مۇحتار ماعاۋين بىلاي دەپ جازادى: «مۇنداي قوڭىر كوز، قىر مۇرىن، شىقشىتتى سارى قازاقتار قاي اۋىلدا بولسىن ۇشىراسىپ قالار ەدى… ايتسە دە نەگىزگى بەلگى – ءتىل. مەنىڭ بايقاۋىمشا، كۇندەلىكتى قولدانىستاعى ادەپكى، نەگىزگى ءتىل ادامنىڭ ۇلتتىق كەيپىنە تىكەلەي اسەر ەتپەك. وزىندىك ارتيكۋلياتسيا – بەت-اۋىزدىڭ ءسوز، دىبىس ەرەكشەلىكتەرىنە قارايلاس قوزعالىسى – كىسىنىڭ ءتۇر-الپەتىن قالىپتايتىن سيپاتتاردىڭ ءبىرى. سوندىقتان دا، مەن تۋمىستاعى تىلىنەن مۇلدە ماقۇرىم، تەك ورىسشا عانا سويلەيتىن قازاقتاردى كوبىنە-كوپ سىرتتاي، ءبىر قاراعاننان-اق تانيتىن ەدىم. ولاردىڭ قالعان قازاقتان باسقاشاراق ءبىتىمى قاپىسىز اڭدالاتىن».
مۇحتار ماعاۋيننىڭ وسى ايتقانىنا سەنۋگە بولا ما؟ مىنەكەي، كوشەدە قازاقشا بىلمەيتىن، تەك ورىسشا سويلەيتىن ءبىر قازاق كەتىپ بارا جاتىر. بۇل ادامدى مۇحتار ماعاۋين بۇرىن ەش ءبىر جەردە كورمەگەن. بىلمەيدى، تانىمايدى. بىراق، ءبىر قارايدى دا، الگىنىڭ قازاقشا بىلمەيتىنىن بىلە قويادى. ءتىپتى، بەتپە-بەت كەلىپ، ونىڭ جۇزىنە باجايلاپ زەر سالىپ تا جاتپايدى، سىرتتاي قاراپ-اق ونىڭ قازاقشادان ماقۇرىم ەكەنىن قاپىسىز تانيدى.
قوش دەلىك. سونىمەن، قازاقشادان مۇلدە ماقۇرىم قازاقتى مۇحتار ماعاۋين سىرتىنان قاراپ-اق (سويلەسپەسە دە، تانىماسا دا، بىلمەسە دە، بۇرىن كورمەسە دە!) قالاي تاني قويادى؟ بۇل نە؟ كورىپكەلدىك پە؟
وسىدان ءتورت-بەس جىل بۇرىن ءبىر پەداگوگ-كەلىنشەكپەن كەڭىرەك سۇحباتتاسقانىم باردى. اڭگىمە بارىسىندا:
– مەن تىلدەسىپ، سويلەسىپ كورمەسەم دە، قازاقشا بىلمەيتىن قازاقتاردى ءبىر قاراعاننان-اق تانيمىن، – دەپ قالدى الگى كەلىنشەك.
– قالاي تانيسىز؟ بەت-الپەتىنەن بە؟ كيىم كيىسىنەن بە؟ جوق الدە…
– سۋىقتاۋ بولادى… سونان كەيىن كوزدەرىندە نۇر بولمايدى… ايتەۋىر، ءبىر ەرەكشەلىگى بار. مەن مۇنى سىزگە ءتۇسىندىرىپ بەرە المايمىن. مەن مۇنى تەك سەزىنەمىن. الدەبىر ىشكى تۇيسىك ارقىلى…
– قازاقشا بىلمەيتىن قازاقتاردى بىردەن تانيسىز جانە ءدال اجىراتاسىز. سولاي عوي؟
– سولاي!
– ولاردىڭ جاسى، جىنىسى، الەۋمەتتىك تەگى، تۇرمىسى، قىزمەتى ءسىزدىڭ بۇلاردى بىردەن تانۋىڭىزعا بوگەسىن بولماي ما؟
–جوق! اقساقالدى قاريا بولسىن، ماۋجىرەگەن كەمپىر بولسىن، جىگىت بولسىن، كەلىنشەك بولسىن، قىز بولسىن، جۇمىسشى بولسىن، بيزنەسمەن بولسىن، تاكسيست بولسىن، ستۋدەنت بولسىن، مەكتەپ وقۋشىسى بولسىن، قازاقشا بىلمەيتىن قازاقتاردى بىردەن اجىراتامىن. بىراق، مەن مۇنى سىزگە ءتۇسىندىرىپ بەرە المايمىن. سەنبەسەڭىز، تەكسەرىپ كورىڭىز. تۇرلەرى دە بىردەي، بويلارى دا بىردەي ەكى بالانى بىردەي كيىندىرىپ، وسىندا الىپ كەلىڭىز. بۇل ەكى بالانىڭ ءبىرى قازاقشا بىلەتىن بولسىن دا، ەكىنشىسى بىلمەيتىن بولسىن. ءبىر-اق رەت قارايمىن دا، قازاقشا بىلمەيتىن بالانى اينا-قاتەسىز ءدال تاۋىپ بەرەمىن…
بۇل نە؟ بۇل دا كورىپكەلدىك پە؟
مۇنىڭ ەكەۋى دە كورىپكەلدىك ەمەس. بۇل جەردە مۇحتار ماعاۋين دە، پەداگوگ كەلىنشەك تە كوپشىلىگىمىز بايقاي بەرمەيتىن، بايقاعانىمىزبەن ايتا بەرمەيتىن قۇبىلىستى ءدال بايقاپ، ءدوپ باسىپ تانىپ، سونى بىزگە جەتكىزىپ وتىر. بۇل قانداي قۇبىلىس؟
