Әлемді өзгерткен қазақстандықтар

Älemdi özgertken qazaqstandıqtar

| Jan 4, 2016

Osı jılı elimizdiñ atın şığarıp qana qoymay, sonımen birge öz eñbekterimen düniejüzilik qauımdastıqqa ülesterin qosıp jatqan asa körnekti qazaqstandıqtar turalı biz köp jazğan edik. Ol professorlar, oquşılar jäne qarapayım adamdar. «Ekspress K» basılımı, qazaqstandıqtarğa qatıstı jıl aşılımdarınıñ üzdik -5 dayındağan edi. Al biz sizderge sol turalı tolıqtay aytıp bermekpiz.

Birinşi orında “Nazarbaev Universitetiniñ” ğalımı Dana Aqılbekova. Bwl qızdıñ eñbegi : qant diabetine şaldıqqan milliondağan adamdarğa kömektese alatın mañızdı aşılım qarsañında twr. Onıñ ädistemesiniñ mäni mınada: qanğa jiberiletin mikrobölşekter insulin gormonın şığaradı. Bwl degenimiz, ädette qant diabetimen auıratı adam künine 5-6 insulin ekpelerin jasauı qajet bolsa, endi bwl aşılımnan keyin ol birneşe jılğa jaraytın bir ğana ekpe jasauı äbden jetkilikti ekendigin bildiredi.

Ekinşi orın eñbegine layıq Dmitriy De-ge beriledi. Öytkeni ol torğay geoglifterin tauıp, olardı zertteytin jobanı bastağan edi. Dmitriydiñ aşılımı tarihi nısandardı zertteytin köptegen düniejüzilik ğılımi wyımdarınıñ nazarın audarttı. Olar Dmitriydiñ jobasına qoldau körsetip jür. Torğay geoglifteri jıl aşılımdarınıñ eñ tañğaldırarlıq arheologiyalıq jañalığı bolıp jariyalandı.

Innodent däri-därmegin dayındap şığarğan astanalıq tis därigerleriniñ tobı üşinşi orınğa ie bolıp twr. Innodent-tiñ arqasında tis şiriginen 15 minutta arıluğa boladı! Endi bwl tehnologiya astanalıq stomatologiyalarda qoldanılıp jür. Jaña emal' bir aydıñ işinde emdeluşiniñ silekeyinde bolatın, fosfor men kal'ciydiñ iondarınan payda boladı.

“Aqtöbe” degen ataumen şaydıñ jaña swrıpın oylap şığarğan äl-Farabi atındağı Qazaq wlttıq universitetiniñ komandası törtinşi orında. Jaña swrıptıñ erekşeligi mınada: şay japırağına quırılğan tarı qosılğan. Sonda, şaydıñ dämi tamaşa tätti boladı.

Besinşi orında almatıdağı «Heyliberi» mektebiniñ oquşısı Artur Twraliev. Ol alaqanğa siyatın, sutekten öndiriletin elektr quatınıñ apparatın oylap taptı. Bar keregi: bos alyuminiy qwtısı, kişkene aşı natr men su ğana. Sodan payda bolğan sutek – sonday kişi kölemdegi arnayı sutek elektr generatorında elektr quatın istep şığaradı.

Qazaq Geografiyalıq Qoğamı

Qazirgi biliktiñ eñ ülken qorqınışı…

kerey.kz

Zhalgas Yertay Konstituciyadan orıs tilin alıp tastasaq, Resey bizge soğıs aşa ma? Bilik osılay qorqıta bastadı. Biraq ol swraqqa qısqa jauap – joq. Sebebi, Reseyge qarsı Äzirbayjan da, Armeniya da neşe türli äreketke bardı, barıp ta jatır, biraq olarğa qazir soğıs qaupi tönip twrğan joq. Bwl ädisti sayasi manipulyaciya deydi, şın mäninde, bwnı qazirgi status-kvo jağdayın saqtap qalğısı keletin jüyeniñ asığıs oylap tapqan argumenti deuge boladı. Oylap köriñizşi, Reseyge bizdiñ memlekettik organdar qay tilde is-qağaz jürgizetini emes, loyal bolğanımız kerek. Endeşe, Resey bizdiñ loyaldığımızdı saqtap qalğısı kelse, konstituciyadağı til mäselesine qarsı bolmauı kerek. Sebebi bwl işki twraqtılıq mäselesi. Deni sau eldiñ biligi öz körşisine osınday qarsı argument aytar edi. Endi
Bizdi basqarıp otırğan bir top adam üşin orıs tili – IVL apparatı ispetti.

