САРАЙШЫҚТЫ САҚТАЙЫҚ! | Kerey.kz/Керей.кз

مادەنيەت قازاق حاندىعىنا 550 جىل قازاق شەجىرەسى

سارايشىقتى ساقتايىق!

| Oct 18, 2016

اتىراۋدا تالاي رەت بولسام دا وسىدان ءتورت-بەس كۇن بۇرىن سارايشىققا العاش رەت جولىم ءتۇستى. قازاق ەلىنىڭ تۇڭعىش استاناسى بولعان قاسيەتتى شاھار تۋرالى تالاي دەرەكتەردەن حابارىمىز بار. اسىرەسە يمانعالي تاسماعامبەتوۆ اتىراۋ اكىمى بولىپ تۇرعان كەزدە سارايشىق اتى ءجيى اتالاتىن. سول ازاماتتىڭ باستاماسىمەن سالىنعان «سارايشىق» مەموريالدى كەشەن-مۇراجايىندا بولدىق. مۇراجاي ديرەكتورى مولدەكەڭنىڭ (مولداش سارسەنعاليۇلى بەردىمۇراتوۆتىڭ) اسەرلى اڭگىمەسىن تىڭدادىق.

ءبىراق مولدەكەڭنىڭ اڭگىمەسى كوڭىلىمىزگە قانشالىقتى قۋانىش سىيلاسا، وكىنىشكە قاراي سول كونە سارايشىقتىڭ ورنى سونشالىقتى قاپالىق جاعدايعا ءتۇسىردى. كونە قۇرىلىس ىزدەرى تومپەشىككە اينالعان. جەر بەتىنىڭ ءبارى شاشىلعان ادام سۇيەكتەرى. اياق باسۋعا ارۋاقتاردان قورقاسىڭ. 1995 جىلدان 2009 جىلعا دەيىن سارايشىق اۋماعىندا قازاقستانعا بەلگىلى ارحەولوگ، الكەي مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى زەينوللا ساماشەۆتىڭ قازعان ورىندارىن تۇگەلدەي توپىراق باسىپ، ءشوپ ءوسىپ كەتكەن. ەڭ بولماسا شەتەلدەردەگىدەي قىزىققان تۋريستەر كەلىپ كورىپ اينالىپ شىعىپ كەتەتىندەي جالعىزاياق تاقتاي سوقپاق تا جاسالماعان. تەك ايتەۋىر قالاشىق ورنى تەمىر تورمەن قورشالىپتى. سارايشىق جۇرەكتى اۋىرتتى.

جايىق جىلدان جىلعا جاعالاۋدى ورىپ، كونە قالا ورنىن شايىپ جاتىر. ايتەۋىر ەندى انىق بىلەتىنىم – وتكەن تاريحىمىزدىڭ كوزىندەي بۇل قىمبات قالاشىقتى ماڭگىلىككە جوعالتىپ الماۋىمىز قاجەت. وسى وڭىردە قانشاما تاريحشى، قانشاما ولكەتانۋشى بار. ەل بار، جۇرت بار. وبلىستىق اكىمشىلىك بار، ۇكىمەت بار. ءبارىمىز وتىرىپ، كوز الدىمىزدا سارايشىقتىڭ مۇلدە جويىلۋىنا قالايشا جول بەرمەكپىز؟

كونسەرۆاتسيا دەگەن بولۋشى ەدى عوي. مەنىڭ ويىمشا ەڭ كەرەگى جاردى شايىپ كەتە بەرمەۋ ءۇشىن وزەن جاعالاۋىن بەكىتەتىن، سۆايا قاعاتىن امالدار ىستەۋ كەرەك سياقتى. اراب ساياحاتشىسى يبن باتۋتا زامانىنداعىداي ۇقساتىپ جاڭا قالاشىق سالۋ جوسپارى كەيىن دە جۇزەگە اسا جاتار. قازىر كونە سارايشىق قالاسىنىڭ ىزدەرىن قۇتقارۋ قاجەت! تاياۋ كۇندەردە زيالى قاۋىم اتىنان ۇكىمەت اتىنا حات جولداعىم كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە يمەكەڭ دە ۆيتسە-پرەمەر دەگەندەي. عاجايىپ قۇندىلىقتارىمىزدى ساقتاپ قالاتىنداي تاعى باسقا قانداي امالدار بار؟ كىم قانداي ۇسىنىس ايتا الادى؟ ايتەۋىر بەيعام، نەمكەتتى بولمايىقشى، اعايىن؟!

