Бүгінгі ресейдің көне Русьқа еш қатысы жоқ!

بۇگىنگى رەسەيدىڭ كونە رۋسقا ەش قاتىسى جوق!

| May 19, 2016

بۇگىنگى رەسەيدىڭ كونە رۋسقا قاتىسى شامالى. رۋس دەگەنىمىز – ۋكراينا. ونىڭ التىن بەسىگى دە سول جاقتا، كيەۆتە جاتىر. ال، قازىرگى ورىستاردى باياعىدان بەرى «موسكوۆيتتەر» دەپ اتاپ كەلگەن. 1277 جىلى مەڭلى-تەمىردىڭ بۇيرىعى بويىنشا قۇرىلعان ماسكەۋ پاتشالىعى التىن وردانىڭ ءبىر ۇلىسى عانا بولاتىن. سەبەبى، كيەۆ رۋسىنىڭ كەزىندەگى جىلنامالارعا كوز جىبەرسەك، وندا ماسكەۋ تۋرالى بىردە-ءبىر مالىمەت جوق. بىراق، ماسكەۋ پاتشالارى كەيىن مەملەكەت قۇرۋ ءۇشىن كۇشتى نەگىز بولۋى كەرەكتىگىن ءتۇسىنىپ، رۋس دەگەن اتاۋدى وزدەرىنە مەنشىكتەپ الدى. مۇمكىن، التىن وردامەن بايلانىسىن ءبىرجولا ءۇزىپ، وزدەرىن بۇرىننان كەلە جاتقان مىقتى مەملەكەت ەتىپ كورسەتكىسى كەلگەن بولار؟! ويتكەنى، 1600 جىلعا دەيىن ورىس مەملەكەتىندەگى تاريحي تۇلعالاردىڭ تۇگەلگە دەرلىگى ۇلى دالادان كەلگەندەر ەدى. اقسۇيەكتەرىنىڭ الپىس پايىزى وردالىقتار بولاتىن. سوندىقتان يۆان گروزنىيدىڭ (ول دا وردالىقتىڭ تۇقىمى) تۇسىنان بەرى ەلدىڭ وتكەن شەجىرەسى قاتتى بۇرمالانىپ، رەسەيدىڭ تىڭ تاريحىن جازۋ باستالدى. ۋكرايناعا قىرعيداي ءتيىپ جاتقان ءبىر سەبەبى دە وسىندا جاتىر. ساۆەت ۇكىمەتى كەزىنەن بەرى «ناعىز رۋس دەگەنىمىز-موسكوۆيا» دەگەن وسى تۇجىرىمدامانى ورىستاردىڭ ساناسىنا قۇيۋدا. ءتىپتى، دەرجاۆانىڭ تاريحشىلارى «ماسكەۋ ءرۋسى» دەگەن جاڭا تۇسىنىك تە ەنگىزدى. ماسكەۋ پاتشالىعىنىڭ ءومىر بويى وردالىقتارعا الىم-سالىق تولەپ كەلگەن قۇلاق كەستى بودانى بولعانىن تۇسىنگەن الەكسەي ءتولستويدىڭ ءوزى بىلاي دەپ جازعان ەدى:

«ي ۆوت، ناگلوتاۆشيس تاتارششينى ۆسلاست، ۆى رۋسيۋ ەيو نازوۆيوتە!». «موسكوۆسكايا رۋس» — ەتو يزۆراششەنيە. نە «موسكوۆسكايا رۋس»، ا «موسكوۆسكايا وردا» كاك چاست بولشوي وردى — ۆوت تاكوە وپرەدەلەنيە بىلو بى يستوريچەسكي توچنىم. زولوتايا وردا — كولىبەل روسسي. مى ناستولكو زاپلۋتالي ۆ سۆوەي وردىنسكوي يستوري، چتو نەسپوسوبنى ۋزنات ۆ ۋكراينە رۋس. مى — وردا. يمەننو ۆ تاكوي وپتيكە راسكرىۆاەتسيا پودليننىي، گلۋبيننىي سمىسل نىنەشنەگو پروتيۆوستويانيا ۋكراينى ي روسسي. ەتو پروتيۆوستويانيە رۋسي ي وردى، ناگلو سچيتايۋششەي سەبيا «رۋسيۋ»…

جولىمبەت ماكىش

قاراقات جارى قىدىرالىنىڭ تۋعان كۇنىنە توقال سىيلايتىنىن ايتتى

عالىم بوقاش. «وزىنە ار تۇتقان، جاتتان زار تۇتادى!»

kerey.kz

ەكى مىڭىنشى جىلداردىڭ باسىندا قازاق رۋحانياتىندا ەرەكشە باسىلىمدار بولدى. اتاپ ايتساق، اتىراۋ شارىندە شىققان «التىن وردا» گازەتى بولسا، ودان كەيىنگىسى الماتى قالاسىندا شىعىپ تۇرعان «جاس قازاق»، سونداي-اق «شەتەل ادەبيەتى» سىندى گازەتتەر ەدى. «التىن وردا» گازەتىنە مەيىرحان اقداۋلەتۇلى، ال قالعان ەكەۋىنە تالعات ەشەن مەن ارداق نۇرعازى ىسپەتتى قازاقتىڭ ينتەللەكتۋال ازاماتتارى باس رەداكتور بولعان ەدى. ءبارى دە ەسىمدەرى ەلگە ءمالىم، عاجايىپ اقىندار. باز بىرەۋلەردىڭ: «جۋرناليست بولماسا، اقىن ەشقاشان جارىتىپ گازەت شىعارا المايدى»، – دەگەن سىپسىڭ سوزدەرىنىڭ اۋىزىنا قۇم قۇيىپ، الگى اپەرباقان تۇسىنىكتىڭ اياعىن كوكتەن كەلتىرگەن دە وسى تالانتتى قالامگەرلەر بولدى. «ادەبيەت پورتالى» «ۋاقىت پەن كەڭىستىك…» ايدارىمەن تەك اتالعان وسى باسىلىمدار عانا ەمەس، جاڭا عاسىردىڭ باسىندا قازاق باسپاسوزىندە جارىق كورگەن نەبىر جىلىكتى جازبالار مەن تانىمدىق
ەل قورعانى – المات ساردار

kerey.kz

ساردار المات توبابەرگەنۇلى – ءوز داۋىرىندە ەل باسقارعان، بەدەلدى تۇلعالاردىڭ ءبىرى بولعان. ول ىرعىزدا بولىس قىزمەتىن اتقارىپ، حالىق اراسىندا سىيلى ادام رەتىندە تانىلعان. المات توبابەرگەنۇلىنىڭ ەرلىك پەن ەلدىك توعىسقان دارا جولىن كەيىن بالالارى سامىرات پەن تورەمۇراتتا جالعىستىردى. ال ونىڭ شوبەرەسى عالىمجان ءابدىسالاموۆ ەۋروپا مەن ورتا ازياعا تانىمال قازاقتان شىققان تۇڭعىش سكريپكاشى بولعان. ءحىح عاسىردىڭ باسىندا دۇنيەگە كەلىپ، سول عاسىردىڭ سوڭعى ون جىلدىعىندا ومىردەن وتكەن المات توبابەرگەنۇلى باسىنداعى بيلىگى مەن بەدەلىن ەلىنىڭ يگىلىگىنە، جۇرتىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە ارنالعان ءوز زامانىنىڭ ايتۋلى تۇلعالارىنىڭ ءبىرى ەدى. «ارجاعى دا اتاقتى ەر…» تاعى ءبىر ءجۇز جىل ءارى جىلجىپ، ءحVىىى عاسىر تاريحىن پاراقتاساق، ول كەزەڭدە ەل باسىنان وتكەن قايعىلى وقيعالار كوپ بولعانىن كورەمىز، «اقتابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلاما» حالقىمىزدى
توقاەۆ مىرزا ءتىل جايلى تاعى بىردەڭە دەپتى

kerey.kz

Zhalgas Yertay ورىس ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن ەش تومەندەتپەدىك، ونىڭ ءبارى كۇڭكىل ءسوز دەگەن ەكەن. قازاق ءتىلىنىڭ دە مارتەبەسى تومەندەدى دەپ بايبالام سالماڭدار دەپ ۇرسىپتى. الدىمەن جاۋابى جوق سۇراقتاردان باستايىق. توقاەۆ مىرزا، ەگەر ەشتەڭە وزگەرمەسە، وندا “تەڭ” ءسوزىنىڭ “قاتارعا” اۋىسۋى جاي كوز الداۋ ارەكەتى مە؟ قوعامداعى گرادۋستى باسۋعا تالپىنىس قانا ما؟ قازىرگى مەملەكەتتىك بيۋروكراتيالىق اپپاراتتىڭ ستاتۋس-كۆونى ساقتاپ قالۋعا تىرىسۋى دەپ باعالاسا بولا ما؟ ەندى توقاەۆ مىرزانىڭ ءار سوزىنە توقتالساق.“جاڭا كونستيتۋتسيا ءماتىنىنىڭ رەسمي قۇجات رەتىندە قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جاريالانۋى كوپ نارسەنى اڭعارتپاي ما؟ بۇل جەردە تۇسىنىكتەمە بەرىپ، اقتالۋدىڭ ءوزى ارتىق”يا، قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ پروبلەماسى دا سول – قازاق ءتىلى مەن ورىس ءتىلىنىڭ قۇقىقتىق تەڭدىگى مەملەكەتتىك ءتىلدى كەمسىتىپ تۇر. ويتكەنى بيۋروكراتيا قۇجاتتاردى ورىسشا ازىرلەپ، كەيىن
14 ناۋرىز – ماتەماتيكتەر كۇنى

kerey.kz

كافەدرا پروفەسسورى ماتەماتيكتەر كۇنىنە ارنالعان «تاڭعى Studio» تاڭعى شوۋىندا 15 ناۋرىز، 2025 14 ناۋرىز – ماتەماتيكتەر كۇنىنە وراي «تاڭعى Studio» تاڭعى شوۋىنىڭ قوناعى بەلگىلى عالىمدار: فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور قانگۋجين بالتابەك ەسماتۇلى مەن PhD-دوكتور جۇماباي ءمادىبايۇلى بولدى. ەفيردە ولار ماتەماتيكانىڭ ماڭىزدىلىعىن، مەرەكەنىڭ تاريحىن، قازاق ماتەماتيكتەرىنىڭ عىلىمنىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسىن تالقىلادى. پروفەسسور بالتابەك ەسماتۇلى ماتەماتيكانىڭ عىلىمداردىڭ پاتشايىمى سانالاتىندىعىنا توقتالدى. ول ءبىر جاعىنان عىلىمي ءبىلىمنىڭ شىڭىندا تۇرسا، ەكىنشى جاعىنان باسقا پاندەردىڭ دامۋىنا نەگىز بولاتىن كومەكشى عىلىم ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. عالىم شەكسىزدىك پەن ماتەماتيكالىق ەسەپتەۋلەردىڭ دالدىگىن بىلدىرەتىن π سانىنىڭ شىعۋ تاريحىنا دا توقتالدى. دوكتور جۇماباي ءمادىبايۇلى بۇل كۇننىڭ 1988 جىلدان باستاپ «π سانى كۇنى» (π – يرراتسيونال سان، شامامەن 3,14142… تەڭ) رەتىندە تويلانا
كونستيتۋتسيادا قازاق ءتىلىن مەملەكەتتىك ءارى رەسمي ءتىل ەتسەك، باسقا تىلدەردىڭ قۇقى شەكتەلە مە؟

kerey.kz

بۇعان ناقتى جاۋاپ – جوق، بۇل شەشىمنەن ەشبىر ءتىلدىڭ، سونىڭ ىشىندە، ورىس ءتىلىنىڭ دە قۇقى شەكتەلمەيدى. نەگە؟ ويتكەنى كونستيتۋتسياداعى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسى بيلىكتىڭ جۇمىس ءتىلىن عانا رەتتەيدى. ول نورمانىڭ قاراپايىم ادامداردىڭ قاتىناس تىلىنە قاتىسى جوق. ياعني، مەملەكەتتىك ءتىل – مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ۇيىمدارى جۇمىس ىستەيتىن ءتىل دەگەن ءسوز. بۇل شەشىم ورىسشا سويلەيتىندەردىڭ قۇقىعىن شەكتەمەيدى، ورىسشا سويلەۋگە تىيىم سالمايدى. قاراپايىم ادامدار ۇيىندە، قوعامدىق ورىنداردا، بيزنەستە، مەديا مەن مادەنيەت وشاقتارىندا قالاعان تىلىندە سويلەي دە، جۇمىس ىستەي دە الادى. بۇعان كونستيتۋتسيانىڭ باسقا باپتارى ناقتى كەپىل بولىپ وتىر. ال جاڭا كونستيتۋتسيادا 9-باپتىڭ 2-تارماعى قازىرگى كۇيىندە قالسا، بۇل – قازاق ءتىلىنىڭ قۇقىعىن شەكتەيدى. سەبەبى مەملەكەتتىك ورگاندار قۇجاتتاردى وزدەرى ۇيرەنگەندەي الدىمەن ورىسشا جازىپ،