Қалқа- тұңғыс-манчжур текті халық.

قالقا- تۇڭعىس-مانچجۋر تەكتى حالىق.

| May 19, 2015

نۇربولات پىرىمبەت

قالقا- تۇڭعىس-مانچجۋر تەكتى حالىق. عالىمدار ولاردىڭ جۇرناعىن امۋر وزەنى جاعالاۋى مەن سۋنگاري وزەنىنىڭ باتىس بولىگىنەن تاپقان ( تاڭ ديناستياسى، 618 -908 جىلدار ارالىعىندا). ءبىز شيۆەي حالىقتارى تۋرالى قىتايدىڭ تاڭ ديناستياسى جىلناماسىنان جازىلعان ءۇزىندى كەلتىرەمىز;

«… سوعىس قارۋى رەتىندە ولار سۇيەكتى ساداق پەن «حۋ» اعاشىنان جاسالىنعان جەبەلەردى پايدالانعان، وزدەرى كەرەمەتتەي مەرگەن ساداقشىلار بولعان. مەزگىل – مەزگىل لاقتىرۋعا ارنالعان شاعىن نايزالارىمەن اڭعا شىعىپ تۇرعان. ولار جەر وڭدەپ، شاعىن ۇيلەر تۇرعىزدى. ءۇيدىڭ توبەسىن تەرىلەرمەن جاپقان. ءۇي جانۋارلارى رەتىندە يت پەن شاشقا ۇستادى…
بۇل كىسىلەر جەر وڭدەگەندە اعاشتىڭ باسىن سۇيىرلەپ ودان سوقا جاسايدى. ونى ءبىر ادام تارتىپ جۇرەدى، سول ارقىلى ەگىس ەگەدى. بىراق، ودان الاتىن ونىمدەرى شامالى… ادەتتە وزەن بويلاپ قونىستانادى. ون نەمەسە ءتىپتى جۇزدەگەن وتباسىلار بىرىگىپ، شاعىن قاۋىم قۇرىپ ءومىر ءسۇردى . شاشتارى سابالاق، كيىمدەرى سول جاعىنا قاراي تۇيمەلەنگەن. نەكە قۇرۋ ءتارتىبىن رەتتەيتىن زاڭدارى: كۇيەۋ جىگىت الدىمەن قىز ۇيىنە بارىپ 3 جىل جۇمىس ىستەۋى قاجەت. سول سەبەپتەندە ول بولاشاق جارىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس جاساي الادى. ءۇش جىل جۇمىسقا جالدانىپ كەلگەن سوڭ، كۇيەۋى ايەلىن ەرتىپ، ءبىر ارباعا وتىرادى دا، ونى قىزعا بەرگەن جاساۋ – جابدىقپەن تولتىرادى. ءسويتىپ، بارابانداتىپ، سايرانداتىپ، جىگىتتىڭ ەلىنە قايتادى. جەرلەۋ راسىمدەرى: ءار شيۆەيلەردىڭ وتباسىلارى شاعىن قالقا تۇرعىزىپ، ونىڭ ۇستىنە ولگەندەردىڭ مۇردەسىن تاستايدى. ولگەن ادامنىڭ سوڭىنان ءۇش جىل ازا تۇتىپ جۇرەدى… شيۆەيلەر بۇقا جەككەن ارباعا ءمىنىپ جۇرگەن. ۇيلەرىن تەرىمەن نەمەسە جاس تالداردى قيىپ جاپقان. وزەننەن ءوتۋ ءۇشىن تال مەن تەرىدەن قايىق، سال جاساعا. اتتارىن جايىلىمعا ەمىن-ەركىن جىبەرەدى. ولار قوي ۇستامايدى جانە جىلقى مالدارى دا از. ولار ۇستەرىنە تەرىدەن نەمەسە بىلعارىدان تىگىلگەن موحە كيدى…»
جوعارعىداعى ايتىلعان سۋرەتتەمە قازىرگى موڭعولدارعا كەلەدى. ماسەلەن، موڭعولداردىڭ جەرلەۋ ءراسىمى (ادام دەنەسىن جەر قوينىنا بەرمەي ساقتاۋ) ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالعان. ءتىپتى، كوممۋنيستەر زامانىندا دا ولار مۇردەنى ۇيىنەن قىرىق-ەلۋ شاقىرىم قاشىقتىققا دالا نەمەسە ورمان ىشىنە اپارىپ، بوس تاستاپ كەتەدى. ادەتتە جەرلەۋ راسىمىنە قاتىسۋشىلار ودان كەيىن ۇيىنە باسقا جولمەن قايتىپ كەلەدى. سەبەبى، موڭعولدار ولگەن ادامنىڭ ەلەسى وزدەرىمەن بىرگە ەرىپ كەلۋىنەن قاۋىپتەنگەن.
ءبىز قالقالار مۇنداي ءداستۇردى وزدەرى بۇعان دەيىن كوپ جىلدار بويى مەكەن ەتكەن سولتۇستىك ماڭگى مۇزدى اۋماقتاردان وزدەرىمەن بىرگە الىپ كەلگەن بولۋى كەرەك دەپ بولجايمىز. ال، مۇنداي جەرلەۋ ءراسىمى تۇرىك حالىقتارىنا مۇلدەم جات. موڭعولدار بۇگىن دە وسىدان 9 عاسىر بۇرىنعى شيۆەيلەر سياقتى قالىڭدىعىنىڭ ۇيىنە بارىپ تۇرا بەرەدى. ال، تۇرىكتەر دە مۇنداي عۇرىپ جوق. وسىعان قاراعاندا شيۆەيلەر شىڭعىس حان زامانىندا تۇرىكتەردىڭ ىسىنە مۇلدەم ارالاسپاي، امۋر بويى مەن ونىڭ سالالارىندا تىپ-تىنىش ءومىر ءسۇرىپ جاتقان بولدى. تەك، تيىش جاتقان حالىقتى ءبىر ۋاقىتتاردا تۇرىك ءداستۇرىن ۇستانعان ەل ەكەندىگىن دالەلدەپ ەسىمىز شىعىپ جۇرگەن ءبىزدىڭ ءوزىمىز.