مارات توكاشباەۆتىڭ facebook پاراقشاسىنان الىندى

“توڭكەرىس جاساۋعا ماشىقتانعاندار” كىم؟ قاڭتار قۇپياسى اشىلسا، سالدارى نە بولادى؟ دەپۋتاتپەن سۇحبات

kerey.kz

نۇربەك ءتۇسىپحان قازاقستان پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى، زاڭگەر ابزال قۇسپان ازاتتىققا سۇحبات بەرىپ وتىر. استانا، 26 قازان، 2023 جىل قاڭتاردى كىم ۇيىمداستىرعانىن بيلىك بىلە مە، بىلسە نەگە اشىق ايتپادى؟ پارلامەنتتە نەگە قاڭتار بويىنشا تاعى تىڭداۋ وتپەيدى؟ پرەزيدەنت توقاەۆ قاڭتار “توڭكەرىس جاساۋعا ابدەن ماشىقتانعان مامانداردىڭ جەتەكشىلىگىمەن” ۇيىمداستىرىلدى دەدى. ولار كىمدەر؟ ءماجىلىس دەپۋتاتى ابزال قۇسپان وسى سۇراقتارعا جاۋاپ بەردى ازاتتىق: ابزال مىرزا، ءسىز – قاڭتار وقيعاسىنا ءبىر تاراپتان ەمەس، جان-جاعىنان قاراۋعا مۇمكىندىك العان ادامسىز. ەڭ الدىمەن سول وقيعاعا تىكەلەي قاتىستىڭىز، جۇرتتى الاڭعا شىعۋعا شاقىردىڭىز. ودان كەيىن قاندى قىرعىندا قاماۋعا الىنعانداردى بوساتۋعا ات سالىسىپ، زاڭگەر رەتىندە دە ارالاستىڭىز. ودان بولەك ءماجىلىس دەپۋتاتى ەسەبىندە دە جاڭا ءبىر راكۋرستان قاراپ وتىرسىز. ايتىڭىزشى، جان-جاعىنان قاراعاندا قاڭتار وقيعاسىندا سىزگە
ولجاس سۇلەيمەنوۆ. مەن بىلەم!..

kerey.kz

سەرىك ەرعالي سۋرەتتەر: madeniportal.kz جانە س.ەرعالي مۇراعاتتارىنان الىندى. «يا زنايۋ!..» كىتابىنان ءۇزىندى-اۋدارما. وسيريس زاڭى I ءبىز ادامزات تاريحىن وتە ناشار بىلەمىز. XIX عاسىردىڭ باسىندا ناپولەون الەمگە مىسىردى اشتى، ال عالىمدار بۇل ەلدىڭ قيراندىلارىن زەرتتەپ، ونىڭ شامامەن ب.ز.د. III مىڭجىلدىققا تيەسىلى ەكەنىن انىقتادى. سول كەزدە ادامزات تاريحى تاعى دا قوس مىڭجىلدىققا تەرەڭدەي ءتۇستى. بىرنەشە مىڭجىلدىق بۇرىن (مەن بىلەم) ادامزات (نەمەسە ونىڭ كەيبىر بولىگى) تاڭبالى جازۋدى قولدانىپ، جازىپ جۇرگەن. بۇل بىلىمدەردى قالپىنا كەلتىرۋ ارقىلى ءبىز XX عاسىردىڭ باسىندا جاساندى تۇردە ۇزىلگەن ءتىلىمىزدىڭ تاريحىنا قاتىستى قولجەتەر شىندىقتى قايتا تانۋىمىزعا تۋرا كەلدى. 1926 جىلى باكۋدە وتكەن العاشقى تۇركولوگيالىق كونگرەستەن كەيىن تۇركولوگيا عىلىم رەتىندە قالىپتاسا المادى… …2018 جىلى نازارباەۆ مەنى اڭگىمەلەسۋ ءۇشىن اقورداعا شاقىردى. ۇلكەن ۇستەلدىڭ باسىندا
قىتاي ينتەلليگەنتسياسى قىتاي يەروگليفىن سىنادى، قىتاي ءتىلىن ەمەس…

