Qalqa- twñğıs-mançjur tekti halıq.
kerey.kz
Nwrbolat Pirimbet
Qalqa- twñğıs-mançjur tekti halıq. Ğalımdar olardıñ jwrnağın Amur özeni jağalauı men Sungari özeniniñ batıs böliginen tapqan ( Tañ dinastiyası, 618 -908 jıldar aralığında). Biz şivey halıqtarı turalı Qıtaydıñ Tañ dinastiyası jılnamasınan jazılğan üzindi keltiremiz;
«… soğıs qaruı retinde olar süyekti sadaq pen «hu» ağaşınan jasalınğan jebelerdi paydalanğan, özderi keremettey mergen sadaqşılar bolğan. Mezgil – mezgil laqtıruğa arnalğan şağın nayzalarımen añğa şığıp twrğan. Olar jer öñdep, şağın üyler twrğızdı. Üydiñ töbesin terilermen japqan. Üy januarları retinde it pen şaşqa wstadı…
Bwl kisiler jer öñdegende ağaştıñ basın süyirlep odan soqa jasaydı. Onı bir adam tartıp jüredi, sol arqılı egis egedi. Biraq, odan alatın önimderi şamalı… Ädette özen boylap qonıstanadı. On nemese tipti jüzdegen otbasılar birigip, şağın qauım qwrıp ömir sürdi . Şaştarı sabalaq, kiimderi sol jağına qaray tüymelengen. Neke qwru tärtibin retteytin zañdarı: küyeu jigit aldımen qız üyine barıp 3 jıl jwmıs isteui qajet. Sol sebeptende ol bolaşaq jarımen tığız qarım-qatınas jasay aladı. Üş jıl jwmısqa jaldanıp kelgen soñ, kwyeui äyelin ertip, bir arbağa otıradı da, onı qızğa bergen jasau – jabdıqpen toltıradı. Söytip, barabandatıp, sayrandatıp, jigittiñ eline qaytadı. Jerleu räsimderi: är şiveylerdiñ otbasıları şağın qalqa twrğızıp, onıñ üstine ölgenderdiñ mürdesin tastaydı. Ölgen adamnıñ soñınan üş jıl aza twtıp jüredi… Şiveyler bwqa jekken arbağa minip jürgen. Üylerin terimen nemese jas taldardı qiıp japqan. Özennen ötu üşin tal men teriden qayıq, sal jasağa. Attarın jayılımğa emin-erkin jiberedi. Olar qoy wstamaydı jäne jılqı maldarı da az. Olar üsterine teriden nemese bılğarıdan tigilgen mohe kidi…»
Joğarğıdağı aytılğan suretteme qazirgi moñğoldarğa keledi. Mäselen, moñğoldardıñ jerleu räsimi (adam denesin jer qoynına bermey saqtau) äli künge deyin saqtalğan. Tipti, kommunister zamanında da olar mürdeni üyinen qırıq-elu şaqırım qaşıqtıqqa dala nemese orman işine aparıp, bos tastap ketedi. Ädette jerleu räsimine qatısuşılar odan keyin üyine basqa jolmen qaytıp keledi. Sebebi, moñğoldar ölgen adamnıñ elesi özderimen birge erip keluinen qauiptengen.
Biz qalqalar mwnday dästürdi özderi bwğan deyin köp jıldar boyı meken etken soltüstik mäñgi mwzdı aumaqtardan özderimen birge alıp kelgen boluı kerek dep boljaymız. Al, mwnday jerleu räsimi türik halıqtarına müldem jat. Moñğoldar bügin de osıdan 9 ğasır bwrınğı şiveyler siyaqtı qalıñdığınıñ üyine barıp twra beredi. Al, türikter de mwnday ğwrıp joq. Osığan qarağanda şiveyler Şıñğıs han zamanında türikterdiñ isine müldem aralaspay, Amur boyı men onıñ salalarında tıp-tınış ömir sürip jatqan boldı. Tek, tiış jatqan halıqtı bir uaqıttarda türik dästürin wstanğan el ekendigin däleldep esimiz şığıp jürgen bizdiñ özimiz.
facebook älemettk jelden alındı
Pikir qaldıru