***
قازاقتا «نۇر ءجۇزدى»، «يمان ءجۇزدى» دەيتىن ءسوز تىركەستەرى بار. بۇل قايدان شىققان؟ ءبىلىمدى، بىلىكتى، پاراساتتى، يماندى، ادامگەرشىلىگى مول ادامنىڭ وسى ىزگى قاسيەتتەرى ونىڭ بەت-جۇزىنەن دە ءبىلىنىپ تۇرادى. ياعني، ونىڭ ىشكى ءبىتىمى سىرتقا دا تەۋىپ، سىرتقا دا بىلىنەدى. تەك سونى اڭداي، بايقاي الساڭىز بولعانى. مۇنى عىلىم «ىشكى ەنەرگيانىڭ سىرتقا تەبۋى، سىرتقا شىعۋى» دەيدى. ءدال سول سياقتى، ءوزىنىڭ انا ءتىلىن بىلمەيتىندەردىڭ بەت-پىشىنىنەن دە ولاردىڭ ۇلتتىق ءتىلدى بىلمەيتىنى اڭعارىلىپ تۇرادى. ۇلتتىق ءتىلدى بىلمەۋ دەگەنىمىز نە؟ سول ۇلتتىڭ تۇگىن دە، دىمىن دا بىلمەۋ دەگەن ءسوز عوي. كەيىسەڭىز دە، ءتىپتى، ءبىر رەت قانا كەيىسەڭىز دە، سول كەيىگەنىڭىز قاباعىڭىزدان بايقالىپ تۇرادى ەمەس پە؟! ال، ەندى، تۇتاس ۇلتتىڭ مىڭ سان قازىناسىنان (ۇلتتىق تىلىنەن، ۇلتتىق بولمىس-بىتىمىنەن، ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىنەن، ۇلتتىق مادەنيەتىنەن، ۇلتتىق ونەرىنەن، ۇلتتىق تاريحىنان، ۇلتتىق تانىمىنان، ۇلتتىق سانا-سەزىمىنەن، ۇلتتىق رۋحىنان، ۇلتتىق قۇندىلىقتارىنان) قول ۇزگەن جانە ودان ماقۇرىم قالعان ادامنىڭ بەت-پىشىمىنەن مۇنىڭ ءبارى نەگە بىلىنبەۋگە ءتيىس؟ ءبىلىنىپ تۇرادى. بىلىنگەندە قانداي! اسىرەسە، مۇنى سول ۇلتتىڭ وكىلى بىردەن بايقايدى. ىشكى تۇيسىك ارقىلى. مۇحتار ماعاۋين مەن جوعارىداعى پەداگوگ كەلىنشەكتىڭ بۇرىن كورمەسە دە، تانىماسا دا، بىلمەسە دە، سويلەسپەسە دە، قازاقشا بىلمەيتىن قازاقتى سىرتىنان قاراپ-اق قاپىسىز تانيتىنى دا وسىدان.
مۇنى ورىستىڭ بىلگىر فيلوسوفى پاۆەل فلورەنسكي (1937 جىلى اتىلىپ كەتكەن – اۆتور) بىلاي تۇسىندىرەدى: «بەلگىلى ءبىر ۇلتتىڭ مىڭداعان، ميلليونداعان جىلدار بويى تىرنەكتەپ جەتىلدىرىپ، تىرناقتاپ قالىپتاستىرعان ۇشان-تەڭىز ۇلتتىق قۇندىلىقتارى سول ۇلت وكىلىنىڭ بويىنا قالاي سىڭەدى جانە نە ارقىلى سىڭەدى؟ تەك ءتىل ارقىلى. تەك ۇلتتىق ءتىل ارقىلى عانا. دەمەك، ۇلتتىق ءتىل – ەنتەلەحيانىڭ ناعىز قاينار كوزى».
«ەنتەلەحيا» دەگەن تەرميندى ەڭ العاش رەت اريستوتەل قولدانعان. بىراق، پ.فلورەنسكي بۇل ۇعىمعا ماڭىز جۇكتەپ، ماعىنا ۇستەپ، «ەنتەلەحيا» تەرمينىنىڭ قولدانۋ اياسىن كەڭىتىپ، ءورىسىن مۇلدە ۇزارتىپ جىبەردى. ادامنىڭ جانى مەن ءتانى تۋرالى ايتا كەلىپ اريستوتەل: «جان ءتاننىڭ ەنتەلەحياسى»، – دەيدى. ادامنىڭ جانى كوزگە كورىنە مە؟ كورىنبەيدى. كوزگە كورىنبەگەنىمەن، ونى سەزىنۋگە بولادى عوي؟ بولادى. دەمەك، ەنتەلەحيا دەگەنىمىز – كوزگە كورىنبەيتىن، بىراق، سەزىنۋگە بولاتىن ەنەرگيا. ەنەرگيالىق ءورىس. نەمەسە، ەنەرگيالىق ءورىستىڭ ءبىر ءتۇرى. پ.فلورەنسكيدىڭ ايتۋىنشا، ۇلتتىق تىلدە ەنتەلەحيا، ياعني، ەنەرگيالىق ءورىس بولادى. ماسەلەن، ءبىر ۇلتتىڭ ەكى وكىلى كەزدەستى دەلىك. مۇنىڭ ءبىرى انا ءتىلىن جەتىك بىلەدى دە، ەكىنشىسى انا تىلىنەن مۇلدە ماقۇرىم. انا ءتىلىن جەتىك بىلەتىن ادام الگىنىڭ انا ءتىلىن بىلمەيتىنىن بىردەن سەزەدى. قايتىپ؟ ەنەرگيالىق ءوpic ارقىلى. ەنتەلەحيا ارقىلى. ءتىپتى، مۇنىڭ ەكەۋى دە وزدەرىنىڭ ەنتەلەحياسى ورتاق ەمەس ەكەنىن، ەنەرگيالىق ورىستەرى ەكى باسقا، ەكى بولەك ەكەنىن ىشكى تۇيسىك ارقىلى اينا-قاتەسىز سەزىنەدى ەكەن (وقىرماندارعا ەسكەرتە كەتەتىن ءبىر جايت «ەنتەلەحيا» ۇعىمى – اسا كۇردەلى ءارى كوپقاباتتى، كوپاستارلى، كوپقاتپارلى ۇعىم. ءبىز ءوز ماقالامىزدا سونىڭ تەك بىرەر قىرىنا عانا توقتالدىق. توقتالعاندا دا، ءبىز «ەنتەلەحيا» ۇعىمىن اريستوتەل، گ.لەيبنيتس، ح.دريش قولدانعان ماندە ەمەس، پ.فلورەنسكي قولدانعان ماندە، پ.فلورەنسكي دامىتىپ-كەڭىتىپ-ۇستارتىپ-جەتىلدىرىپ پايدالانعان ماندە قولداندىق).
