Әлемді өзгерткен қазақстандықтар

الەمدى وزگەرتكەن قازاقستاندىقتار

| Jan 4, 2016

وسى جىلى ەلىمىزدىڭ اتىن شىعارىپ قانا قويماي، سونىمەن بىرگە ءوز ەڭبەكتەرىمەن دۇنيەجۇزىلىك قاۋىمداستىققا ۇلەستەرىن قوسىپ جاتقان اسا كورنەكتى قازاقستاندىقتار تۋرالى ءبىز كوپ جازعان ەدىك. ول پروفەسسورلار، وقۋشىلار جانە قاراپايىم ادامدار. «ەكسپرەسس ك» باسىلىمى، قازاقستاندىقتارعا قاتىستى جىل اشىلىمدارىنىڭ ۇزدىك -5 دايىنداعان ەدى. ال ءبىز سىزدەرگە سول تۋرالى تولىقتاي ايتىپ بەرمەكپىز.

ءبىرىنشى ورىندا “نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ” عالىمى دانا اقىلبەكوۆا. بۇل قىزدىڭ ەڭبەگى : قانت ديابەتىنە شالدىققان ميلليونداعان ادامدارعا كومەكتەسە الاتىن ماڭىزدى اشىلىم قارساڭىندا تۇر. ونىڭ ادىستەمەسىنىڭ ءمانى مىنادا: قانعا جىبەرىلەتىن ميكروبولشەكتەر ينسۋلين گورمونىن شىعارادى. بۇل دەگەنىمىز، ادەتتە قانت ديابەتىمەن اۋىراتى ادام كۇنىنە 5-6 ينسۋلين ەكپەلەرىن جاساۋى قاجەت بولسا، ەندى بۇل اشىلىمنان كەيىن ول بىرنەشە جىلعا جارايتىن ءبىر عانا ەكپە جاساۋى ابدەن جەتكىلىكتى ەكەندىگىن بىلدىرەدى.

ەكىنشى ورىن ەڭبەگىنە لايىق دميتري دە-گە بەرىلەدى. ويتكەنى ول تورعاي گەوگليفتەرىن تاۋىپ، ولاردى زەرتتەيتىن جوبانى باستاعان ەدى. ءدميتريدىڭ اشىلىمى تاريحي نىسانداردى زەرتتەيتىن كوپتەگەن دۇنيەجۇزىلىك عىلىمي ۇيىمدارىنىڭ نازارىن اۋدارتتى. ولار ءدميتريدىڭ جوباسىنا قولداۋ كورسەتىپ ءجۇر. تورعاي گەوگليفتەرى جىل اشىلىمدارىنىڭ ەڭ تاڭعالدىرارلىق ارحەولوگيالىق جاڭالىعى بولىپ جاريالاندى.

Innodent ءدارى-دارمەگىن دايىنداپ شىعارعان استانالىق ءتىس دارىگەرلەرىنىڭ توبى ءۇشىنشى ورىنعا يە بولىپ تۇر. Innodent-ءتىڭ ارقاسىندا ءتىس شىرىگىنەن 15 مينۋتتا ارىلۋعا بولادى! ەندى بۇل تەحنولوگيا استانالىق ستوماتولوگيالاردا قولدانىلىپ ءجۇر. جاڭا ەمال ءبىر ايدىڭ ىشىندە ەمدەلۋشىنىڭ سىلەكەيىندە بولاتىن، فوسفور مەن كالتسيدىڭ يوندارىنان پايدا بولادى.

“اقتوبە” دەگەن اتاۋمەن شايدىڭ جاڭا سۇرىپىن ويلاپ شىعارعان ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كومانداسى ءتورتىنشى ورىندا. جاڭا سۇرىپتىڭ ەرەكشەلىگى مىنادا: شاي جاپىراعىنا قۋىرىلعان تارى قوسىلعان. سوندا، شايدىڭ ءدامى تاماشا ءتاتتى بولادى.

بەسىنشى ورىندا الماتىداعى «حەيليبەري» مەكتەبىنىڭ وقۋشىسى ارتۋر تۇراليەۆ. ول الاقانعا سياتىن، سۋتەكتەن وندىرىلەتىن ەلەكتر قۋاتىنىڭ اپپاراتىن ويلاپ تاپتى. بار كەرەگى: بوس اليۋميني قۇتىسى، كىشكەنە اششى ناتر مەن سۋ عانا. سودان پايدا بولعان سۋتەك – سونداي كىشى كولەمدەگى ارنايى سۋتەك ەلەكتر گەنەراتورىندا ەلەكتر قۋاتىن ىستەپ شىعارادى.

