بەلگىلى  قوعام جانە ونەر قايراتكەرى، ساياسي پۋبليتسيست ح.ك.قوجا-احمەت «ەرەۋىل اتقا ەر سالماي»، «زيالى كىم، زياندى كىم»، «قازاق ءانى قالاي كوسموپوليتتەندى»، ت.ب. كىتاپتاردىڭ اۆتورى. ول 1970-1977 جىلدار ارالىعىندا  كسرو ۇكىمەتىنىڭ  حالىققا ناسيحاتتاعان رەسمي تاريحىنا  ءوز پىكىرىن ايتىپ «وداق پا، الدە وتار ما؟»، «ۇلتتاردى اسسيميلياتسيالاۋ كىمدەرگە قاجەت»، «ۇلت ماسەلەسىنىڭ تاريحي شەشىمى»، ت.ب. ماقالالار جازىپ تاراتقان. بۇل ەڭبەكتەرىندە ول كسرو-نىڭ توتاليتارلىق-وتارشىل جۇيەسىن سىناپ، اشكەرەلەگەن. سول ءۇشىن 1970-1980 جىلدارى ەكى رەت ساياسي رەپرەسسياعا ۇشىراپ، ەسىمى 1977 جىلى  «الەمدىك ساياسي تۇتقىنداردىڭ حەلسينكي تىزىمىنە» جازىلدى.

ۇسىنىلىپ وتىرعان بۇل كىتاپتا ح.قوجا-احمەت بۇگىنگى قازاق، تاتار، وزبەك، قىرعىز حالىقتارىنىڭ اتا-بابالارى – شىعىس تۇركتەرىنىڭ ءحىىى عاسىردا شىڭعىز حان باسشىلىعىمەن قۇرعان ماڭگىەل  مەملەكەتىنە قاتىستى رەسمي تاريحتا قالىپتاسقان پىكىرلەردىڭ كوپشىلىگىنە سىن تۇرعىسىنان قاراپ،  كوپ عاسىر جۇمباق بولىپ  كەلگەن  ماسەلەلەرگە  ءوز پايىمىن ايتادى.   

 1206 جىلى  ۇلى شىڭعىز حاننىڭ باسشىلىعىمەن

                                                              ماڭگىەل  مەملەكەتىن قۇرعان شىعىس تۇركتەرى،

                                                                          قازىرگى قازاق حالقىن قۇرىپ وتىرعان رۋلاردىڭ

                                                                                             باتىر اتا- بابالارىنا  ارنايمىن             

          

           شىنايى ءارى رۋحتى تاريح – ۇلتتىڭ بەكەم تۇعىرى

 

بايتەرەك اعاش تامىرى نەعۇرلىم تەرەڭ بولسا، ول قانداي دا ءبىر داۋىلدارعا توتەپ بەرەدى، توپىراق تەرەڭىندەگى ىلعالدى الىپ، قۇرعاقشىلىققا دا دەس بەرمەي، جاپىراقتارىن جايقالتىپ، تۇقىم شاشىپ، ءونىپ-ءوسۋىن جالعاستىرادى. ونىڭ وسى قاسيەتى ادامزات قوعامىمەن سالىستىرۋعا كەلەدى. ەگەر ۇلت-بايتەرەكتىڭ تاريح-تامىرى تەرەڭ بولسا، وسى ۇلتقا جاتاتىن حالىقتىڭ رۋحى دا قۋاتتى بولماق.  ۇلتتىڭ (ادامنىڭ) ومىردە قادامىن نىق، سەنىممەن باسۋى – ونىڭ ءوز حالقىنىڭ تاريحىن ايقىن ءبىلىپ، سول تاريحىنان رۋحتانا الۋىنا  بايلانىستى.  ءوزىنىڭ كەشەگىسىن بىلەتىن حالىق قانا بۇگىن نە ىستەۋ قاجەتتىگىن، ەرتەڭگى جاعدايىنىڭ قالاي بولارىن دۇرىس باعدارلاي الماق. ال حالقىنىڭ تاريحىنان  بەيحابار كىسى اتا-اناسىنىڭ كىم ەكەنىن بىلمەيتىن، ولاردى ماقتان تۇتا المايتىن، وزگەنىڭ بوساعاسىندا وسكەن جانداي جاسىق، جالتاق مىنەزدى بولادى. ۇلتىنىڭ تاريحىن شالا-شارپى بىلەتىن، سول سەبەپتەن ودان جىگەرلەنىپ رۋحىن كوتەرەرلىك ۇلگى، ونەگە تاپپاعان جان ءوز ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن وڭاي تارك ەتەر، بوتەنگە ەلىكتەگىش، اسسيميلياتسيالانۋعا يكەم كونبىس، تابانسىز كەلەدى.  اسىرەسە، تاريحي جادى مۇگەدەكتىككە ۇشىراتىلعان ۇلت دەر كەزىندە ءوز رۋحىن كوتەرەر تاريحىن تۇگەندەپ وتىرماسا، كۇندەردىڭ-كۇنىندە وزگەنىڭ وتارىنا اينالماق. سودان ۇلتتىق قاسيەتتەرى: ءتىلى، مادەنيەتى، سالت-داستۇرىنەن ايىرىلىپ، اقىرى جەر بەتىنەن مۇلدەم اتى وشەدى. مۇنداي كۇيگە حالىقتى ماقساتتى تۇردە – تاريحىنداعى ابىرويلى ىستەرىن  قاساقانا ايتپاي، ساناسىنا تەك ونىڭ الىمساقتان ءالجۋاز ەتنوس ەكەندىگىن قۇيا بەرۋ ارقىلى دا ۇشىراتۋعا بولاتىنىنا مىسال تولىپ جاتىر.