***
ۇلتتىق ءتىل – ەنەرگيانىڭ كوزى، ەنتەلەحيانىڭ وشاعى»، – دەيدى پ. فلورەنسكي. مۇنى قالاي مويىنداماسقا؟! ماسەلەن، «ماناس!» دەپ ۇران شاقىرىلعاندا، بۇل ۇرانعا قىزبايتىن، قىزىنبايتىن قىرعىز بولمايدى. ۇلكەن-كىشىسى تۇگەل دۇرك كوتەرىلەدى. مىنە، كوردىڭىز بە، «ماناس» دەگەن ءبىر عانا، جالعىز عانا ءسوزدىڭ ونە بويىنا جيناقتالعان ماگيالىق قۋاتتىڭ، ەنەرگيالىق ءورىستىڭ اسەرىن!
«ماناس» دەگەنىمىزدەن شىعادى، ءبىشكەكتە (ول كەزدە فرۋنزە ەدى) قىرعىزدىڭ ماناسشىسىن تىڭداعانىم بار. ۋاقىتىم تىعىز ەدى. «10-15 مينۋت تىڭداپ، سونان كەيىن كەتەرمىن…» دەپ ويلاعام. قا-ا-ا-اي-دان؟! اربالدىم دا قالدىم. ارتىنان بارىپ ءبىلدىم، «ماناستى» تىكەمنەن-تىك تۇرىپ 2,5 ساعات بويى تىڭداپپىن عوي…
سونداعى كورىنىس ءالى كۇنگە دەيىن كوز الدىمنان كەتپەيدى. مىنە، قىرعىزدىڭ ەكى بويجەتكەنى ءبىرىنىڭ بەلىنەن ءبىرى قىسا ۇستاپ الىپ، باستارى ءتۇيىسىپ ماناسشىنىڭ ءسوزى مەن اۋەنىنە ۇيىپ، اقىرىن تەربەلەدى. ال، مىنا وندىرشەگى سورايعان قىرعىز جىگىتىنىڭ وندىرشەگى ونان ءارى ۇزارىپ، كوزى جاساۋراپ كەتىپتى. الاڭقايدىڭ قاق ورتاسىنا توسەلگەن سىرماقتىڭ ۇستىندە بىرەسە شالقايىپ، بىرەسە ەڭكەيىپ، ەندى بىردە ەكى تىزەسىن توقپاقتاپ، ارا-تۇرا قۇيرىعىمەن جورعاقتاپ «ماناستى» جىرلاپ وتىرعان ماناسشىمەن بىرگە تەڭسەلىپ، تەربەلىپ، كوزدەرى بوتالاپ، قۇراقتاي جاپىرىلىپ، قامىستاي ىرعاتىلىپ جاتقان جۇرتتا قيساپ جوق…
ەندى، كوز الدىڭىزعا مىناداي ءبىر جايدى ەلەستەتىڭىزشى: وسى توپتىڭ ىشىنە قىرعىز ءتىلىن بىلمەيتىن ءبىر قىرعىز جىگىتى كىرىپ كەتسىن دەلىك. ول نە ىستەر ەدى؟ اۋەلى جان-جاعىنا مەڭىرەيە قاراپ ءبىراز تۇرادى. سونان كەيىن شە؟ سونان كەيىن… ەسىنەيدى. سونان سوڭ؟ سونان سوڭ زىتىپ جوعالادى. نەگە؟ مەيلى، «ماناس» ەپوسىنىڭ ماگيالىق قۋاتى، ەنەرگيالىق كۇشى مىڭ جەردەن قۇدىرەتتى بولسىن، وسى «ماناستى» جىرلاپ جاتقان ماناسشىنىڭ شەبەرلىگى ءجۇز جەردەن ءوتىمدى بولسىن، ونى قىرعىز ءتىلىن بىلمەيتىن الگى جىگىت قابىلداي المايدى. ويتكەنى، ول بايعۇستا مۇنى قابىلدايتىن «انتەننا» جوق. ۇلتتىق ءتۇيسىنىم جوق، ۇلتتىق سەزىنىم جوق، ۇلتتىق تۇشىنىم جوق. سونىمەن بىرگە بۇل جىگىت «قىرعىز ءتىلىن بىلمەگەنىم، «ماناستى» تۇسىنبەگەنىم ۇيات-اۋ» دەپ ەشۋاقىتتا ويلانبايدى جانە ونى ءبىلىپ الۋعا نيەت تە، ىنتا دا، ىقىلاستا تانىتپايدى. ويتكەنى، مۇنىڭ ءورىسى دە، كەڭىستىگى دە بوتەن. ونىڭ قۋات الاتىن، كۇش الاتىن، رۋحاني ەنەرگيا جينايتىن ءورىس-قونىسى دا مۇلدە بولەك. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، بۇل جىگىتتى قىرعىزدارمەن تۋىستاستىراتىن، بىرىكتىرەتىن، ەتەنەلەستىرەتىن ورتاق قۋات كوزى، ورتاق كەڭىستىك، ورتاق رۋحاني ءورىس، ورتاق ءتۇپ-تامىر، ورتاق قايناركوز، ياعني، ورتاق ەنتەلەحيا جوق.
