Бүгінгі ресейдің көне Русьқа еш қатысы жоқ!

Bügingi reseydiñ köne Rus'qa eş qatısı joq!

| May 19, 2016

Bügingi Reseydiñ köne Rus'qa qatısı şamalı. Rus' degenimiz – Ukraina. Onıñ altın besigi de sol jaqta, Kievte jatır. Al, qazirgi orıstardı bayağıdan beri «moskovitter» dep atap kelgen. 1277 jılı Meñli-Temirdiñ bwyrığı boyınşa qwrılğan Mäskeu patşalığı Altın ordanıñ bir wlısı ğana bolatın. Sebebi, Kiev rusınıñ kezindegi jılnamalarğa köz jibersek, onda Mäskeu turalı birde-bir mälimet joq. Biraq, Mäskeu patşaları keyin memleket qwru üşin küşti negiz boluı kerektigin tüsinip, Rus' degen ataudı özderine menşiktep aldı. Mümkin, Altın Ordamen baylanısın birjola üzip, özderin bwrınnan kele jatqan mıqtı memleket etip körsetkisi kelgen bolar?! Öytkeni, 1600 jılğa deyin orıs memleketindegi tarihi twlğalardıñ tügelge derligi Wlı Daladan kelgender edi. Aqsüyekteriniñ alpıs payızı ordalıqtar bolatın. Sondıqtan Ivan Groznıydıñ (Ol da ordalıqtıñ twqımı) twsınan beri eldiñ ötken şejiresi qattı bwrmalanıp, reseydiñ tıñ tarihın jazu bastaldı. Ukrainağa qırğiday tiip jatqan bir sebebi de osında jatır. Sävet ükimeti kezinen beri «Nağız Rus' degenimiz-Moskoviya» degen osı twjırımdamanı orıstardıñ sanasına qwyuda. Tipti, derjavanıñ tarihşıları «Mäskeu rus'i» degen jaña tüsinik te engizdi. Mäskeu patşalığınıñ ömir boyı ordalıqtarğa alım-salıq tölep kelgen qwlaq kesti bodanı bolğanın tüsingen Aleksey Tolstoydiñ özi bılay dep jazğan edi:

«I vot, naglotavşis' tatarşinı vslast', vı Rus'yu ee nazovete!». «Moskovskaya Rus'» — eto izvraşenie. Ne «Moskovskaya Rus'», a «Moskovskaya orda» kak çast' bol'şoy Ordı — vot takoe opredelenie bılo bı istoriçeski toçnım. Zolotaya Orda — kolıbel' Rossii. Mı nastol'ko zaplutali v svoey ordınskoy istorii, çto nesposobnı uznat' v Ukraine RUS'. Mı — ORDA. Imenno v takoy optike raskrıvaetsya podlinnıy, glubinnıy smısl nıneşnego protivostoyaniya Ukrainı i Rossii. Eto protivostoyanie RUSI i ORDI, naglo sçitayuşey sebya «Rus'yu»…

Jolımbet Mäkiş

Qaraqat jarı Qıdıräliniñ tuğan künine toqal sıylaytının ayttı

Attığa jol, auızdığa söz bermegen Twrım batır

kerey.kz

Är däuirde halıqtıñ pana twtar, qormal sanar qwrmetti azamattarı boladı, solardıñ biri zamanı Attığa jol, auızdığa söz bermeytin, batırlığımen halqı jaqta twrıp, mınau ortası men mekenin qorğau jolında sırt jauğa ses bolıp kelgen Twrım batırdı tuğan halqı mäñgi wmatpaydı. Twrım bala küninen baluandığımen, qamşıgerligimen atı şıqqan, eseyip at jalın tartıp mine köz alartqan jaularınıñ betin qaytarıp közge tüskendikten «bwl öñirde Twrım bar» dep sırt jaular attap baspaytın bolğan. Twrım ömiriniñ soñında ziratın qazıp, qabırın twrğızıp qoyıp qajılıq saparğa attanıp, qaytarında bügingi Semey öñiri mañına kelgende twyıqsız dünie salıp, jol joldastarı süyekte bwzbay Sarterektegi özi äzirlep ketken qabırğa jetkizip, el, jwrtına tabıs etidi. Iteli ruınıñ bir mwnşa atası Ajı güñ bolıp
«Sen esirke, tınış wyıqtat, baq sözime!» /ABAY/