ۇلتتىڭ رۋحتانا الار ايقىن تاريحىنىڭ بولۋى، ونىڭ ءتيىستى دارەجەدە ناسيحاتتالۋى سول حالىقتىڭ بۇگىن دە، كەلەشەكتە دە تۇعىرىنىڭ بەكەم بولۋىنىڭ كەپىلى. وسى تۇرعىدان باعامدار بولساق، قازاق حالقىنىڭ تاريحي تۇعىر-تامىرىنىڭ جاي-كۇيى تۋرالى نە ايتا الامىز؟ ارينە، بۇل ماسەلەدە بىزگە باعا، ءبىرىنشى كەزەكتە، «قازاق ەتنوسى» بولىپ شاڭىراق كوتەرگەن 1459 جىلدان باستالىپ، بۇگىنگە دەيىنگى تاريحىمىزعا بەرىلمەك. بىراق، سول كەزدەرى «قازاق حاندىعىن» قۇرعانىمىزعا ءبىرىمىز ماقتانساق، ەندى ءبىرىمىز مۇنىڭ كەرەي مەن جانىبەك سۇلتانداردىڭ  جوشى ۇلىسىنان شاعاتاي ۇلىسىنىڭ موعولستانىنا اۋعان ءىس-ارەكەتى بولعانىن، بۇل ونىسىز دا «قازاق» اقوردانى ەكى جارىم عاسىرلىق قاقتىعىستارعا ۇشىراتىپ، اقىرى ءبىر ەتنوس دەرلىك حالىق قازاق، وزبەك  بوپ ءبولىنىپ تىنعانىن ايتادى. ءوزارا كيكىلجىڭ باسىلار-باسىلماستان قازاق «جوڭعار شاپقىنشىلىعى» اتالعان ويرات-قالماق ويرانىمەن «اقتابان شۇبىرىندىعا» ۇشىرادى. ءيا، وسى كەزەڭدە ەلىمىزدى قورعاعان باتىرلار ەرلىگى ماقتانعا تۇرارلىق. بىراق سول كەزدە-اق ەكىنشى تۇستان ورىس وتارشىلارى ەلىمىزگە ەس جيعىزباستان جاۋلاپ جاتقاندىقتان، حالقىمىز جوڭعاردى جەڭگەن جەڭىسىنىڭ بايانىن كورە دە المادى. ال ودان كەيىنگى ەكى جارىم عاسىرلىق تاريحىمىز ورىس وتارشىلدارىنىڭ جۇيەلى تۇردە قازاقتى جويۋعا باعىتتالعان ەزگى، گەنوتسيدتەرىنە تولى.