ال، ەندى، ورتاق ەنتەلەحيانى (ياعني، ورتاق رۋحتاستىقتى، ورتاق تىلەۋلەستىكتى، ورتاق ءورىستى، ورتاق كەڭىستىكتى، ورتاق مۇراتتاستىقتى، ورتاق تىلەكتەستىكتى، ورتاق مۇددەلەستىكتى) قالىپتاستىراتىن، قالىپتاستىرا الاتىن نە؟ ءتىل! تەك ءتىل عانا! ءتىل بولعاندا دا، ورتاق ءتىل!
***
ساياسات تا عىلىمعا سۇيەنۋى كەرەك. عىلىمعا سۇيەنبەگەن ساياسات – ساياسات ەمەس، «اعاش ات». اتاقتى اتاتۇرىك تە ءوز ساياساتىن عىلىمعا سۇيەنىپ جاسادى. اتاتۇرىك مەملەكەت تىزگىنىن قولىنا العان كەزدە تۇركيادا بىرنەشە تىلدە سويلەيتىن 76 ۇلتتىڭ وكىلى تۇراتىن-دى. وسىعان قاراماستان اتاتۇرىك ايگىلى «ءۇش بىرلىكتى» ەنگىزدى. بۇل «ءۇش بىرلىكتىڭ» ەڭ ءبىرىنشىسى نە ەدى؟ ءتىل بىرلىگى!
بۇل جەردە اتاتۇرىكتىڭ تۇرىك عۇلاماسى زيا كوكالىپتىڭ ەڭبەكتەرىنە سۇيەنگەنى قازىرگى كۇنى ايتىلىپ تا ءجۇر. پ.فلورەنسكيدىڭ پىكىرىنە ۇقساس پىكىردى زيا كوكالىپ تا ايتقان: «مەملەكەت ىشىندە ورتاق رۋحتاستىقتى، ورتاق مۇددەلەستىكتى، ورتاق تىلەۋلەستىكتى قالىپتاستىراتىن – ەڭ الدىمەن، ورتاق ءتىل! ءتىل بىرلىگى بىرتە-بىرتە ءدىن بىرلىگى مەن ءدىل بىرلىگىن دە قالىپتاستىرادى. سوندىقتان دا ءتىلدىڭ بىرلىگى ءدىننىڭ بىرلىگى مەن ءدىلدىڭ بىرلىگىنەن جوعارى تۇرۋى كەرەك!»
اتاتۇرىك تە، زيا كوكالىپ تا اللاعا سەنگەن، مۇسىلماندىق ورتادا ءتالىم-تاربيە العان. ال، ەندى، مۇسىلمان بالاسى ءۇشىن اللادان بيىك، اللادان قۇدىرەتتى كىم بار؟! سوعان قاراماستان، اتاتۇرىك پەن زيا كوكالىپ ءدىننىڭ بىرلىگى مەن ءدىلدىڭ بىرلىگىنەن گورى ءتىلدىڭ بىرلىگىن جوعارى قويعان. مۇنىڭ استارىندا تەرەڭ عىلىميلىق، تەرەڭ عىلىمي نەگىز جاتىر.
ەگەر، اتاتۇرىك سول كەزدە سولقىلداقتىق تانىتىپ، تۇرىك ءتىلىن –مەملەكەتتىك ءتىل دەپ، كۇرد ءتىلىن – رەسمي ءتىل دەپ (تۇركيادا 20 ميلليوننان استام كۇردتەر تۇرادى) قابىلداپ، گرەك، ارميان، سۇلجىق، بولگار، البان، ماكەدون، حورۆات، سەرب، وسەتين، شەشەن، ماديارلارعا ءوز انا تىلىندە مەكتەپ اشىپ بەرگەندە نە بولاتىن ەدى؟ وندا تۇركيا ءدال بۇگىنگىدەي دارەجەگە جەتە الماس ەدى. باياعىدا ىرىڭ-جىرىڭ بولىپ، ءىري-ءتىري بولىپ، بىرنەشە شاعىن مەملەكەتتەرگە ءبولىنىپ كەتەتىن ەدى… تۇركيانى تۇركيا ەتىپ وتىرعان نە؟تىل بىرلىگى! ياعني، تۇركيادا ءبىر-اق ءتىل بار. ول – تۇرىك ءتىلى.
ارميان دا، كۇرد تە، تاتار دا، سۇلجىق تا، حورۆات تا، بولگار دا تۇرىك تىلىندە وقىپ، تۇرىك تىلىندە سويلەيدى. ماسەلەن، تۇرىكشىل عالىم نامىق كەمال زەيبەكتى بىلمەيتىن، تانىمايتىن قازاق جوق. ال، ەندى، تۇركيادا ءدال وسى نامىق كەمال زەيبەك سەكىلدى تۇرىكشىل قايراتكەرلەر، تۇرىكشىل عالىمدار از ەمەس. وسىلاردىڭ ومىربايانىمەن تانىسا كەلە، مىناداي ءبىر «قىزىقتى» جايتتى انىقتادىق. وسى تۇرىكشىل قايراتكەرلەردىڭ اراسىندا ۇلتى تۇرىك قايراتكەرلەردىڭ ۇلەس سالماعى – 30-35 پايىز عانا. قالعانى، ياعني، 65-70 پايىزى كىمدەر؟ كۇردتەر، تاتارلار، سۇلجىقتار، ماديارلار ەكەن. مىنە، ورتاق ءتىل جەتكىزگەن ناتيجە! ورتاق ءتىل جەتكىزگەن ورتاق رۋحتاستىق، ورتاق تىلەۋلەستىك، ورتاق مۇددەلەستىك!