kerey.kz

Arman Älmenbet Eki-üş kün uayımğa salınıp kettim. Osı soñğı jazğanım bolsın. Äri qaray Qwdayğa tapsırıp, jwmısımdı isteyin. 6 aqpan küngi oyım: Bizdi basqarıp otırğan bir top adam üşin orıs tili – IVL apparatı ispetti. Kovid kezinde ökpesi jwmıs istemey qalğan adamdarğa Türkiyadan IVL degen apparat äkelgeni esteriñizde me? IVL bolmay, qanşa adam ölip qaldı. Orıs tilin alıp tastasaq, Mäñgilik el men Esil özeniniñ ortasındağı bes-altı ğimarat bosap qaladı. Tek orısşa oylanatın adamdar jinalıp ap, özderi ädemi otır o jerde. Meniñ tüsinigimde, orıs tilin konstitciyadan alıp tastau üşin oğan aldın ala dayındalu kerek. Soñğı eki jarım jılda osını qattı oylanıp jürmin. Wsınayın dep edim, qızığatın adam taba almadım. Söytip «Ana til
Tek tilge baylanıstı…

kerey.kz

Qazaq Respublikasında bir ğana memlekettik til bar. Ol- qazaq tili. Qazaq tilinen basqa eşbir ekinşi tilge memlekettik märtebe berilmeui kerek! Otız jıldan astam uaqıttan beri geosayasi ahualdı sıltauratıp keldik. Endi bizdiñ de minezimizdi häm mısımızdı körsetetin uaqıt keldi. QR-nıñ azamatı häm salıq tapsıruşı qatardağı twrğını retinde talap etemin! Aldağı bes jılda Qazaq Respublikasında eleuli demografiyalıq özgerister boladı. Atap aytqanda 2030 jılınan keyin qazaqtardıñ respublikadağı jalpı ülesi 80-85% ke deyin artadı. Slavyan halıqtarınıñ ösimi azayıp 10%-ğa deyin tüsedi. Esesine eldegi türkitildes özbek, tatar, wyğırlardıñ ösimi eselep ösip tipti 10-15 jılda orıstardıñ ornın basıp ozuı mümkin. Sol kezde Qazaq Respublikasındağı jalpı türkitildes halıqtardıñ üles salmağı 85-90% ke jetedi. Nätijesinde qazaq mektepteriniñ sanı,
“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin.

kerey.kz

“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin. “Jaña konstituciyanıñ” 9-bap 2-tarmağı twrğanda qwjattar eşqaşan qazaqşa jasalmaydı. Tek audarma tili bolıp qaladı. Sebebi memlekettik byurokratiya 9-baptıñ 2-tarmağına süyenip, is-qağazdardı orısşa jasap üyrengen. Sol sebepti is-qağazdıñ bäri aldımen orısşa jasaladı, keyin qazaqşağa qalay bolsa solay audarıladı. Sol sebepti 1-tarmaqtıñ bolğanı qazaq tiliniñ nağız memlekettik til märtebesinde boluına eş kömektese almaydı. Bir ğana jolı bar: konstituciyada memlekettik til de, resmi til de – qazaq tili dep tayğa tañba basqanday jazılıp twruı kerek. Qwjattıñ memlekettik tildegi nwsqasınıñ ğana zañdı küşi boluı tiis. Sol kezde basqa tilderdegi nwsqası jay audarması boladı. Sol kezde ğana qazaq
Memlekettik til: Qauqarlı ma, älde äli de deklaraciya ma?

kerey.kz

Serik Erğali Suretter: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz sayttarınan alındı. Ata Zañ jobasınıñ talqısı Qazaqstandağı eñ sezimtal, eñ wzaq talqılanıp kele jatqan mäseleniñ biri — memlekettik tildiñ naqtı märtebesi. Konstituciyada qazaq tili memlekettik til dep jazılğanına otız jıldan astı. Alayda qoğamdağı şınayı swraq äli de aşıq: qazaq tili — basqarudıñ tili me, älde simvoldıq märtebedegi til me? Til mäselesi nelikten şeşilmey keledi? Sebebi biz wzaq uaqıt boyı tilge: – mädeni qwndılıq retinde ğana qarap keldik; – onı memlekettik basqaru tili retinde naqtı bekitpedik. Nätijesinde: – Konstituciyada bir mätin, – täjiribede basqa jağday qalıptastı. Bwl qayşılıq tildiñ emes, konstituciyalıq ayqındıqtıñ älsizdiginen tuındadı. 9-baptağı bastı tüyin Joba boyınşa: 1. Qazaqstan Respublikasınıñ memlekettik tili – qazaq tili. 2. Memlekettik wyımdarda