قالقا- تۇڭعىس-مانچجۋر تەكتى حالىق.
kerey.kz
نۇربولات پىرىمبەت
قالقا- تۇڭعىس-مانچجۋر تەكتى حالىق. عالىمدار ولاردىڭ جۇرناعىن امۋر وزەنى جاعالاۋى مەن سۋنگاري وزەنىنىڭ باتىس بولىگىنەن تاپقان ( تاڭ ديناستياسى، 618 -908 جىلدار ارالىعىندا). ءبىز شيۆەي حالىقتارى تۋرالى قىتايدىڭ تاڭ ديناستياسى جىلناماسىنان جازىلعان ءۇزىندى كەلتىرەمىز;
«… سوعىس قارۋى رەتىندە ولار سۇيەكتى ساداق پەن «حۋ» اعاشىنان جاسالىنعان جەبەلەردى پايدالانعان، وزدەرى كەرەمەتتەي مەرگەن ساداقشىلار بولعان. مەزگىل – مەزگىل لاقتىرۋعا ارنالعان شاعىن نايزالارىمەن اڭعا شىعىپ تۇرعان. ولار جەر وڭدەپ، شاعىن ۇيلەر تۇرعىزدى. ءۇيدىڭ توبەسىن تەرىلەرمەن جاپقان. ءۇي جانۋارلارى رەتىندە يت پەن شاشقا ۇستادى…
بۇل كىسىلەر جەر وڭدەگەندە اعاشتىڭ باسىن سۇيىرلەپ ودان سوقا جاسايدى. ونى ءبىر ادام تارتىپ جۇرەدى، سول ارقىلى ەگىس ەگەدى. بىراق، ودان الاتىن ونىمدەرى شامالى… ادەتتە وزەن بويلاپ قونىستانادى. ون نەمەسە ءتىپتى جۇزدەگەن وتباسىلار بىرىگىپ، شاعىن قاۋىم قۇرىپ ءومىر ءسۇردى . شاشتارى سابالاق، كيىمدەرى سول جاعىنا قاراي تۇيمەلەنگەن. نەكە قۇرۋ ءتارتىبىن رەتتەيتىن زاڭدارى: كۇيەۋ جىگىت الدىمەن قىز ۇيىنە بارىپ 3 جىل جۇمىس ىستەۋى قاجەت. سول سەبەپتەندە ول بولاشاق جارىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس جاساي الادى. ءۇش جىل جۇمىسقا جالدانىپ كەلگەن سوڭ، كۇيەۋى ايەلىن ەرتىپ، ءبىر ارباعا وتىرادى دا، ونى قىزعا بەرگەن جاساۋ – جابدىقپەن تولتىرادى. ءسويتىپ، بارابانداتىپ، سايرانداتىپ، جىگىتتىڭ ەلىنە قايتادى. جەرلەۋ راسىمدەرى: ءار شيۆەيلەردىڭ وتباسىلارى شاعىن قالقا تۇرعىزىپ، ونىڭ ۇستىنە ولگەندەردىڭ مۇردەسىن تاستايدى. ولگەن ادامنىڭ سوڭىنان ءۇش جىل ازا تۇتىپ جۇرەدى… شيۆەيلەر بۇقا جەككەن ارباعا ءمىنىپ جۇرگەن. ۇيلەرىن تەرىمەن نەمەسە جاس تالداردى قيىپ جاپقان. وزەننەن ءوتۋ ءۇشىن تال مەن تەرىدەن قايىق، سال جاساعا. اتتارىن جايىلىمعا ەمىن-ەركىن جىبەرەدى. ولار قوي ۇستامايدى جانە جىلقى مالدارى دا از. ولار ۇستەرىنە تەرىدەن نەمەسە بىلعارىدان تىگىلگەن موحە كيدى…»
جوعارعىداعى ايتىلعان سۋرەتتەمە قازىرگى موڭعولدارعا كەلەدى. ماسەلەن، موڭعولداردىڭ جەرلەۋ ءراسىمى (ادام دەنەسىن جەر قوينىنا بەرمەي ساقتاۋ) ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالعان. ءتىپتى، كوممۋنيستەر زامانىندا دا ولار مۇردەنى ۇيىنەن قىرىق-ەلۋ شاقىرىم قاشىقتىققا دالا نەمەسە ورمان ىشىنە اپارىپ، بوس تاستاپ كەتەدى. ادەتتە جەرلەۋ راسىمىنە قاتىسۋشىلار ودان كەيىن ۇيىنە باسقا جولمەن قايتىپ كەلەدى. سەبەبى، موڭعولدار ولگەن ادامنىڭ ەلەسى وزدەرىمەن بىرگە ەرىپ كەلۋىنەن قاۋىپتەنگەن.
ءبىز قالقالار مۇنداي ءداستۇردى وزدەرى بۇعان دەيىن كوپ جىلدار بويى مەكەن ەتكەن سولتۇستىك ماڭگى مۇزدى اۋماقتاردان وزدەرىمەن بىرگە الىپ كەلگەن بولۋى كەرەك دەپ بولجايمىز. ال، مۇنداي جەرلەۋ ءراسىمى تۇرىك حالىقتارىنا مۇلدەم جات. موڭعولدار بۇگىن دە وسىدان 9 عاسىر بۇرىنعى شيۆەيلەر سياقتى قالىڭدىعىنىڭ ۇيىنە بارىپ تۇرا بەرەدى. ال، تۇرىكتەر دە مۇنداي عۇرىپ جوق. وسىعان قاراعاندا شيۆەيلەر شىڭعىس حان زامانىندا تۇرىكتەردىڭ ىسىنە مۇلدەم ارالاسپاي، امۋر بويى مەن ونىڭ سالالارىندا تىپ-تىنىش ءومىر ءسۇرىپ جاتقان بولدى. تەك، تيىش جاتقان حالىقتى ءبىر ۋاقىتتاردا تۇرىك ءداستۇرىن ۇستانعان ەل ەكەندىگىن دالەلدەپ ەسىمىز شىعىپ جۇرگەن ءبىزدىڭ ءوزىمىز.
facebook الەمەتتك جەلدەن الىندى
پىكىر قالدىرۋ