«تاۋەلسىزدىك الدىق» دەگەن سوڭعى 20 جىلدا دا ىرگەدەگى، ىشتەگى كورشى-قوڭسىلاردىڭ قاس-قاباعىنا جالتاقتاۋ ساياساتى اسەرىنەن ەڭ بولماسا ءوز ەلىندە ءوز تىلىندە سويلەۋگە جەتە الماۋى قازاقتا رۋحىن كوتەرەر جاعداي قالىپتاستىرماي كەلەدى. ءسويتىپ  قازاق  حالقى باياعى «قوي اۋزىنان ءشوپ الماس»، مومىن كۇيىنەن ارىلا الماعان جاعدايدا. ارينە، بۇل ەل بيلەۋشىلەرگە دە، قازاق جەرىنىڭ بايلىعىنا قولىن مالعان شەتەلدىكتەرگە دە اسا ءتيىمدى. بىراق مۇنداي احۋال، قانشا جەردەن تاۋەلسىزدىگىن جاريالاسا دا، قازاقتىڭ كەلەشەگىن بۇلىڭعىر ەتىپ وتىر.

دەگەنمەن، قوعام ۇنەمى «قايناپ جاتاتىن» ءتىرى ورگانيزم بولعاندىقتان، قازاننىڭ قاقپاعى جابىلعان كۇيىندە ماڭگىلىك قالا المايدى. حالىق ءبارىبىر ءوز رۋحىن كوتەرەر «پاسسيونارلىق مىنەز» تانىتقان تاريحي كەزەڭىن ىزدەمەي، اڭساماي تۇرمايدى. مۇنىسىز ول ءوزىن مەشەۋ، وزگە ەلدەرمەن تەرەزەسى تەڭ ەمەس ساناپ، قورلانۋ سەزىمىندە بولىپ، وسىدان سوڭ ءوز كەلەشەگىنە سەنىمنەن ايرىلادى.

وسىنداي سەبەپتەردەن بەرگى تاريحىنان ۇلتتىق رۋحىن كوتەرىپ، جىگەرىن جانىر پاسسيونارلىق مىسال تابا قويماعان بۇگىنگى قازاق ازاماتى ارىدەگى تاريحىنا ۇڭىلەدى دە، شىڭعىز حان يمپەرياسى قۇرىلعان كەزەڭگە دەن قويادى. بۇعان نەگىز دە جوق ەمەس. ويتكەنى، شىڭعىز حان يمپەرياسىنىڭ قۇرىلۋى مەن ونىڭ ۇرپاقتارى باسقارعان مەملەكەتتەر  تۋرالى شەجىرە، قۇجاتتاردا بۇگىندە قازاق ۇلتىنىڭ قۇرامىنداعى تۇرك تەكتى رۋلار كوپتەپ اتالادى.بىراق شەتەل تاريحشىلارى مۇنى دا: «بۇل تۇرك تەكتى رۋلاردىڭ پاسسيونارلىعىنان ەمەس، «موڭعول» شىڭعىز حاننىڭ ولاردى كۇشتەپ باستارىن قوسۋىنان بولعان» دەپ، ول كەزەڭگى تاريحىمىز دا «قازاقستان جەرىن مونعول جاۋلاپ الۋى» بولىپ رەسميلەنىپ وتىر. ءتىپتى، كەزىندە «شىڭعىز حان»، «باتۋ»، «سوڭعى تەڭىزگە جورىق» روماندارىن جازعاندىقتان «وسى ماسەلەنى  بىلەدى-اۋ» دەيتىن ورىس جازۋشىسى ۆ.ياننىڭ ءوزى: «بەزۋمنىە وردى مونگولوۆ ياۆيليس سلوۆنو نەيزۆەستنو وتكۋدا، سمەرچەم پرونەسليس پو كيتايۋ ي ەۆرازي، دوشلي دو بۋداپەشتا – ي ۆنەزاپنو پوۆەرنۋلي وبراتنو، چتوبى نەكوتوروە ۆرەميا سپۋستيا ۆنوۆ كانۋت ۆ بەزۆەستنوست»،– دەپتى. ال وسى، شىڭعىز حان يمپەرياسىن قۇرعان تۇرك تايپالارى جالايىر، نايمان، قوڭىرات، كەرەيىت، ت.ب. تايپا، رۋلار ەشقانداي دا «بەزۆەستنوست» بولماي-اق، كوپشىلىگىنىڭ سانى جارتى ميلليون، كەيبىرىنىڭ سانى ميلليوننان اسىپ، قازىر قازاق دەگەن حالىقتى قۇرىپ وتىرعانىن  شەتەلدىك زەرتتەۋشىلەر قاپەرىنە الار ەمەس.