kerey.kz

قازىر الەۋمەتتىك جەلىدە كەيبىر قازاق زيالىلارىنىڭ قازاق ءتىلىن سىناعان پىكىرى تاراپ ءجۇر. ەسىمە ءبىر كەزدەرى قىتاي ينتەلليگەنتسياسىنىڭ قىتاي يەروگليفىن سىناعانى ءتۇسىپ كەتتى. 20- عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە قىتايدىڭ ءداستۇرلى يەروگليفتەرىن سىناماعان زيالى كەمدە كەم. *** *** *** “يەروگليفتەردە زاماناۋي يدەيالار مەن تەوريالاردى جەتكىزەتىن سوزدىك قور جوق، ءارى ولار زياندى ويلاردىڭ ۇياسىنا اينالادى. ولاردى جويۋدا ۇيات جوق” دەپ جازدى 1918 جىلى قىتاي كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى ءارى جاڭا مادەنيەت قوزعالىسىنىڭ جەتەكشى قايراتكەرى چەن دۋسيۋ (陈独秀). قىتاي يەروگليفىن قاتتى سىناۋشىلاردىڭ قاتارىندا تاعى دا قىتاي كوممۋنيستىك قوزعالىستىڭ جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى تسيۋي تسيۋباي (瞿秋白) دە بولعان. ول ءتىپتى 1931 جىلى “قىتاي يەروگليفتەرى شىن مانىندە الەمدەگى ەڭ لاس، ەڭ جەكسۇرىن ءارى ەڭ جيرەنىشتى نارسە. ءتىپتى ورتاعاسىرلىق
قازىرگى زاڭناما اياسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى قالاي دامىتۋعا بولادى؟

kerey.kz

Zhalgas Yertay قازاقستان بيلىگى مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ ءۇشىن قاتاڭ شەشىمدەرگە بارعىسى كەلمەيدى دەيىك. بىراق قازىرگى زاڭناما اياسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى قالاي دامىتۋعا بولادى؟ سونى ويلانىپ كورەيىك. قازاق ءتىلىن دامىتۋ جايىن ايتقان كەزدە قازاقستان بيلىگى قوعامدى ەكىگە بولەدى. ءبىرى – ءتىلدى دامىتۋدىڭ راديكال شەشىمدەرىن ۇستانادى، ەكىنشى جاعى – قازىرگى ستاتۋس-كۆونى ساقتاعىسى كەلەدى، ياعني ەشتەڭە وزگەرتپەي-اق قويايىق دەيدى. بىراق ەكى جولدى دا تاڭداماي، ورتاسىمەن ءجۇرۋدى ۇسىنىپ كورسەك قايتەدى!؟ باتىل قادامدارعا بارايىق، بىراق ول راديكال جول بولماسىن. قازاق ءتىلىن كۇشپەن ەمەس، ورتانى دامىتۋ ارقىلى كۇشەيتسەك بولادى. ياعني ادامدار ءتىلدى ۇيرەنىپ اۋرە بولماي-اق، حالىق جاي عانا قازاق ءتىلى اياسىندا ءومىر ءسۇرۋدى ۇيرەنسىن. نەگىزگى وي وسى. ءبىز وسى ۋاقىتقا دەيىن ادامدار ورتانى
ەلدەس وردا، تاريحشى: «تۇركىستان» اتاۋىن قولدانۋ – ايماقتاعى جۇمساق كۇش پوزيتسياسىن نىعايتۋ ءتاسىلى

kerey.kz

فوتو اشىق دەرەككوزدەردەن الىندا وتكەن اپتادا تۇركيانىڭ ۇلتتىق ءبىلىم مينيسترلىگى مەكتەپ باعدارلاماسىنا «تۇركىستان» دەگەن تەرميندى ەنگىزگەن ەدى. شەتەل باسىلىمدارىنىڭ جازۋىنشا، بۇل اتاۋ ەندى «ورتالىق ازيا» ۇعىمىنىڭ ورنىنا قولدانىلماق. ءبىلىم ءمينيسترى يۋسۋف تەكين جاڭا اتاۋ تۇركى الەمىنىڭ بىرلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعانىن ايتادى. ونىڭ سوزىنشە، ۇكىمەت وقۋ باعدارلاماسىنان يمپەريالىق ماعىناسى بار گەوگرافيالىق اتاۋلاردى الىپ تاستاماقشى. ەڭ قىزىعى، «تۇركىستان» اۋماعىنا قازاقستاننان بولەك، قىرعىزستان، وزبەكستان، تۇركىمەنستان مەن تاجىكستان جاتادى ەكەن. سونداي-اق كەيبىر باسىلىمدار بۇل تەرميننىڭ قىتايدىڭ باتىسىندا ورنالاسقان شىڭجان ولكەسىنە قاتىسى بارىن دا اتاپ ءوتتى. كەيبىر عالىمدار «ورتالىق ازيا» تەرمينى كولونياليزمنەن قالعانىن ءجيى اتاپ ءجۇر. حح عاسىرداعى الەمدىك اكادەميالىق عىلىمدى سول كەزدەگى ءىرى يمپەريالار قالىپتاستىرعاندىقتان، بۇگىندە مۇنداي تەرميندەر مەن اتاۋلار حالىق ساناسىنا ابدەن ءسىڭىپ