Бүгінгі ресейдің көне Русьқа еш қатысы жоқ!

Bügingi reseydiñ köne Rus'qa eş qatısı joq!

| May 19, 2016

Bügingi Reseydiñ köne Rus'qa qatısı şamalı. Rus' degenimiz – Ukraina. Onıñ altın besigi de sol jaqta, Kievte jatır. Al, qazirgi orıstardı bayağıdan beri «moskovitter» dep atap kelgen. 1277 jılı Meñli-Temirdiñ bwyrığı boyınşa qwrılğan Mäskeu patşalığı Altın ordanıñ bir wlısı ğana bolatın. Sebebi, Kiev rusınıñ kezindegi jılnamalarğa köz jibersek, onda Mäskeu turalı birde-bir mälimet joq. Biraq, Mäskeu patşaları keyin memleket qwru üşin küşti negiz boluı kerektigin tüsinip, Rus' degen ataudı özderine menşiktep aldı. Mümkin, Altın Ordamen baylanısın birjola üzip, özderin bwrınnan kele jatqan mıqtı memleket etip körsetkisi kelgen bolar?! Öytkeni, 1600 jılğa deyin orıs memleketindegi tarihi twlğalardıñ tügelge derligi Wlı Daladan kelgender edi. Aqsüyekteriniñ alpıs payızı ordalıqtar bolatın. Sondıqtan Ivan Groznıydıñ (Ol da ordalıqtıñ twqımı) twsınan beri eldiñ ötken şejiresi qattı bwrmalanıp, reseydiñ tıñ tarihın jazu bastaldı. Ukrainağa qırğiday tiip jatqan bir sebebi de osında jatır. Sävet ükimeti kezinen beri «Nağız Rus' degenimiz-Moskoviya» degen osı twjırımdamanı orıstardıñ sanasına qwyuda. Tipti, derjavanıñ tarihşıları «Mäskeu rus'i» degen jaña tüsinik te engizdi. Mäskeu patşalığınıñ ömir boyı ordalıqtarğa alım-salıq tölep kelgen qwlaq kesti bodanı bolğanın tüsingen Aleksey Tolstoydiñ özi bılay dep jazğan edi:

«I vot, naglotavşis' tatarşinı vslast', vı Rus'yu ee nazovete!». «Moskovskaya Rus'» — eto izvraşenie. Ne «Moskovskaya Rus'», a «Moskovskaya orda» kak çast' bol'şoy Ordı — vot takoe opredelenie bılo bı istoriçeski toçnım. Zolotaya Orda — kolıbel' Rossii. Mı nastol'ko zaplutali v svoey ordınskoy istorii, çto nesposobnı uznat' v Ukraine RUS'. Mı — ORDA. Imenno v takoy optike raskrıvaetsya podlinnıy, glubinnıy smısl nıneşnego protivostoyaniya Ukrainı i Rossii. Eto protivostoyanie RUSI i ORDI, naglo sçitayuşey sebya «Rus'yu»…

Jolımbet Mäkiş

Qaraqat jarı Qıdıräliniñ tuğan künine toqal sıylaytının ayttı

ĞALIM BOQAŞ. «Özine ar twtqan, jattan zar twtadı!»

kerey.kz

Eki mıñınşı jıldardıñ basında qazaq ruhaniyatında erekşe basılımdar boldı. Atap aytsaq, Atırau şärinde şıqqan «Altın Orda» gazeti bolsa, odan keyingisi Almatı qalasında şığıp twrğan «Jas qazaq», sonday-aq «Şetel Ädebieti» sındı gazetter edi. «Altın Orda» gazetine Meyirhan Aqdäuletwlı, al qalğan ekeuine Talğat Eşen men Ardaq Nwrğazı ispetti qazaqtıñ intellektual azamattarı bas redaktor bolğan edi. Bäri de esimderi elge mälim, ğajayıp aqındar. Bäz bireulerdiñ: «Jurnalist bolmasa, aqın eşqaşan jarıtıp gazet şığara almaydı», – degen sıpsıñ sözderiniñ auızına qwm qwyıp, älgi äperbaqan tüsiniktiñ ayağın kökten keltirgen de osı talanttı qalamgerler boldı. «Ädebiet portalı» «UAQIT PEN KEÑİSTİK…» aydarımen tek atalğan osı basılımdar ğana emes, jaña ğasırdıñ basında qazaq baspasözinde jarıq körgen nebir jilikti jazbalar men tanımdıq
El qorğanı – Almat Sardar