وسىلايشا، شىڭعىز حان كەزىنە قاتىستى ءبىرشاما ايقىن بەرگى تاريحىمىزدى  ءالى ناقتىلاي الماساق، ال ودان ارىدەگى ساق (تۇران), عۇن  اتالعان كەزدەگى تاريحىمىزدى، ارحەولوگيالىق قازبا، ت.ب. ايعاقتاردىڭ جەتكىلىكتى ەكەندىگىنە قاراماستان، شەتەلدىك عالىمدار «يرانتەكتىلەردىكى»، «ۇندىەۆروپا تىلدىلەردىكى» دەپ،  تىپتەن بۇلىڭعىر ەتۋدە.

ىقپالدى شەتەلدەردىڭ عالىمدارى قازاققا ارعى-بەرگى تاريحتا قانداي دا ءبىر پاسسيونارلىق ءىس-ارەكەت، الەم وركەنيەتىنە قوسقان سۇبەلى ەشنارسەنىڭ  تيەسىلى ەمەسىن بار كۇشىمەن «دالەلدەپ» كەلەدى. (سويتە تۇرا، «قازاقتار وزگە پلانەتادان، اسپاننان ءتۇستى»  دەگەن ءسوزدى تاعى قيماي وتىر).

مىنە، وسىنداي، ماقتانارلىقتان جۇرداي ەتىلگەن، ەڭسەسىن ءبىر كوتەرتپەي ەزگىلەگەن تاريحىنان سوڭ قازاق قالايشا مومىن، جالتاق، ىنجىق بولماسىن؟!

كسرو كەزىندە تەك ارنايى رۇقساتپەن مامان عالىمداردىڭ عانا قولى جەتەر شەجىرە، جىلنامالار بۇگىندە كوپشىلىك وقىرمان قولىنا تيە باستادى. ۇكىمەت ۇستانعان پىكىردەن وزگەسىن ايتساڭ، باس كەتەر توتاليتارلىق جۇيەنىڭ سەتىنەۋى اسەرىنەن تۇرك الەمى، ونىڭ ىشىندە قازاق جازۋشىلارىنىڭ دا حالقىمىزدىڭ پاسسيونارلىق ءىس-ارەكەتى جايلى دەرەكتەر مول شىڭعىز حان يمپەرياسى تاريحىنا،  باتۋ حان كەزىندە ادرياتيكا تەڭىزىنە جەتىپ، ات سۋىتقان كەزەڭى تاقىرىبىنا  قالام تارتۋى كۇرت وسكەنى بايقالادى. ويتكەنى ءجاتتىلدى شەجىرەشىلەر مەن ولاردىڭ ەڭبەكتەرىن اۋدارۋشىلار تۇركتىك اتاۋلاردى قانشاما بۇرمالاعانىمەن، بۇگىنگى قازاق ادامى وندا جازىلعان سوزدەر اراسىنان ءوز رۋىنىڭ اتاۋىن تابادى، انا تىلىندەگى كوپتەگەن سوزدەردى بايقايدى. ال ماعىناسىن تۇسىنە الماعانىن «موڭعول ءتىلى بولار؟!» دەي سالادى.

ودان گورى اناليتيكالىق قابىلەتى جوعارىراق قازاق الگىنىڭ «موڭعولدىكى» دەگەندەرىنەن  تاعى دا ونداعان، جۇزدەگەن سوزدەردى تاۋىپ: «اۋ، مىنا «مونكە كوكو تەنگرين» دەگەنى، قازاقشا «ماڭگى كوك ءتاڭىرى» ءسوزى عوي!» دەپ، «شىڭعىز حان مەن ونىڭ   يمپەرياسىن قۇرعان حالىق تۇرك تىلىندە سويلەگەن، ەندەشە شىڭعىز حان دا موڭعول ەمەس، تۇرك  بولعان»،– دەگەن تۇجىرىم جاسايدى. ايقايلاپ تۇرعان اقيقاتتى كورە تۇرا ۇندەمەي قالا الماعاندىقتان قولىنا ەرىكسىز قالام الىپ ماقالا، كىتاپ جازۋعا كىرىسەدى.

