Қалқа- тұңғыс-манчжур текті халық.

Qalqa- twñğıs-mançjur tekti halıq.

| May 19, 2015

Nwrbolat Pirimbet

Qalqa- twñğıs-mançjur tekti halıq. Ğalımdar olardıñ jwrnağın Amur özeni jağalauı men Sungari özeniniñ batıs böliginen tapqan ( Tañ dinastiyası, 618 -908 jıldar aralığında). Biz şivey halıqtarı turalı Qıtaydıñ Tañ dinastiyası jılnamasınan jazılğan üzindi keltiremiz;

«… soğıs qaruı retinde olar süyekti sadaq pen «hu» ağaşınan jasalınğan jebelerdi paydalanğan, özderi keremettey mergen sadaqşılar bolğan. Mezgil – mezgil laqtıruğa arnalğan şağın nayzalarımen añğa şığıp twrğan. Olar jer öñdep, şağın üyler twrğızdı. Üydiñ töbesin terilermen japqan. Üy januarları retinde it pen şaşqa wstadı…
Bwl kisiler jer öñdegende ağaştıñ basın süyirlep odan soqa jasaydı. Onı bir adam tartıp jüredi, sol arqılı egis egedi. Biraq, odan alatın önimderi şamalı… Ädette özen boylap qonıstanadı. On nemese tipti jüzdegen otbasılar birigip, şağın qauım qwrıp ömir sürdi . Şaştarı sabalaq, kiimderi sol jağına qaray tüymelengen. Neke qwru tärtibin retteytin zañdarı: küyeu jigit aldımen qız üyine barıp 3 jıl jwmıs isteui qajet. Sol sebeptende ol bolaşaq jarımen tığız qarım-qatınas jasay aladı. Üş jıl jwmısqa jaldanıp kelgen soñ, kwyeui äyelin ertip, bir arbağa otıradı da, onı qızğa bergen jasau – jabdıqpen toltıradı. Söytip, barabandatıp, sayrandatıp, jigittiñ eline qaytadı. Jerleu räsimderi: är şiveylerdiñ otbasıları şağın qalqa twrğızıp, onıñ üstine ölgenderdiñ mürdesin tastaydı. Ölgen adamnıñ soñınan üş jıl aza twtıp jüredi… Şiveyler bwqa jekken arbağa minip jürgen. Üylerin terimen nemese jas taldardı qiıp japqan. Özennen ötu üşin tal men teriden qayıq, sal jasağa. Attarın jayılımğa emin-erkin jiberedi. Olar qoy wstamaydı jäne jılqı maldarı da az. Olar üsterine teriden nemese bılğarıdan tigilgen mohe kidi…»
Joğarğıdağı aytılğan suretteme qazirgi moñğoldarğa keledi. Mäselen, moñğoldardıñ jerleu räsimi (adam denesin jer qoynına bermey saqtau) äli künge deyin saqtalğan. Tipti, kommunister zamanında da olar mürdeni üyinen qırıq-elu şaqırım qaşıqtıqqa dala nemese orman işine aparıp, bos tastap ketedi. Ädette jerleu räsimine qatısuşılar odan keyin üyine basqa jolmen qaytıp keledi. Sebebi, moñğoldar ölgen adamnıñ elesi özderimen birge erip keluinen qauiptengen.
Biz qalqalar mwnday dästürdi özderi bwğan deyin köp jıldar boyı meken etken soltüstik mäñgi mwzdı aumaqtardan özderimen birge alıp kelgen boluı kerek dep boljaymız. Al, mwnday jerleu räsimi türik halıqtarına müldem jat. Moñğoldar bügin de osıdan 9 ğasır bwrınğı şiveyler siyaqtı qalıñdığınıñ üyine barıp twra beredi. Al, türikter de mwnday ğwrıp joq. Osığan qarağanda şiveyler Şıñğıs han zamanında türikterdiñ isine müldem aralaspay, Amur boyı men onıñ salalarında tıp-tınış ömir sürip jatqan boldı. Tek, tiış jatqan halıqtı bir uaqıttarda türik dästürin wstanğan el ekendigin däleldep esimiz şığıp jürgen bizdiñ özimiz.

facebook älemettk jelden alındı

Attığa jol, auızdığa söz bermegen Twrım batır

kerey.kz

Är däuirde halıqtıñ pana twtar, qormal sanar qwrmetti azamattarı boladı, solardıñ biri zamanı Attığa jol, auızdığa söz bermeytin, batırlığımen halqı jaqta twrıp, mınau ortası men mekenin qorğau jolında sırt jauğa ses bolıp kelgen Twrım batırdı tuğan halqı mäñgi wmatpaydı. Twrım bala küninen baluandığımen, qamşıgerligimen atı şıqqan, eseyip at jalın tartıp mine köz alartqan jaularınıñ betin qaytarıp közge tüskendikten «bwl öñirde Twrım bar» dep sırt jaular attap baspaytın bolğan. Twrım ömiriniñ soñında ziratın qazıp, qabırın twrğızıp qoyıp qajılıq saparğa attanıp, qaytarında bügingi Semey öñiri mañına kelgende twyıqsız dünie salıp, jol joldastarı süyekte bwzbay Sarterektegi özi äzirlep ketken qabırğa jetkizip, el, jwrtına tabıs etidi. Iteli ruınıñ bir mwnşa atası Ajı güñ bolıp
«Sen esirke, tınış wyıqtat, baq sözime!» /ABAY/