facebook الەمەتتك جەلدەن الىندى

اتتىعا جول، اۋىزدىعا ءسوز بەرمەگەن تۇرىم باتىر

kerey.kz

ءار داۋىردە حالىقتىڭ پانا تۇتار، قورمال سانار قۇرمەتتى ازاماتتارى بولادى، سولاردىڭ ءبىرى زامانى اتتىعا جول، اۋىزدىعا ءسوز بەرمەيتىن، باتىرلىعىمەن حالقى جاقتا تۇرىپ، مىناۋ ورتاسى مەن مەكەنىن قورعاۋ جولىندا سىرت جاۋعا سەس بولىپ كەلگەن تۇرىم باتىردى تۋعان حالقى ماڭگى ۇماتپايدى. تۇرىم بالا كۇنىنەن بالۋاندىعىمەن، قامشىگەرلىگىمەن اتى شىققان، ەسەيىپ ات جالىن تارتىپ مىنە كوز الارتقان جاۋلارىنىڭ بەتىن قايتارىپ كوزگە تۇسكەندىكتەن «بۇل وڭىردە تۇرىم بار» دەپ سىرت جاۋلار اتتاپ باسپايتىن بولعان. تۇرىم ءومىرىنىڭ سوڭىندا زيراتىن قازىپ، قابىرىن تۇرعىزىپ قويىپ قاجىلىق ساپارعا اتتانىپ، قايتارىندا بۇگىنگى سەمەي ءوڭىرى ماڭىنا كەلگەندە تۇيىقسىز دۇنيە سالىپ، جول جولداستارى سۇيەكتە بۇزباي سارتەرەكتەگى ءوزى ازىرلەپ كەتكەن قابىرعا جەتكىزىپ، ەل، جۇرتىنا تابىس ەتىدى. يتەلى رۋىنىڭ ءبىر مۇنشا اتاسى اجى گۇڭ بولىپ
«سەن ەسىركە، تىنىش ۇيىقتات، باق سوزىمە!» /اباي/

kerey.kz

ءبىزدىڭ قازاقتا «مالعا دوستىڭ مالدان باسقا مۇڭى جوق» – «مالدان بوعى عانا بوتەن» تالاي جارىمەس ابايدىڭ اتىنا نەشە ءتۇرلى ءسوز ايتقان. ونىڭ ىشىندە ساۋداگەر عانا ەمەس، ءوزىن ء“سوز ۇستاعان”، “ەل ۇستاعان” سانايتىندار دا بولدى. بۇلارعا ابايدىڭ ءوزى جاۋاپ بەرىپ كەتكەن: «تىنىش ۇيىقتات، سەن ەسىركە، باق سوزىمە!». ال، اناۋ جىگىت «مالدىڭ بۋىمەن» نەگىزگى ويىن دۇرىس جەتكىزە الماعان سياقتى. ول، «قۇنەكەڭ مالىن شىعىنداپ، ابايدى وقىتىپ، جاعداي جاساماعاندا قالاي بولار ەدى… ءبىز دە سول قۇنەكەڭ سياقتىمىز…» دەگەندى ايتپاقشى بولدى – اۋ دەيمىن… قۇنەكەڭ قايدا، سەن قايدا… «قۋاتى كۇشتى نۇرلى ءسوز، قۋاتىن بىلگەن ابايلار…» – دەيدى اباي. ءسوزدىڭ قۋاتىن بىلمەگەن وتە قيىن، كۇيىپ قالۋىڭ مۇمكىن… وسى ارادا بريتانيانىڭ پرەمەر – ءمينيسترى بولعان بەندجامين ديزراەليدىڭ
تيبەت اسقان كوش نە سەبەپتى باستالدى؟