ءازىربايجان قىزى اسىلى وسماننىڭ قازاق ءتىلى ءۇشىن قازاقتان ارتىق شى-رىلدايتىنى نەلىكتەن؟ ويتكەنى، ونىڭ بىزبەن ءتىلى ورتاق! ءتىلى ءبىر! ءتىلى ءبىردىڭ مۇددەسى دە، ماقساتى دا، مۇراتى دا ورتاق بولادى!
يران حالقىنىڭ 40 پايىزى عانا – يراندىقتار (پارسىلار). ءدال وسى يراندا 18 ميلليون ءازىربايجان تۇرادى. مۇندا ءازىربايجاننان باسقا دا ۇلت وكىلدەرى جەتىپ-ارتىلادى (ارميان، گرۋزين، كۇرد، تاجىك، پۋشتۋن، بەنگال، تۇرىكمەن جانە ت.ت.). بىراق، مۇندا دا ءبىر-اق ءتىل: مەكتەپتە دە، بالاباقشادا دا، مەملەكەتتىك اپپاراتتا دا. بارلىق جەردە، بارلىق سالا-ساتىدا ەلدىڭ يەسى، جەردىڭ يەسى رەتىندە يراندىقتاردىڭ ءتىلى قولدانىلادى. ەستونيادا ەستون حالقىنىڭ ۇلەس سالماعى – بار-جوعى 48 پايىز عانا. بىراق، سوعان قاراماستان، كرەمل تاراپىنان جاسالىپ جاتقان قيلى كەدەرگى-بوگەسىندەرگە قاراماستان، ەستون ءتىلى قازىرگى كۇنى ەستونيادا شىن مانىندەگى مەملەكەتتىك تىلگە (ياعني، ورتاق تىلگە) اينالىپ كەلەدى. وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن ەستون جۋرناليسىنەن ءبىزدىڭ بىلاي دەپ سۇراعانىمىز دا بار:
– سىزدەر بۇرىنعى كوممۋنيستەر مەن كومسومولداردى بيلىكتەن تۇگەل قۋدىڭىزدار. كسرو-نىڭ كەزىندە بيلىك باسىنا كوبىنەسە ءادىل، تازا، ءتارتىپتى، ۇستامدى، ءوز قاراقان باسىنان گورى مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن كوبىرەك ويلايتىندار كەلۋشى ەدى عوي…
– ونىڭىز راس، – دەدى ەستون ءجۋرناليسى، – كسرو-نىڭ كەزىندە ەستونيانىڭ بيلىگىندە وتىرعان ەستوندارعا ەشكىم دە «ءىشىپ قويدىڭ، جەپ قويدىڭ» دەپ كىنا قويا المايدى. بىراق، ءبىز بۇل جەردە تەگىس ەستون ءتىلىنىڭ مۇددەسىن كوزدەدىك. كرەمل ەستونيانىڭ بيلىگىنە كوپ ورايدا ەكىتىلدى ەستونداردى، سانكت-پەتەربوردا ءوسىپ-ونگەن نە بولماسا ماسكەۋدە وقىعان نەمەسە جەتىمدەر ۇيىندە تاربيەلەنگەن ەستونداردى، ءتىپتى بولماعاندا ورىسقا ۇيلەنگەن، نە ورىسقا كۇيەۋگە شىققان ءدۇبارا ەستونداردى توپتاستىردى. سوندىقتان دا، بۇلاردى بيلىكتىڭ بارلىق سالا-ساتىلارىنان تۇگەل الاستاپ، ولاردىڭ ورنىنا ەستون ءتىلىنىڭ مۇددەسىن كوزدەي الاتىن، ەستون حالقىنىڭ مۇراتىن تۇگەندەي الاتىن ۇلتجاندى كادرلاردى وتىرعىزدىق.
كوردىڭىز بە، وزگەلەر ءوز ءتىلىنىڭ مۇددەسىن قالاي كوزدەيدى، قالاي تۇگەندەيدى؟! ءدال وسى رەتتە قازاق ءتىلىنىڭ قازىرگى احۋالى، بۇگىنگى جاي-كۇيى جونىندە كوپ بولىپ ويلاساتىن تۇستار ايرىقشا كوبەيىپ تۇر.
***
ءبىز قازىر «قازاقتار قازاقتىلدى جانە ءورىستىلدى بولىپ ەكىگە ءبولىندى» دەپ وپ-وڭاي ايتا سالاتىن بولدىق. بالكىم، كوز ۇيرەنىپ، ەتىمىز ءولىپ كەتكەندىكتەن بە، وسى قاسىرەتتى قۇبىلىسقا دا تىم جەڭىل، ءۇستىرت، بەيعام قارايمىز.
شىن مانىندە، قازىرگى قازاق ۇلتىنىڭ باسىنداعى تىلگە بايلانىستى اۋىرتپالىقتى ەشكىمگە، ەشبىر ۇلتقا، ەشبىر حالىقتىڭ باسىنا بەرمەسىن. بۇل اۋىرتپالىقتىڭ الاپاتتىعى سونشالىق، مۇنى قازاق حالقىنىڭ باسىنان وتكەن ءايگىلى «ەل ايىرىلعان» وقيعالارىمەن تەڭەستىرۋگە، سالىستىرۋعا ابدەن بولادى. ماسەلەن، XV عاسىردا ءاز جانىبەك پەن كەرەي حان ءابىلحايىر حاننان ءبولىنىپ، ىرگەسىن اجىراتتى: سونىڭ ناتيجەسىندە ءاز جانىبەك پەن كەرەيگە ىلەسكەندەر «قازاق» اتانىپ، ءابىلحايىر حاننىڭ اينالاسىندا قالعاندار باسقا ۇلتقا اينالدى. سولاي عوي؟ سولاي. ءدال وسىعان ۇقساس قازىرگى كۇنى دە قازاق ۇلتى ەكىگە جارىلىپ، ەكى ۇلتقا اينالدى.