kerey.kz

Bizdiñ qazaqta «malğa dostıñ maldan basqa mwñı joq» – «maldan boğı ğana böten» talay jarımes Abaydıñ atına neşe türli söz aytqan. Onıñ işinde saudager ğana emes, özin “söz wstağan”, “el wstağan” sanaytındar da boldı. Bwlarğa Abaydıñ özi jauap berip ketken: «Tınış wyıqtat, sen esirke, baq sözime!». Al, anau jigit «maldıñ buımen» negizgi oyın dwrıs jetkize almağan siyaqtı. Ol, «Qwnekeñ malın şığındap, Abaydı oqıtıp, jağday jasamağanda qalay bolar edi… Biz de sol Qwnekeñ siyaqtımız…» degendi aytpaqşı boldı – au deymin… Qwnekeñ qayda, sen qayda… «Quatı küşti nwrlı söz, Quatın bilgen abaylar…» – deydi Abay. Sözdiñ quatın bilmegen öte qiın, küyip qaluıñ mümkin… Osı arada Britaniyanıñ Prem'er – ministri bolğan Bendjamin Dizraelidiñ
Tibet asqan köş ne sebepti bastaldı?

kerey.kz

1883-jılı Altaydan Jamısbay bastağan qazaqtar alğaş ret Barköl jerine köşip bardı, 1887-1891-1895 jıldarı tağıda köşip kelgender boldı. onan keyinde köşip kelgender boldı, mısalı 1912-1913 jıldarı, 1920 jıldarı, 1924-1929 jılı kelgenler boldı, olardıñ deni Altaydan bolatın. 1912 jıldan keyin manju biligi qwlap qıtay biligi ornadı, 1928 jılı bilikke kelgen Jin Şurın Altay töresi Qasımqan wlı Şäripqandı, Tarbağatay töresiniñ wlı Qızırdı, Barköl qazaq ükirdayı Äliptiñ wlı Elisqandı Ürimjide oqıttı, Elisqan zamanauy Äskeri bilim aldı, qıtay tilin üyrendi. Onı 200 adamdıq qarulı qazaqqa basşı etip onı «Şığıs Şıñjañ şegara qorğanıs otriyadı» dep atadı. 1931 jılı Qwmıl wyğırları Qojaniyazdıñ bastauında köterilis jasadı. Oqiğa Bir qıtay äsker basınıñ bir wyğır qızdı zorlıqpen äyel etip almaq
Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi

kerey.kz

Jeke arhivimnen tabılğan qwndı mwrağat «Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi) Bwl öleñdi 1980 – jılı Ör Altaydıñ Köktoğay audanına qarastı Düre auılında 61 jastağı Qauan Orınbasarwlı degen aqsaqal aytqanınan jeke arhivimde saqtalıp qalğanınan tauıp oqırmanmen bölisip otırmın. Ay, qwday – au, aqqa jaq, Öziñi ayan men naqaq. Aqiqat degen jolıñnın, Abıroyıñdı aşpa haq. Ayatbenen qadısqa, Alla niet aq iske. Jan almasam joq edi-au, Jaza tartsın degen baq. Meni sottap baylatıp, Zığırdandı qaynatıp. Masayrasın mäz bolıp, Qinağandı öziñ tap Jaqın jerden jau şığıp, Maqül isten dau şığıp. Dwşpan üstap qolımnan, Itter tistep tonımnan. Jaman tosu bolğan şaq, Tütqın bolıp tarığıp, Jalğız jatıp zarığıp, Aşu qısıp oydı alıp, Dert jäyilip boydı
Qazaq tiliniñ bolaşağı endi demografiyağa tirelip twrğan joq.

kerey.kz

Zhalgas Yertay Qazaq tiliniñ bolaşağı endi demografiyağa tirelip twrğan joq. Ol halıqtıñ işki küşi men biliktiñ sayasi erkine qaraylap twr Erterekten bastayıq. Bayağıda qazaqtıñ bastı probleması sanında edi, ol ras. Qazaqtar öz jerinde azşılıqqa aynalğan-dı. Al qalada qazaqşa estu qiın bolatın. Mektepterde, universitetterde, memlekettik basqaruda, bizneste qazaq tili şettetildi. Sol kezde qazaq tiliniñ tağdırı demografiyağa täueldi edi. Bwl logika wzaq uaqıt dwrıs sanalğan. Biraq bügingi Qazaqstanğa qarasaq, jağday özgerdi. Qazaqtar köpşilikke aynaldı. Qazaq tilin tüsinetinder men söyleytinder sanı bwrın-soñdı bolmağan deñgeyge jetti. Qazaq mektebine baratın balalardıñ sanı jıl sayın artıp keledi. Qazaq tili kündelikti ömirdiñ negizgi tiline aynaldı. Biraq nege til mäselesi äli özekti bolıp twr? Mäsele sanğa emes, sanağa