САРАЙШЫҚТЫ САҚТАЙЫҚ! | Kerey.kz/Керей.кз

Mädeniet Qazaq handığına 550 jıl Qazaq şejiresi

SARAYŞIQTI SAQTAYIQ!

| Oct 18, 2016

Atırauda talay ret bolsam da osıdan tört-bes kün bwrın Sarayşıqqa alğaş ret jolım tüsti. Qazaq eliniñ twñğış astanası bolğan qasietti şahar turalı talay derekterden habarımız bar. Äsirese Imanğali Tasmağambetov Atırau äkimi bolıp twrğan kezde Sarayşıq atı jii atalatın. Sol azamattıñ bastamasımen salınğan «Sarayşıq» memorialdı keşen-mwrajayında boldıq. Mwrajay direktorı Moldekeñniñ (Moldaş Sarsenğaliwlı Berdimwratovtıñ) äserli äñgimesin tıñdadıq.

Biraq Moldekeñniñ äñgimesi köñilimizge qanşalıqtı quanış sıylasa, ökinişke qaray sol köne Sarayşıqtıñ ornı sonşalıqtı qapalıq jağdayğa tüsirdi. Köne qwrılıs izderi tömpeşikke aynalğan. Jer betiniñ bäri şaşılğan adam süyekteri. Ayaq basuğa aruaqtardan qorqasıñ. 1995 jıldan 2009 jılğa deyin Sarayşıq aumağında Qazaqstanğa belgili arheolog, Älkey Marğwlan atındağı arheologiya institutınıñ direktorı Zeynolla Samaşevtiñ qazğan orındarın tügeldey topıraq basıp, şöp ösip ketken. Eñ bolmasa şetelderdegidey qızıqqan turister kelip körip aynalıp şığıp ketetindey jalğızayaq taqtay soqpaq ta jasalmağan. Tek äyteuir qalaşıq ornı temir tormen qorşalıptı. Sarayşıq jürekti auırttı.

Jayıq jıldan jılğa jağalaudı orıp, köne qala ornın şayıp jatır. Äyteuir endi anıq biletinim – ötken tarihımızdıñ közindey bwl qımbat qalaşıqtı mäñgilikke joğaltıp almauımız qajet. Osı öñirde qanşama tarihşı, qanşama ölketanuşı bar. El bar, jwrt bar. Oblıstıq äkimşilik bar, Ükimet bar. Bärimiz otırıp, köz aldımızda Sarayşıqtıñ mülde joyıluına qalayşa jol bermekpiz?

Konservaciya degen boluşı edi ğoy. Meniñ oyımşa eñ keregi jardı şayıp kete bermeu üşin özen jağalauın bekitetin, svaya qağatın amaldar isteu kerek siyaqtı. Arab sayahatşısı Ibn Batuta zamanındağıday wqsatıp jaña qalaşıq salu josparı keyin de jüzege asa jatar. Qazir köne Sarayşıq qalasınıñ izderin qwtqaru qajet! Tayau künderde ziyalı qauım atınan Ükimet atına hat joldağım keledi. Onıñ üstine Imekeñ de vice-prem'er degendey. Ğajayıp qwndılıqtarımızdı saqtap qalatınday tağı basqa qanday amaldar bar? Kim qanday wsınıs ayta aladı? Äyteuir beyğam, nemketti bolmayıqşı, ağayın?!

Marat Tokaşbaevtıñ facebook paraqşasınan alındı

Toqaev mırza til jaylı tağı birdeñe depti

kerey.kz

Zhalgas Yertay Orıs tiliniñ märtebesin eş tömendetpedik, onıñ bäri küñkil söz degen eken. Qazaq tiliniñ de märtebesi tömendedi dep baybalam salmañdar dep wrsıptı. Aldımen jauabı joq swraqtardan bastayıq. Toqaev mırza, eger eşteñe özgermese, onda “teñ” söziniñ “qatarğa” auısuı jay köz aldau äreketi me? Qoğamdağı gradustı basuğa talpınıs qana ma? Qazirgi memlekettik byurokratiyalıq apparattıñ status-kvonı saqtap qaluğa tırısuı dep bağalasa bola ma? Endi Toqaev mırzanıñ är sözine toqtalsaq.“Jaña Konstituciya mätininiñ resmi qwjat retinde qazaq jäne orıs tilderinde jariyalanuı köp närseni añğartpay ma? Bwl jerde tüsinikteme berip, aqtaludıñ özi artıq”Iä, qazirgi qazaq tiliniñ probleması da sol – qazaq tili men orıs tiliniñ qwqıqtıq teñdigi memlekettik tildi kemsitip twr. Öytkeni byurokratiya qwjattardı orısşa äzirlep, keyin
Konstituciyada qazaq tilin memlekettik äri resmi til etsek, basqa tilderdiñ qwqı şektele me?