ايتپاقشى، ءبىز وسى جەردە مىنا ءبىر جايتتى ايتا كەتۋدى ۇمىتىپ بارادى ەكەنبىز. ايگىلى «ەل ايىرىلعان» وقيعالارى تۇسىندا ايىرىلعان ەل ءبىرىن-ءبىرى ىزدەپ، ءبىرىن-ءبىرى جوقتاپ، ءبىرىن-ءبىرى ساعىنىپ، ءبىرىن-ءبىرى كوپكە دەيىن ۇمىتا الماعانى دا بەلگىلى (بۇل دا – ورتاق ەنتەلەحيانىڭ كورىنىسى). ال، بۇگىن ساعىنۋ بىلاي تۇرسىن، ىزدەۋ، جوقتاۋ بىلاي تۇرسىن، ۇمىتپاۋ بىلاي تۇرسىن، ءدال قازىر قازاق ۇلتى ءبىرىن-ءبىرى ىزدەمەيتىن، ءبىرىن-ءبىرى تۇسىنبەيتىن، ءبىرىن-ءبىرى ۇقپايتىن، ءبىرىن-ءبىرى جاتىرقايتىن، ءبىرىن-ءبىرى بوگدە سانايتىن، ءبىرىنىڭ ايتقانى ەكىنشىسىنە ەرسى كورىنىپ تۇراتىن نە بولماسا ەكىنشىسىنىڭ ايتقانى بىرىنشىسىنە وعاش بوپ كورىنەتىن، بىرىمەن-ءبىرى ورتاق ءتىل تابىسا المايتىن بولەك-بولەك ەكى ۇلتقا اينالدى. بۇل ۇلتتىڭ ءبىرى قازاقتىلدى قازاقتار بولسا، ەكىنشىسى – ءورىستىلدى قازاقتار. قازاقتىلدى قازاقتاردى «بايىرعى قازاق ۇلتىنىڭ بۇگىنگى كوزى، بۇگىنگە جەتكەن جۇرناعى، قارا شاڭىراق يەسى» دەپ قابىلداساڭىز، ال، ءورىستىلدى قازاقتار تۋرالى بۇلاي دەپ ايتا المايسىز. بۇلاردا قازاققا ءتان، قازاقتىققا ءتان ەشقانداي سيپات، ەشقانداي ءىز، ەشقانداي جۇرناق، ەشقانداي بەلگى-بەدەر جوق: ۇلتتىق ءتىل جوق، ۇلتتىق ءتۇيسىنىم جوق، ۇلتتىق سەزىنىم جوق، ۇلتتىق تۇشىنىم جوق، ۇلتتىق ءتۇپ-تامىر جوق، ۇلتتىق ءورىس جوق، ۇلتتىق ءدىل جوق، ۇلتتىق رۋح جوق، ۇلتتىق ءتىن جوق، ۇلتتىق نامىس جوق… دەمەك، «ءورىستىلدى قازاقتار» دەگەنىمىز – مۇلدە جاڭا قاۋىمداستىق، قازاق ۇلتىنىڭ ۇزاق جىلدار بويى بوداندىق پەن وتارلىقتا بولۋىنىڭ كەسىر-كەرىنەن پايدا بولعان جاڭا ۇلت، جاڭا حالىق. «ءۇيدىڭ ىشىنەن ءۇي تىگىلدى، ۇلتتىڭ ىشىنەن ۇلت پايدا بولدى» دەگەنىمىز دە وسى… وسى جەردە وقىرماندارىمىزدىڭ ءبىرازى «قازاقتىلدى قازاقتار مەن ءورىستىلدى قازاقتار قالاي ورتاق ءتىل تابىسا المايدى؟ مۇنىڭىز ەندى اسىرا سىلتەۋ ەمەس پە؟» دەۋى دە مۇمكىن. راس، كۇندەلىكتى كۇيبىڭ تىرشىلىكتە، جايشىلىقتا قازاقتىلدى قازاقتار مەن ءورىستىلدى قازاقتاردىڭ ورتاق ءتىل تابىسۋى (بىرىنە-ءبىرى قارىز بەرۋى، قايىرىمدىلىق جاساۋى جانە ت.ت.) بەك ءمۇمكىن. ال، ەندى، جاعداي كۇردەلەنىپ، شيەلەنىسىپ، ءوشىپ، ەلدىك ماسەلەگە، مەملەكەتتىك ماسەلەگە، ۇلتتىق ماسەلەگە كەلىپ تىرەلگەندە، ءورىستىلدى قازاقتاردىڭ جالت بەرەتىنىنە ەشبىر شاك كەلتىرمەۋىڭىزگە بولادى. ماسەلەن، «قازاقستاندا ورىس ءتىلىنىڭ رەسمي ءتىل مارتەبەسى جويىلىپ، تەك قازاق ءتىلى عانا ءارى مەملەكەتتىك، ءارى رەسمي ءتىل بولسىن! وسىعان قالاي قارايسىز؟» دەگەن ساۋالناما جۇرگىزىلسىنشى، ورىستىلدى قازاقتاردىڭ بىردە-بىرەۋى ورىس تىلىنەن رەسمي ءتىل مارتەبەسى الىنىپ تاستالعانىن قالامايدى ءارى قولدامايدى. نەگە؟ ويتكەنى، قازاقتىلدى قازاقتار مەن ءورىستىلدى قازاقتاردا ورتاق ەنتەلەحيا (ورتاق رۋحتاستىق، ورتاق تىلەۋلەستىك، ورتاق مۇددەلەستىك) جوق. ورتاق ەنتەلەحيا جوق جەردە ورتاق ەشتەڭە جوق!
«بيلىك پەن حالىقتىڭ اراسى الشاقتاپ بارادى» دەپ ءجيى ايتامىز عوي. سول سياقتى قازاقتىلدى قازاقتار مەن ءورىستىلدى قازاقتاردىڭ اراسى دا كۇننەن-كۇنگە الىستاپ، الشاقتاپ بارادى. «نەگە؟» دەيسىز عوي ەندى ءسىز. ويتكەنى، قازاقستاندا ءورىستىلدى قازاقتاردىڭ جاڭا ۇلت، جاڭا حالىق رەتىندە ءومىر سۇرۋىنە (ياعني، ءبىر ۇلتتىڭ ءبىرىن-ءبىرى تۇسىنبەيتىن ەكى ۇلتقا اينالۋىنا) بارلىق قاجەتتى جاعداي جاسالعان: ءورىستىلدى قازاقتاردىڭ ءوز بالاباقشاسى ء(ورىستىلدى بالاباقشا), ءوز مەكتەبى ء(ورىستىلدى مەكتەپ) بار. بۇلاردىڭ سانى دا قازاقتىلدى بالاباقشا مەن قازاقتىلدى مەكتەپتەن الدەنەشە ەسەگە كوپ. ءوز اقىن-جازۋشىلارى بار (كىلەڭ ورىس تىلىندە جازاتىن قازاقتار). ءوز ارتىستەرى، ءوز انشىلەرى، ءوز كينوفيلمدەرى، ءوز انسامبلدەرى، ءوز تەاترلارى، وزدەرىنىڭ كۇلدىرگى توپتارى مەن ويىن-ساۋىق وتاۋلارى بار (ماسكەۋ مەن سانكت-پەتەربوردان ارنايى شاقىرتىلىپ جاتقانداردان بولەك). ءوز تەلەارنالارى، ءوز تەلەباعدارلامالارى، ءوز گازەت-جۋرنالدارى بار (گازەت-جۋرنالدارىنىڭ سانى قازاقتىلدى گازەت-جۋرنالداردىڭ سانىنان 65 ەسەگە كوپ!). بۇلاردىڭ مۇددەسىن كوزدەيتىن ءوز ساياسي قايراتكەرلەرى، ءوز لوببيستەرى، ءوز بيزنەسمەندەرى، ءوز قارجىگەرلەرى بار. كەرەك دەسەڭىز، ءوز «كوسەمدەرى» دە بار.
بۇرىنعى «كوسەمدەرى» مارقۇم نۇربولات ماسانوۆ ەدى. قازاق ءتىلىن تۇككە تۇرعىسىز، تۇككە العىسىز ەتىپ شىعارعان ن.ماسانوۆتى قازاقتىڭ ايتۋلى اقساقالدارى، بەلگىلى ازاماتتارى، بەدەلدى زيالىلارى قانشاما رەت اقىلعا شاقىرىپ، نەشەمە رەت اياۋسىز سىنادى دەسەڭىزشى؟! بىراق، ن.ماسانوۆ تاۋبەگە كەلدى مە؟ قازاق ءتىلىن قورلاعانى ءۇشىن قازاق ۇلتىنان، قازاق حالقىنان كەشىرىم سۇرادى ما؟ سۇراعان دا جوق، تاۋبەگە كەلگەن دە جوق. ويتكەنى، قازاق ۇلتى مەن نۇربولات ماسانوۆتىڭ اراسىندا ەشقانداي رۋحاني ورتاقتاستىق جوق بولاتىن: ورتاق رۋحتاستىق، ورتاق مۇددەلەستىك، ورتاق دىلدەستىك، ورتاق ۇندەستىك جوق بولاتىن.
تاريح كوشىنە كوز سالساڭىز، ءبىر ۇلتتىڭ بولەك تىلدە سويلەيتىن بىرنەشە قاۋىمداستىققا بولىنگەنى، بۇل قۇبىلىستىڭ بىرتە-بىرتە اسقىنا، ۋشىعا كەلىپ، الگى ۇلتتىڭ تىلدىك بەلگىلەرىنە قاراي ەكى مەملەكەتكە، كەيدە ءۇش-ءتورت مەملەكەتكە ءبولىنىپ-بولشەكتەنىپ كەتكەنى از كەزدەسپەيدى. قازاق ۇلتىنىڭ دا جوعارىداعىداي ەكى ءتىلدە سويلەيتىن ەكى ۇلتقا اينالۋى – شىن مانىندە، قاسىرەتتى، كۇيزەلىستى قۇبىلىس.
بۇل كۇيزەلىستى قۇبىلىستان قالاي قۇتىلامىز؟ مۇنىڭ الدىن قالاي الۋعا بولادى؟
***
مۇنىڭ ءبىر-اق جولى بار. ءبىز قازاققا، قازاقتىققا جانە قازاق تىلىنە قاتىستى قازىرگى كۇنگى ۇلتبەزەرلىك ساياساتتى ءتۇپ-تامىرىمەن وزگەرتۋىمىز كەرەك. ۇلتبەزەرلىكتى ساياساتتىڭ قۇرالىنا اينالدىرۋدى توقتاتۋىمىز قاجەت. سوندا عانا قازاق ءتىلى قازاقستاندا شىن مانىندەگى مەملەكەتتىك تىلگە، ياعني ورتاق تىلگە اينالادى. ءبىز بۇل جەردە كازاق ءتىلىنىڭ شىن مانىندەگى مەملەكەتتىك تىلگە اينالۋىنىڭ جولىن، ءجونىن، جوباسىن، جوسپارىن، شارتتارىن، باعدارلاماسىن اتاپ ايتىپ، قاداپ تۇرىپ كورسەتكەن قازاق زيالىلارىنىڭ وي-پىكىرىن قايتالاپ جاتپاي-اق قويالىق. ۇدايى نازاردان تىس قالىپ كەلە جاتقان مىنا ءبىر ماسەلەگە توقتالا كەتكەندى ورىندى كورىپ وتىرمىز.
