوقاش مەرەيلى 50 جاسقا تولىپ وتىر. ءبىز ءۇشىن بۇل كۇن – جاي عانا عالىمنىڭ تۋعان كۇن ەمەس، بۇل – ونىڭ جارتى عاسىرلىق ونەگەلى ءومىر جولىنىڭ، ادال ەڭبەگىنىڭ، بيىك پاراسات پەن ادامگەرشىلىگىنىڭ مەرەكەسى. ءبىز عالىمدى تەك تەرەڭ ءبىلىمى ءۇشىن ەمەس، ۇلكەن جۇرەگى ءۇشىن قادىرلەيمىز. عالىمنىڭ الەمنىڭ ەڭ بەدەلدى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى – وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الىپ، “ازاتتىق راديوسىندا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ، بۇگىندە امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتىندە ابىرويلى جۇمىس اتقارىپ جۇرگەنى ونىڭ تاباندىلىعىنىڭ، بىلىمگە قۇشتارلىعىنىڭ جانە ەڭبەكقورلىعىنىڭ ايقىن كورىنىسى. الايدا ادامنىڭ شىنايى باعاسى ونىڭ قىزمەتىمەن نەمەسە جەتكەن جەتىستىكتەرىمەن عانا ولشەنبەسە كەرەك. ادامنىڭ قادىرى ونىڭ جۇرەگىندە،

پىكىر قالدىرۋ

ەلەكتورندى پوشتاڭىز سىرتقا جاريالانبايدى. بەلگى قويىلعان ءورىستى تولتىرۋ مىندەتتى *

اتى-ءجونى *

Email *

سايتى

Kerey.kz/كەرەي.كز

ءبىز تۋرالى:

تەل: +7 7071039161
Email: kerey.qazaq@gmail.com

Kerey.kz ءتىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىن http://old.kerey.kz تەن وقي الاسىزدار!

KEREY.KZ

سايت ماتەريالدارىن پايدالانعاندا دەرەككوزگە سىلتەمە كورسەتۋ مىندەتتى. اۆتورلار پىكىرى مەن رەداكتسيا كوزقاراسى سايكەس كەلە بەرمەۋى مۇمكىن. جارناما مەن حابارلاندىرۋلاردىڭ مازمۇنىنا جارناما بەرۋشى جاۋاپتى.

سايت ساناعى: