Бүгінгі ресейдің көне Русьқа еш қатысы жоқ!

بۇگىنگى رەسەيدىڭ كونە رۋسقا ەش قاتىسى جوق!

| May 19, 2016

بۇگىنگى رەسەيدىڭ كونە رۋسقا قاتىسى شامالى. رۋس دەگەنىمىز – ۋكراينا. ونىڭ التىن بەسىگى دە سول جاقتا، كيەۆتە جاتىر. ال، قازىرگى ورىستاردى باياعىدان بەرى «موسكوۆيتتەر» دەپ اتاپ كەلگەن. 1277 جىلى مەڭلى-تەمىردىڭ بۇيرىعى بويىنشا قۇرىلعان ماسكەۋ پاتشالىعى التىن وردانىڭ ءبىر ۇلىسى عانا بولاتىن. سەبەبى، كيەۆ رۋسىنىڭ كەزىندەگى جىلنامالارعا كوز جىبەرسەك، وندا ماسكەۋ تۋرالى بىردە-ءبىر مالىمەت جوق. بىراق، ماسكەۋ پاتشالارى كەيىن مەملەكەت قۇرۋ ءۇشىن كۇشتى نەگىز بولۋى كەرەكتىگىن ءتۇسىنىپ، رۋس دەگەن اتاۋدى وزدەرىنە مەنشىكتەپ الدى. مۇمكىن، التىن وردامەن بايلانىسىن ءبىرجولا ءۇزىپ، وزدەرىن بۇرىننان كەلە جاتقان مىقتى مەملەكەت ەتىپ كورسەتكىسى كەلگەن بولار؟! ويتكەنى، 1600 جىلعا دەيىن ورىس مەملەكەتىندەگى تاريحي تۇلعالاردىڭ تۇگەلگە دەرلىگى ۇلى دالادان كەلگەندەر ەدى. اقسۇيەكتەرىنىڭ الپىس پايىزى وردالىقتار بولاتىن. سوندىقتان يۆان گروزنىيدىڭ (ول دا وردالىقتىڭ تۇقىمى) تۇسىنان بەرى ەلدىڭ وتكەن شەجىرەسى قاتتى بۇرمالانىپ، رەسەيدىڭ تىڭ تاريحىن جازۋ باستالدى. ۋكرايناعا قىرعيداي ءتيىپ جاتقان ءبىر سەبەبى دە وسىندا جاتىر. ساۆەت ۇكىمەتى كەزىنەن بەرى «ناعىز رۋس دەگەنىمىز-موسكوۆيا» دەگەن وسى تۇجىرىمدامانى ورىستاردىڭ ساناسىنا قۇيۋدا. ءتىپتى، دەرجاۆانىڭ تاريحشىلارى «ماسكەۋ ءرۋسى» دەگەن جاڭا تۇسىنىك تە ەنگىزدى. ماسكەۋ پاتشالىعىنىڭ ءومىر بويى وردالىقتارعا الىم-سالىق تولەپ كەلگەن قۇلاق كەستى بودانى بولعانىن تۇسىنگەن الەكسەي ءتولستويدىڭ ءوزى بىلاي دەپ جازعان ەدى:

«ي ۆوت، ناگلوتاۆشيس تاتارششينى ۆسلاست، ۆى رۋسيۋ ەيو نازوۆيوتە!». «موسكوۆسكايا رۋس» — ەتو يزۆراششەنيە. نە «موسكوۆسكايا رۋس»، ا «موسكوۆسكايا وردا» كاك چاست بولشوي وردى — ۆوت تاكوە وپرەدەلەنيە بىلو بى يستوريچەسكي توچنىم. زولوتايا وردا — كولىبەل روسسي. مى ناستولكو زاپلۋتالي ۆ سۆوەي وردىنسكوي يستوري، چتو نەسپوسوبنى ۋزنات ۆ ۋكراينە رۋس. مى — وردا. يمەننو ۆ تاكوي وپتيكە راسكرىۆاەتسيا پودليننىي، گلۋبيننىي سمىسل نىنەشنەگو پروتيۆوستويانيا ۋكراينى ي روسسي. ەتو پروتيۆوستويانيە رۋسي ي وردى، ناگلو سچيتايۋششەي سەبيا «رۋسيۋ»…

جولىمبەت ماكىش

قاراقات جارى قىدىرالىنىڭ تۋعان كۇنىنە توقال سىيلايتىنىن ايتتى

اتتىعا جول، اۋىزدىعا ءسوز بەرمەگەن تۇرىم باتىر

kerey.kz

ءار داۋىردە حالىقتىڭ پانا تۇتار، قورمال سانار قۇرمەتتى ازاماتتارى بولادى، سولاردىڭ ءبىرى زامانى اتتىعا جول، اۋىزدىعا ءسوز بەرمەيتىن، باتىرلىعىمەن حالقى جاقتا تۇرىپ، مىناۋ ورتاسى مەن مەكەنىن قورعاۋ جولىندا سىرت جاۋعا سەس بولىپ كەلگەن تۇرىم باتىردى تۋعان حالقى ماڭگى ۇماتپايدى. تۇرىم بالا كۇنىنەن بالۋاندىعىمەن، قامشىگەرلىگىمەن اتى شىققان، ەسەيىپ ات جالىن تارتىپ مىنە كوز الارتقان جاۋلارىنىڭ بەتىن قايتارىپ كوزگە تۇسكەندىكتەن «بۇل وڭىردە تۇرىم بار» دەپ سىرت جاۋلار اتتاپ باسپايتىن بولعان. تۇرىم ءومىرىنىڭ سوڭىندا زيراتىن قازىپ، قابىرىن تۇرعىزىپ قويىپ قاجىلىق ساپارعا اتتانىپ، قايتارىندا بۇگىنگى سەمەي ءوڭىرى ماڭىنا كەلگەندە تۇيىقسىز دۇنيە سالىپ، جول جولداستارى سۇيەكتە بۇزباي سارتەرەكتەگى ءوزى ازىرلەپ كەتكەن قابىرعا جەتكىزىپ، ەل، جۇرتىنا تابىس ەتىدى. يتەلى رۋىنىڭ ءبىر مۇنشا اتاسى اجى گۇڭ بولىپ
«سەن ەسىركە، تىنىش ۇيىقتات، باق سوزىمە!» /اباي/

kerey.kz

ءبىزدىڭ قازاقتا «مالعا دوستىڭ مالدان باسقا مۇڭى جوق» – «مالدان بوعى عانا بوتەن» تالاي جارىمەس ابايدىڭ اتىنا نەشە ءتۇرلى ءسوز ايتقان. ونىڭ ىشىندە ساۋداگەر عانا ەمەس، ءوزىن ء“سوز ۇستاعان”، “ەل ۇستاعان” سانايتىندار دا بولدى. بۇلارعا ابايدىڭ ءوزى جاۋاپ بەرىپ كەتكەن: «تىنىش ۇيىقتات، سەن ەسىركە، باق سوزىمە!». ال، اناۋ جىگىت «مالدىڭ بۋىمەن» نەگىزگى ويىن دۇرىس جەتكىزە الماعان سياقتى. ول، «قۇنەكەڭ مالىن شىعىنداپ، ابايدى وقىتىپ، جاعداي جاساماعاندا قالاي بولار ەدى… ءبىز دە سول قۇنەكەڭ سياقتىمىز…» دەگەندى ايتپاقشى بولدى – اۋ دەيمىن… قۇنەكەڭ قايدا، سەن قايدا… «قۋاتى كۇشتى نۇرلى ءسوز، قۋاتىن بىلگەن ابايلار…» – دەيدى اباي. ءسوزدىڭ قۋاتىن بىلمەگەن وتە قيىن، كۇيىپ قالۋىڭ مۇمكىن… وسى ارادا بريتانيانىڭ پرەمەر – ءمينيسترى بولعان بەندجامين ديزراەليدىڭ
تيبەت اسقان كوش نە سەبەپتى باستالدى؟

kerey.kz

1883-جىلى التايدان جامىسباي باستاعان قازاقتار العاش رەت باركول جەرىنە كوشىپ باردى، 1887-1891-1895 جىلدارى تاعىدا كوشىپ كەلگەندەر بولدى. ونان كەيىندە كوشىپ كەلگەندەر بولدى، مىسالى 1912-1913 جىلدارى، 1920 جىلدارى، 1924-1929 جىلى كەلگەنلەر بولدى، ولاردىڭ دەنى التايدان بولاتىن. 1912 جىلدان كەيىن مانجۋ بيلىگى قۇلاپ قىتاي بيلىگى ورنادى، 1928 جىلى بيلىككە كەلگەن جين شۋرىن التاي تورەسى قاسىمقان ۇلى شارىپقاندى، تارباعاتاي تورەسىنىڭ ۇلى قىزىردى، باركول قازاق ۇكىردايى ءالىپتىڭ ۇلى ەلىسقاندى ۇرىمجىدە وقىتتى، ەلىسقان زاماناۋي اسكەري ءبىلىم الدى، قىتاي ءتىلىن ۇيرەندى. ونى 200 ادامدىق قارۋلى قازاققا باسشى ەتىپ ونى «شىعىس شىڭجاڭ شەگارا قورعانىس وتريادى» دەپ اتادى. 1931 جىلى قۇمىل ۇيعىرلارى قوجانيازدىڭ باستاۋىندا كوتەرىلىس جاسادى. وقيعا ءبىر قىتاي اسكەر باسىنىڭ ءبىر ۇيعىر قىزدى زورلىقپەن ايەل ەتىپ الماق
مىرجاقىپ دۋلاتوۆ تۇرمەدە جاتقاندا جازعان ولەڭى

kerey.kz

جەكە ارحيۆىمنەن تابىلعان قۇندى مۇراعات «مىرجاقىپ دۋلاتوۆ تۇرمەدە جاتقاندا جازعان ولەڭى) بۇل ولەڭدى 1980 – جىلى ءور التايدىڭ كوكتوعاي اۋدانىنا قاراستى دۇرە اۋىلىندا 61 جاستاعى قاۋان ورىنباسارۇلى دەگەن اقساقال ايتقانىنان جەكە ارحيۆىمدە ساقتالىپ قالعانىنان تاۋىپ وقىرمانمەن ءبولىسىپ وتىرمىن. اي، قۇداي – اۋ، اققا جاق، ءوزىڭى ايان مەن ناقاق. اقيقات دەگەن جولىڭنىن، ابىرويىڭدى اشپا حاق. اياتبەنەن قادىسقا، اللا نيەت اق ىسكە. جان الماسام جوق ەدى-اۋ، جازا تارتسىن دەگەن باق. مەنى سوتتاپ بايلاتىپ، زىعىرداندى قايناتىپ. ماسايراسىن ءماز بولىپ، قيناعاندى ءوزىڭ تاپ جاقىن جەردەن جاۋ شىعىپ، ماقۇل ىستەن داۋ شىعىپ. دۇشپان ءۇستاپ قولىمنان، يتتەر تىستەپ تونىمنان. جامان توسۋ بولعان شاق، تۇتقىن بولىپ تارىعىپ، جالعىز جاتىپ زارىعىپ، اشۋ قىسىپ ويدى الىپ، دەرت ءجايىلىپ بويدى
قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعى ەندى دەموگرافياعا تىرەلىپ تۇرعان جوق.

kerey.kz

Zhalgas Yertay قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعى ەندى دەموگرافياعا تىرەلىپ تۇرعان جوق. ول حالىقتىڭ ىشكى كۇشى مەن بيلىكتىڭ ساياسي ەركىنە قارايلاپ تۇر ەرتەرەكتەن باستايىق. باياعىدا قازاقتىڭ باستى پروبلەماسى سانىندا ەدى، ول راس. قازاقتار ءوز جەرىندە ازشىلىققا اينالعان-دى. ال قالادا قازاقشا ەستۋ قيىن بولاتىن. مەكتەپتەردە، ۋنيۆەرسيتەتتەردە، مەملەكەتتىك باسقارۋدا، بيزنەستە قازاق ءتىلى شەتتەتىلدى. سول كەزدە قازاق ءتىلىنىڭ تاعدىرى دەموگرافياعا تاۋەلدى ەدى. بۇل لوگيكا ۇزاق ۋاقىت دۇرىس سانالعان. بىراق بۇگىنگى قازاقستانعا قاراساق، جاعداي وزگەردى. قازاقتار كوپشىلىككە اينالدى. قازاق ءتىلىن تۇسىنەتىندەر مەن سويلەيتىندەر سانى بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەڭگەيگە جەتتى. قازاق مەكتەبىنە باراتىن بالالاردىڭ سانى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. قازاق ءتىلى كۇندەلىكتى ءومىردىڭ نەگىزگى تىلىنە اينالدى. بىراق نەگە ءتىل ماسەلەسى ءالى وزەكتى بولىپ تۇر؟ ماسەلە سانعا ەمەس، ساناعا