قازاق گەوگرافيالىق قوعامى

قازىرگى بيلىكتىڭ ەڭ ۇلكەن قورقىنىشى…

kerey.kz

Zhalgas Yertay كونستيتۋتسيادان ورىس ءتىلىن الىپ تاستاساق، رەسەي بىزگە سوعىس اشا ما؟ بيلىك وسىلاي قورقىتا باستادى. بىراق ول سۇراققا قىسقا جاۋاپ – جوق. سەبەبى، رەسەيگە قارسى ءازىربايجان دا، ارمەنيا دا نەشە ءتۇرلى ارەكەتكە باردى، بارىپ تا جاتىر، بىراق ولارعا قازىر سوعىس قاۋپى ءتونىپ تۇرعان جوق. بۇل ءادىستى ساياسي مانيپۋلياتسيا دەيدى، شىن مانىندە، بۇنى قازىرگى ستاتۋس-كۆو جاعدايىن ساقتاپ قالعىسى كەلەتىن جۇيەنىڭ اسىعىس ويلاپ تاپقان ارگۋمەنتى دەۋگە بولادى. ويلاپ كورىڭىزشى، رەسەيگە ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ورگاندار قاي تىلدە ءىس-قاعاز جۇرگىزەتىنى ەمەس، لويال بولعانىمىز كەرەك. ەندەشە، رەسەي ءبىزدىڭ لويالدىعىمىزدى ساقتاپ قالعىسى كەلسە، كونستيتۋتسياداعى ءتىل ماسەلەسىنە قارسى بولماۋى كەرەك. سەبەبى بۇل ىشكى تۇراقتىلىق ماسەلەسى. دەنى ساۋ ەلدىڭ بيلىگى ءوز كورشىسىنە وسىنداي قارسى ارگۋمەنت ايتار ەدى. ەندى
ءبىزدى باسقارىپ وتىرعان ءبىر توپ ادام ءۇشىن ورىس ءتىلى – يۆل اپپاراتى ىسپەتتى.

kerey.kz

ارمان المەنبەت ەكى-ءۇش كۇن ۋايىمعا سالىنىپ كەتتىم. وسى سوڭعى جازعانىم بولسىن. ءارى قاراي قۇدايعا تاپسىرىپ، جۇمىسىمدى ىستەيىن. 6 اقپان كۇنگى ويىم: ءبىزدى باسقارىپ وتىرعان ءبىر توپ ادام ءۇشىن ورىس ءتىلى – يۆل اپپاراتى ىسپەتتى. كوۆيد كەزىندە وكپەسى جۇمىس ىستەمەي قالعان ادامدارعا تۇركيادان يۆل دەگەن اپپارات اكەلگەنى ەستەرىڭىزدە مە؟ يۆل بولماي، قانشا ادام ءولىپ قالدى. ورىس ءتىلىن الىپ تاستاساق، ماڭگىلىك ەل مەن ەسىل وزەنىنىڭ ورتاسىنداعى بەس-التى عيمارات بوساپ قالادى. تەك ورىسشا ويلاناتىن ادامدار جينالىپ اپ، وزدەرى ادەمى وتىر و جەردە. مەنىڭ تۇسىنىگىمدە، ورىس ءتىلىن كونستيتتسيادان الىپ تاستاۋ ءۇشىن وعان الدىن الا دايىندالۋ كەرەك. سوڭعى ەكى جارىم جىلدا وسىنى قاتتى ويلانىپ ءجۇرمىن. ۇسىنايىن دەپ ەدىم، قىزىعاتىن ادام تابا المادىم. ءسويتىپ «انا ءتىل
تەك تىلگە بايلانىستى…