kerey.kz

Sardar Almat Tobabergenwlı – öz däuirinde el basqarğan, bedeldi twlğalardıñ biri bolğan. Ol Irğızda bolıs qızmetin atqarıp, halıq arasında sıylı adam retinde tanılğan. Almat Tobabergenwlınıñ erlik pen eldik toğısqan dara jolın keyin balaları Samırat pen Töremwratta jalğıstırdı. Al onıñ şöberesi Ğalımjan Äbdisalamov Europa men Orta Aziyağa tanımal qazaqtan şıqqan twñğış skripkaşı bolğan. HİH ğasırdıñ basında düniege kelip, sol ğasırdıñ soñğı on jıldığında ömirden ötken almat Tobabergenwlı basındağı biligi men bedelin eliniñ igiligine, jwrtınıñ twrmıs-tirşiligine arnalğan öz zamanınıñ aytulı twlğalarınıñ biri edi. «Arjağı da ataqtı er…» Tağı bir jüz jıl äri jıljıp, HVİİİ ğasır tarihın paraqtasaq, ol kezeñde el basınan ötken qayğılı oqiğalar köp bolğanın köremiz, «aqtaban şwbırındı, alqaköl swlama» halqımızdı
Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
14 naurız – Matematikter küni

kerey.kz

Kafedra professorı Matematikter künine arnalğan «Tañğı Studio» tañğı şouında 15 naurız, 2025 14 naurız – Matematikter künine oray «Tañğı Studio» tañğı şouınıñ qonağı belgili ğalımdar: fizika-matematika ğılımdarınıñ doktorı, professor Qangujin Baltabek Esmatwlı men PhD-doktor Jwmabay Mädibaywlı boldı. Efirde olar matematikanıñ mañızdılığın, merekeniñ tarihın, qazaq matematikteriniñ ğılımnıñ damuına qosqan ülesin talqıladı. Professor Baltabek Esmatwlı matematikanıñ ğılımdardıñ patşayımı sanalatındığına toqtaldı. Ol bir jağınan ğılımi bilimniñ şıñında twrsa, ekinşi jağınan basqa pänderdiñ damuına negiz bolatın kömekşi ğılım ekenin atap körsetti. Ğalım şeksizdik pen matematikalıq esepteulerdiñ däldigin bildiretin π sanınıñ şığu tarihına da toqtaldı. Doktor Jwmabay Mädibaywlı bwl künniñ 1988 jıldan bastap «π sanı küni» (π – irracional san, şamamen 3,14142… teñ) retinde toylana
Konstituciyada qazaq tilin memlekettik äri resmi til etsek, basqa tilderdiñ qwqı şektele me?

kerey.kz

Bwğan naqtı jauap – joq, bwl şeşimnen eşbir tildiñ, sonıñ işinde, orıs tiliniñ de qwqı şektelmeydi. Nege? Öytkeni konstituciyadağı memlekettik til märtebesi biliktiñ jwmıs tilin ğana retteydi. Ol normanıñ qarapayım adamdardıñ qatınas tiline qatısı joq. YAğni, memlekettik til – memlekettik organdar men jergilikti özin-özi basqaru wyımdarı jwmıs isteytin til degen söz. Bwl şeşim orısşa söyleytinderdiñ qwqığın şektemeydi, orısşa söyleuge tıyım salmaydı. Qarapayım adamdar üyinde, qoğamdıq orındarda, bizneste, media men mädeniet oşaqtarında qalağan tilinde söyley de, jwmıs istey de aladı. Bwğan konstituciyanıñ basqa baptarı naqtı kepil bolıp otır. Al jaña konstituciyada 9-baptıñ 2-tarmağı qazirgi küyinde qalsa, bwl – qazaq tiliniñ qwqığın şekteydi. Sebebi memlekettik organdar qwjattardı özderi üyrengendey aldımen orısşa jazıp,