kerey.kz

Bizdiñ qazaqta «malğa dostıñ maldan basqa mwñı joq» – «maldan boğı ğana böten» talay jarımes Abaydıñ atına neşe türli söz aytqan. Onıñ işinde saudager ğana emes, özin “söz wstağan”, “el wstağan” sanaytındar da boldı. Bwlarğa Abaydıñ özi jauap berip ketken: «Tınış wyıqtat, sen esirke, baq sözime!». Al, anau jigit «maldıñ buımen» negizgi oyın dwrıs jetkize almağan siyaqtı. Ol, «Qwnekeñ malın şığındap, Abaydı oqıtıp, jağday jasamağanda qalay bolar edi… Biz de sol Qwnekeñ siyaqtımız…» degendi aytpaqşı boldı – au deymin… Qwnekeñ qayda, sen qayda… «Quatı küşti nwrlı söz, Quatın bilgen abaylar…» – deydi Abay. Sözdiñ quatın bilmegen öte qiın, küyip qaluıñ mümkin… Osı arada Britaniyanıñ Prem'er – ministri bolğan Bendjamin Dizraelidiñ
Tibet asqan köş ne sebepti bastaldı?

kerey.kz

1883-jılı Altaydan Jamısbay bastağan qazaqtar alğaş ret Barköl jerine köşip bardı, 1887-1891-1895 jıldarı tağıda köşip kelgender boldı. onan keyinde köşip kelgender boldı, mısalı 1912-1913 jıldarı, 1920 jıldarı, 1924-1929 jılı kelgenler boldı, olardıñ deni Altaydan bolatın. 1912 jıldan keyin manju biligi qwlap qıtay biligi ornadı, 1928 jılı bilikke kelgen Jin Şurın Altay töresi Qasımqan wlı Şäripqandı, Tarbağatay töresiniñ wlı Qızırdı, Barköl qazaq ükirdayı Äliptiñ wlı Elisqandı Ürimjide oqıttı, Elisqan zamanauy Äskeri bilim aldı, qıtay tilin üyrendi. Onı 200 adamdıq qarulı qazaqqa basşı etip onı «Şığıs Şıñjañ şegara qorğanıs otriyadı» dep atadı. 1931 jılı Qwmıl wyğırları Qojaniyazdıñ bastauında köterilis jasadı. Oqiğa Bir qıtay äsker basınıñ bir wyğır qızdı zorlıqpen äyel etip almaq
Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi

kerey.kz

Jeke arhivimnen tabılğan qwndı mwrağat «Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi) Bwl öleñdi 1980 – jılı Ör Altaydıñ Köktoğay audanına qarastı Düre auılında 61 jastağı Qauan Orınbasarwlı degen aqsaqal aytqanınan jeke arhivimde saqtalıp qalğanınan tauıp oqırmanmen bölisip otırmın. Ay, qwday – au, aqqa jaq, Öziñi ayan men naqaq. Aqiqat degen jolıñnın, Abıroyıñdı aşpa haq. Ayatbenen qadısqa, Alla niet aq iske. Jan almasam joq edi-au, Jaza tartsın degen baq. Meni sottap baylatıp, Zığırdandı qaynatıp. Masayrasın mäz bolıp, Qinağandı öziñ tap Jaqın jerden jau şığıp, Maqül isten dau şığıp. Dwşpan üstap qolımnan, Itter tistep tonımnan. Jaman tosu bolğan şaq, Tütqın bolıp tarığıp, Jalğız jatıp zarığıp, Aşu qısıp oydı alıp, Dert jäyilip boydı
Ğalım Boqaş mereyli 50 jasta

kerey.kz

Altyn Magauina Bügin Atamızdıñ eñ jaqın şäkirtteriniñ biri, bizdiñ bauırımız, qazaqtıñ maqtan twtatın jastarınıñ biri Ğalım Boqaş mereyli 50 jasqa tolıp otır. Biz üşin bwl kün – jay ğana Ğalımnıñ tuğan kün emes, bwl – onıñ jartı ğasırlıq önegeli ömir jolınıñ, adal eñbeginiñ, biik parasat pen adamgerşiliginiñ merekesi. Biz Ğalımdı tek tereñ bilimi üşin emes, ülken jüregi üşin qadirleymiz. Ğalımnıñ älemniñ eñ bedeldi oqu orındarınıñ biri – Oksford universitetinde bilim alıp, “Azattıq radiosında jemisti eñbek etip, büginde Amerika Qwrama Ştattarınıñ memlekettik qızmetinde abıroylı jwmıs atqarıp jürgeni onıñ tabandılığınıñ, bilimge qwştarlığınıñ jäne eñbekqorlığınıñ ayqın körinisi. Alayda adamnıñ şınayı bağası onıñ qızmetimen nemese jetken jetistikterimen ğana ölşenbese kerek. Adamnıñ qadiri onıñ jüreginde,