kerey.kz

1883-جىلى التايدان جامىسباي باستاعان قازاقتار العاش رەت باركول جەرىنە كوشىپ باردى، 1887-1891-1895 جىلدارى تاعىدا كوشىپ كەلگەندەر بولدى. ونان كەيىندە كوشىپ كەلگەندەر بولدى، مىسالى 1912-1913 جىلدارى، 1920 جىلدارى، 1924-1929 جىلى كەلگەنلەر بولدى، ولاردىڭ دەنى التايدان بولاتىن. 1912 جىلدان كەيىن مانجۋ بيلىگى قۇلاپ قىتاي بيلىگى ورنادى، 1928 جىلى بيلىككە كەلگەن جين شۋرىن التاي تورەسى قاسىمقان ۇلى شارىپقاندى، تارباعاتاي تورەسىنىڭ ۇلى قىزىردى، باركول قازاق ۇكىردايى ءالىپتىڭ ۇلى ەلىسقاندى ۇرىمجىدە وقىتتى، ەلىسقان زاماناۋي اسكەري ءبىلىم الدى، قىتاي ءتىلىن ۇيرەندى. ونى 200 ادامدىق قارۋلى قازاققا باسشى ەتىپ ونى «شىعىس شىڭجاڭ شەگارا قورعانىس وتريادى» دەپ اتادى. 1931 جىلى قۇمىل ۇيعىرلارى قوجانيازدىڭ باستاۋىندا كوتەرىلىس جاسادى. وقيعا ءبىر قىتاي اسكەر باسىنىڭ ءبىر ۇيعىر قىزدى زورلىقپەن ايەل ەتىپ الماق
مىرجاقىپ دۋلاتوۆ تۇرمەدە جاتقاندا جازعان ولەڭى

kerey.kz

جەكە ارحيۆىمنەن تابىلعان قۇندى مۇراعات «مىرجاقىپ دۋلاتوۆ تۇرمەدە جاتقاندا جازعان ولەڭى) بۇل ولەڭدى 1980 – جىلى ءور التايدىڭ كوكتوعاي اۋدانىنا قاراستى دۇرە اۋىلىندا 61 جاستاعى قاۋان ورىنباسارۇلى دەگەن اقساقال ايتقانىنان جەكە ارحيۆىمدە ساقتالىپ قالعانىنان تاۋىپ وقىرمانمەن ءبولىسىپ وتىرمىن. اي، قۇداي – اۋ، اققا جاق، ءوزىڭى ايان مەن ناقاق. اقيقات دەگەن جولىڭنىن، ابىرويىڭدى اشپا حاق. اياتبەنەن قادىسقا، اللا نيەت اق ىسكە. جان الماسام جوق ەدى-اۋ، جازا تارتسىن دەگەن باق. مەنى سوتتاپ بايلاتىپ، زىعىرداندى قايناتىپ. ماسايراسىن ءماز بولىپ، قيناعاندى ءوزىڭ تاپ جاقىن جەردەن جاۋ شىعىپ، ماقۇل ىستەن داۋ شىعىپ. دۇشپان ءۇستاپ قولىمنان، يتتەر تىستەپ تونىمنان. جامان توسۋ بولعان شاق، تۇتقىن بولىپ تارىعىپ، جالعىز جاتىپ زارىعىپ، اشۋ قىسىپ ويدى الىپ، دەرت ءجايىلىپ بويدى
عالىم بوقاش مەرەيلى 50 جاستا

kerey.kz

Altyn Magauina بۇگىن اتامىزدىڭ ەڭ جاقىن شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى، ءبىزدىڭ باۋىرىمىز، قازاقتىڭ ماقتان تۇتاتىن جاستارىنىڭ ءبىرى عالىم بوقاش مەرەيلى 50 جاسقا تولىپ وتىر. ءبىز ءۇشىن بۇل كۇن – جاي عانا عالىمنىڭ تۋعان كۇن ەمەس، بۇل – ونىڭ جارتى عاسىرلىق ونەگەلى ءومىر جولىنىڭ، ادال ەڭبەگىنىڭ، بيىك پاراسات پەن ادامگەرشىلىگىنىڭ مەرەكەسى. ءبىز عالىمدى تەك تەرەڭ ءبىلىمى ءۇشىن ەمەس، ۇلكەن جۇرەگى ءۇشىن قادىرلەيمىز. عالىمنىڭ الەمنىڭ ەڭ بەدەلدى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى – وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الىپ، “ازاتتىق راديوسىندا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ، بۇگىندە امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتىندە ابىرويلى جۇمىس اتقارىپ جۇرگەنى ونىڭ تاباندىلىعىنىڭ، بىلىمگە قۇشتارلىعىنىڭ جانە ەڭبەكقورلىعىنىڭ ايقىن كورىنىسى. الايدا ادامنىڭ شىنايى باعاسى ونىڭ قىزمەتىمەن نەمەسە جەتكەن جەتىستىكتەرىمەن عانا ولشەنبەسە كەرەك. ادامنىڭ قادىرى ونىڭ جۇرەگىندە،