ءدال قازىر قازاقستانداعى ورىس مەكتەپتەرىندە وقىپ جۇرگەن وقۋشىلاردىڭ 70 پايىزدان استامى – قازاقتىڭ بالالارى. ءبىز ەرتەڭگى كۇنى قازاققا، قازاقتىققا قارسى شىعىپ، قازاقتىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىنىڭ كۇل-تالقانىن شىعاراتىن «بولاشاق كادرلاردى» وسىلاي دايارلاپ جاتىرمىز. ورىس مەكتەبىندە وقىعان بالا قايتىپ قازاق بولا المايدى. بۇل – ءومىر-كەمەڭگەر، ۋاقىت-دانىشپان دالەلدەگەن شىندىق. ءورىستىلدى قازاقتاردىڭ اعا بۋىنى مەن ورتا بۋىنىن قازاق ەتە الماساق تا، ەڭ بولماعاندا، كەيىنگى بۋىنىن قازاق ەتۋگە كۇش سالۋىمىز كەرەك. سوندىقتان دا، ورىس مەكتەبىندە وقىپ جۇرگەن قازاقتىڭ ۇل-قىزدارىن قازاق مەكتەبىنە اۋىستىرۋىمىز كەرەك. قالاي؟ اكىمشىلىك جولمەن! ەگەر، قازاق بيلىگى، قازاق اكىمشىلىگى قازاق ءتىلىنىڭ مۇددەسىن كوزدەي الماسا، وندا ونىڭ نەسى بيلىك، قاي جەرى اكىمشىلىك؟! ەگەر، ءبىز قازاق بالالارىن قازاق مەكتەپتەرىندە وقىتا الماساق، وندا نەسىنە ۇلت اتانىپ، حالىق اتانىپ ءجۇرمىز؟!
ەندى، وسى جەردە كەيبىر كەراۋىزدار «سوندا اتا-انانىڭ قالاۋى، بالانىڭ ەركى قايدا قالادى؟» دەۋى دە مۇمكىن. قازىر قازاق ءتىلىنىڭ جاعدايى وتە مۇشكىل: قاتەرلى شەككە جەتىپ، تىعىرىققا تىرەلىپ تۇر. سوندىقتان دا، مۇنداي قازاقتارعا، ياعني، ءوز بالالارىن ورىس مەكتەبىنە بەرۋگە اۋەس اتا-انالارعا ەرىك بەرمەۋ كەرەك. ەرىك بەرسەك، انا تىلىمىزدەن ايىرىلىپ قالامىز. سول سەبەپتى، مۇنداي ماسەلەنى اكىمشىلىك جولمەن شەشىپ (ارنايى قاۋلى شىعارىپ نە بولماسا نۇسقاۋ بەرىپ), قازاق بالالارىن تەگىس قازاق مەكتەبىندە وقىتۋىمىز كەرەك. «ءوزىنىڭ بالالارىن قازاق مەكتەبىندە وقىتقىسى كەلمەيتىن قازاقتار شۋ شىعارسا قايتەمىز؟» مۇنداي سۇراققا ءبىز بىلاي جاۋاپ بەرگەن بولار ەدىك: «ەگەر، قازاقستانداعى كۇللى قازاقتىلدى قاۋىم دۇرك كوتەرىلىپ: «جەتتى! بولدى! ۋادەگە دە، جەل سوزگە دە ابدەن تويدىق! ءبىز بۇل مەملەكەتتە قازاق ءتىلىن وركەندەتە المايتىنىمىزدى بىلدىك. قازاق تىلىنەن ايىرىلىپ قالماس ءۇشىن ءبىز ەندى بۇل مەملەكەتتەن ءبولىنىپ شىعىپ، جەكە مەملەكەت قۇرامىز! بىزگە بۇدان باسقا جول دا، ءجون دە قالمادى!» دەسە، نە دەر ەدىڭىز؟ وسى ەكى شۋدىڭ قايسىسى كۇشتى، قايسىسى باسىمىراق؟ قايسىسى قاتەرلىرەك؟ ءسىزدىڭ، تەك ءسوزدىڭ عانا ەمەس، ءبىزدىڭ ءبارىمىزدىڭ (اسىرەسە بيلىكتىڭ) بۇل جونىندە ويلانعانىمىز ءجون. «توزىمدىلىك، كومبىستىك، كونىمپازدىق (تولەرانتنوست) – تەك قازاقتىلدىلەرگە عانا ءتان» دەسەڭىز، قاتتى قاتەلەسەسىز…»
***
قازاقتىلدى زيالىلار، جالپى، قازاقتىلدى قاۋىم قازاق ءتىلىنىڭ مۇڭى مەن زارىن ايتا-ايتا ابدەن شارشادى. قاجىدى. شارشاعان، قاجىعان جۇرت نە ىستەيدى ەندى؟ بۇرىنعىداي ىشكى زارىن لاقىلداتىپ سىرتقا توگە بەرمەيدى، وزدەرىن تىڭداماعان، قاجىتقان، شارشاتقان بيلىكتەگى دوكەيلەرگە دەگەن رەنىشىن، ىزاسىن ىشىنە جيناپ، ىشىنە بۇگە بەرەدى. سودان ىشكە جينالعان ىزا ءتۇيىندى جاراعا اينالادى. كۇبىرتكى سياقتى. ال، كۇبىرتكى…
ءامىرحان مەڭدەكە،
جۋرناليست
ءتۇپ نۇسقاسىنداعى تاقىرىبى “ۇلتبەزەرلىك نەمەسە ۇلتبەزەرلىكتى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ قۇرالىنا اينالدىرۋعا بولا ما؟” دەپ اتالادى. «جاس الاش»، ماۋسىم 2010 جىل
adebiportal.kz
پىكىر قالدىرۋ