kerey.kz

Bwğan naqtı jauap – joq, bwl şeşimnen eşbir tildiñ, sonıñ işinde, orıs tiliniñ de qwqı şektelmeydi. Nege? Öytkeni konstituciyadağı memlekettik til märtebesi biliktiñ jwmıs tilin ğana retteydi. Ol normanıñ qarapayım adamdardıñ qatınas tiline qatısı joq. YAğni, memlekettik til – memlekettik organdar men jergilikti özin-özi basqaru wyımdarı jwmıs isteytin til degen söz. Bwl şeşim orısşa söyleytinderdiñ qwqığın şektemeydi, orısşa söyleuge tıyım salmaydı. Qarapayım adamdar üyinde, qoğamdıq orındarda, bizneste, media men mädeniet oşaqtarında qalağan tilinde söyley de, jwmıs istey de aladı. Bwğan konstituciyanıñ basqa baptarı naqtı kepil bolıp otır. Al jaña konstituciyada 9-baptıñ 2-tarmağı qazirgi küyinde qalsa, bwl – qazaq tiliniñ qwqığın şekteydi. Sebebi memlekettik organdar qwjattardı özderi üyrengendey aldımen orısşa jazıp,
Tek tilge baylanıstı…

kerey.kz

Qazaq Respublikasında bir ğana memlekettik til bar. Ol- qazaq tili. Qazaq tilinen basqa eşbir ekinşi tilge memlekettik märtebe berilmeui kerek! Otız jıldan astam uaqıttan beri geosayasi ahualdı sıltauratıp keldik. Endi bizdiñ de minezimizdi häm mısımızdı körsetetin uaqıt keldi. QR-nıñ azamatı häm salıq tapsıruşı qatardağı twrğını retinde talap etemin! Aldağı bes jılda Qazaq Respublikasında eleuli demografiyalıq özgerister boladı. Atap aytqanda 2030 jılınan keyin qazaqtardıñ respublikadağı jalpı ülesi 80-85% ke deyin artadı. Slavyan halıqtarınıñ ösimi azayıp 10%-ğa deyin tüsedi. Esesine eldegi türkitildes özbek, tatar, wyğırlardıñ ösimi eselep ösip tipti 10-15 jılda orıstardıñ ornın basıp ozuı mümkin. Sol kezde Qazaq Respublikasındağı jalpı türkitildes halıqtardıñ üles salmağı 85-90% ke jetedi. Nätijesinde qazaq mektepteriniñ sanı,
“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin.

kerey.kz

“Qazaq tili – memlekettik til” dep jazılıp twr ğoy deydi. Nege onday sözdiñ paydası joq ekenin tüsindireyin. “Jaña konstituciyanıñ” 9-bap 2-tarmağı twrğanda qwjattar eşqaşan qazaqşa jasalmaydı. Tek audarma tili bolıp qaladı. Sebebi memlekettik byurokratiya 9-baptıñ 2-tarmağına süyenip, is-qağazdardı orısşa jasap üyrengen. Sol sebepti is-qağazdıñ bäri aldımen orısşa jasaladı, keyin qazaqşağa qalay bolsa solay audarıladı. Sol sebepti 1-tarmaqtıñ bolğanı qazaq tiliniñ nağız memlekettik til märtebesinde boluına eş kömektese almaydı. Bir ğana jolı bar: konstituciyada memlekettik til de, resmi til de – qazaq tili dep tayğa tañba basqanday jazılıp twruı kerek. Qwjattıñ memlekettik tildegi nwsqasınıñ ğana zañdı küşi boluı tiis. Sol kezde basqa tilderdegi nwsqası jay audarması boladı. Sol kezde ğana qazaq
Memlekettik til: Qauqarlı ma, älde äli de deklaraciya ma?

kerey.kz

Serik Erğali Suretter: aqmeshit-zhastary.kz, democrat.kz sayttarınan alındı. Ata Zañ jobasınıñ talqısı Qazaqstandağı eñ sezimtal, eñ wzaq talqılanıp kele jatqan mäseleniñ biri — memlekettik tildiñ naqtı märtebesi. Konstituciyada qazaq tili memlekettik til dep jazılğanına otız jıldan astı. Alayda qoğamdağı şınayı swraq äli de aşıq: qazaq tili — basqarudıñ tili me, älde simvoldıq märtebedegi til me? Til mäselesi nelikten şeşilmey keledi? Sebebi biz wzaq uaqıt boyı tilge: – mädeni qwndılıq retinde ğana qarap keldik; – onı memlekettik basqaru tili retinde naqtı bekitpedik. Nätijesinde: – Konstituciyada bir mätin, – täjiribede basqa jağday qalıptastı. Bwl qayşılıq tildiñ emes, konstituciyalıq ayqındıqtıñ älsizdiginen tuındadı. 9-baptağı bastı tüyin Joba boyınşa: 1. Qazaqstan Respublikasınıñ memlekettik tili – qazaq tili. 2. Memlekettik wyımdarda