kerey.kz

قازاق رەسپۋبليكاسىندا ءبىر عانا مەملەكەتتىك ءتىل بار. ول- قازاق ءتىلى. قازاق تىلىنەن باسقا ەشبىر ەكىنشى تىلگە مەملەكەتتىك مارتەبە بەرىلمەۋى كەرەك! وتىز جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى گەوساياسي احۋالدى سىلتاۋراتىپ كەلدىك. ەندى ءبىزدىڭ دە مىنەزىمىزدى ءھام مىسىمىزدى كورسەتەتىن ۋاقىت كەلدى. قر-نىڭ ازاماتى ءھام سالىق تاپسىرۋشى قاتارداعى تۇرعىنى رەتىندە تالاپ ەتەمىن! الداعى بەس جىلدا قازاق رەسپۋبليكاسىندا ەلەۋلى دەموگرافيالىق وزگەرىستەر بولادى. اتاپ ايتقاندا 2030 جىلىنان كەيىن قازاقتاردىڭ رەسپۋبليكاداعى جالپى ۇلەسى 80-85% كە دەيىن ارتادى. سلاۆيان حالىقتارىنىڭ ءوسىمى ازايىپ 10%-عا دەيىن تۇسەدى. ەسەسىنە ەلدەگى تۇركىتىلدەس وزبەك، تاتار، ۇيعىرلاردىڭ ءوسىمى ەسەلەپ ءوسىپ ءتىپتى 10-15 جىلدا ورىستاردىڭ ورنىن باسىپ وزۋى مۇمكىن. سول كەزدە قازاق رەسپۋبليكاسىنداعى جالپى تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ ۇلەس سالماعى 85-90% كە جەتەدى. ناتيجەسىندە قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سانى،
“قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل” دەپ جازىلىپ تۇر عوي دەيدى. نەگە ونداي ءسوزدىڭ پايداسى جوق ەكەنىن تۇسىندىرەيىن.

kerey.kz

“قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل” دەپ جازىلىپ تۇر عوي دەيدى. نەگە ونداي ءسوزدىڭ پايداسى جوق ەكەنىن تۇسىندىرەيىن. “جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ” 9-باپ 2-تارماعى تۇرعاندا قۇجاتتار ەشقاشان قازاقشا جاسالمايدى. تەك اۋدارما ءتىلى بولىپ قالادى. سەبەبى مەملەكەتتىك بيۋروكراتيا 9-باپتىڭ 2-تارماعىنا سۇيەنىپ، ءىس-قاعازداردى ورىسشا جاساپ ۇيرەنگەن. سول سەبەپتى ءىس-قاعازدىڭ ءبارى الدىمەن ورىسشا جاسالادى، كەيىن قازاقشاعا قالاي بولسا سولاي اۋدارىلادى. سول سەبەپتى 1-تارماقتىڭ بولعانى قازاق ءتىلىنىڭ ناعىز مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىندە بولۋىنا ەش كومەكتەسە المايدى. ءبىر عانا جولى بار: كونستيتۋتسيادا مەملەكەتتىك ءتىل دە، رەسمي ءتىل دە – قازاق ءتىلى دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلىپ تۇرۋى كەرەك. قۇجاتتىڭ مەملەكەتتىك تىلدەگى نۇسقاسىنىڭ عانا زاڭدى كۇشى بولۋى ءتيىس. سول كەزدە باسقا تىلدەردەگى نۇسقاسى جاي اۋدارماسى بولادى. سول كەزدە عانا قازاق
مەملەكەتتىك ءتىل: قاۋقارلى ما، الدە ءالى دە دەكلاراتسيا ما؟

kerey.kz

سەرىك ەرعالي سۋرەتتەر: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz سايتتارىنان الىندى. اتا زاڭ جوباسىنىڭ تالقىسى قازاقستانداعى ەڭ سەزىمتال، ەڭ ۇزاق تالقىلانىپ كەلە جاتقان ماسەلەنىڭ ءبىرى — مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ناقتى مارتەبەسى. كونستيتۋتسيادا قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل دەپ جازىلعانىنا وتىز جىلدان استى. الايدا قوعامداعى شىنايى سۇراق ءالى دە اشىق: قازاق ءتىلى — باسقارۋدىڭ ءتىلى مە، الدە سيمۆولدىق مارتەبەدەگى ءتىل مە؟ ءتىل ماسەلەسى نەلىكتەن شەشىلمەي كەلەدى؟ سەبەبى ءبىز ۇزاق ۋاقىت بويى تىلگە: – مادەني قۇندىلىق رەتىندە عانا قاراپ كەلدىك; – ونى مەملەكەتتىك باسقارۋ ءتىلى رەتىندە ناقتى بەكىتپەدىك. ناتيجەسىندە: – كونستيتۋتسيادا ءبىر ءماتىن، – تاجىريبەدە باسقا جاعداي قالىپتاستى. بۇل قايشىلىق ءتىلدىڭ ەمەس، كونستيتۋتسيالىق ايقىندىقتىڭ السىزدىگىنەن تۋىندادى. 9-باپتاعى باستى ءتۇيىن جوبا بويىنشا: 1. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى – قازاق ءتىلى. 2. مەملەكەتتىك ۇيىمداردا