مۇنداي ەڭبەكتەردە كوڭىلگە قونار پىكىرلەر كوپ. الايدا قىتاي، پارسى، ورىس تىلىندەگى شەجىرە، جىلنامالارداعى بۇرمالانعان تۇرك سوزدەرىن قازاقشالاماققا فونەتيكالىق ۇقساستىق قۋالاعان جازۋشىلار بولجامدارى كەيدە جۇرت سەنىمسىزدىگىن دە تۋعىزۋدا. سونداي-اق، ءحىى عاسىردا تۋعان شىڭعىز حاننىڭ قيات تايپاسى تۇرك تەكتى ەكەنىنە ءوزىمىزدى دە، وزگەنى دە سەندىرمەستەن جاتىپ، ونى «قازاق» دەپ («قازاق» ءسوزى ول كەزدەرى بولدى ما، بولسا قولدانىستا ەتنوس رەتىندە مە، الدە الۋمەتتىك توپ رەتىندە بولدى ما» دەگەن ماسەلەنى ايقىنداپ الماستان), ءار جازعىش وزىنشە بولجاپ، ونى باعانالى،  جالايىر، توبىقتى، ت.ب. ەتىپ شىعارۋعا اسىعۋى دا  كەرى اسەرىن تيگىزۋدە.

حالقىنىڭ تاريحي شىندىعىن فونەتيكالىق ۇقساستىقتارمەن دالەلدەۋدەن تانباعان زەرتتەۋشىلەردىڭ قولىنا كۇندەردىڭ-كۇنى «موڭعول ءتىلىنىڭ سوزدىگى» ءتۇسىپ، جوعارىدا «قازاقشا» (تۇركشە) دەگەن «ماڭگى كوك ءتاڭىرى»، تاعى باسقا  سوزدەردىڭ  قازىرگى مونعول تىلىندە دە بار ەكەنىن كورىپ، ويعا قالادى. وسىعان وراي  كەيبىر قالامگەرلەرىمىز: «ەگەر قازاق ءتىلىن يسلام ءدىنى ىقپالىمەن ەنگەن اراب، پارسى سوزدەرىنەن تازارتساق، ال موڭعول ءتىلىن بۇددا ءدىنى ىقپالىمەن ەنگەن تيبەت، ءۇندى سوزدەرىنەن ارىلتسا – ەكى ۇلت قيىندىقسىز تۇسىنىسكەن بولار ەدى-اۋ!»، – دەيدى.

بىراق الگى اتالعان «سوزدىكتەگىنىڭ» 90 پايىزى مۇلدەم  بوتەن ءتىل ەكەنىن، مۇنداي سوزدەردىڭ شىڭعىز حان ءداۋىرى تاريحىن جازعان كونە شەجىرەشىلەر ەڭبەكتەرىندە قولدانىلماعانىن بايقايسىڭ. وسىدان، كسرو تاريحشىلارىنىڭ: «موڭعول – ءوز ءتىلى بار ەجەلگى حالىق»، – دەگەنى ەسكە تۇسەدى.

ال راشيد اد-دين «جامي` ات-تاۋاريحتا»: «ۆ درەۆنوستي مونگولى بىلي ليش ودنيم پلەمەنەم يز ۆسەي سوۆوكۋپنوستي تيۋركسكيح ستەپنىح پلەمەن»،– دەدى ەمەس پە؟ ەندەشە شىڭعىز حان دا، ونىڭ مەملەكەتىنىڭ حالقى دا تۇرك بولعانى، تۇرك تىلىندە سويلەگەنى ەش داۋ تۋعىزباسا كەرەك… بىراق وسى شەجىرەلەردەن: «بالەن ءسوز موڭعول تىلىندە بىلاي، تۇرك تىلىندە ولاي ايتىلادى»،–دەگەندى وقىپ: «ەگەر موڭعولدىڭ ءوز جەكە ءتىلى بولسا، ول «تۇرك تايپالارىنىڭ ءبىرى» ەمەس، بولەك ەتنوس بولعانى ما؟»،–  دەيسىڭ.

«التىن وردا مەملەكەتى قۇرىلعان كۇنىنەن باستاپ جازىلعان قۇجاتتاردىڭ تۇگەلى، شىعارعان تەڭگەلەرىندەگى جازۋعا شەيىن تۇرك تىلىندە ەكەنى دالەلدەنىپ وتىرسا، ال «موڭعول ءتىلى» قايدا؟  ەگەر ورىس ەلىن ءۇش عاسىر بويى موڭعولدار بيلەسە، ورىس تىلىنە نەگە موڭعول سوزدەرى ەمەس، تۇرك سوزدەرى عانا ەنگەن؟ ورىس اقسۇيەكتەرىنىڭ 40 پايىزىنىڭ تەگى (فاميلياسى) تۇركشە ەكەن دە، نەگە موڭعول تەكتىلەرى جوق؟! تۇرك ءتىلدى حۋننۋلار (سيۋڭنۋ) ءVى عاسىردا «تۇرك قاعاناتىن» قۇرعان حالىقتىڭ اتالارى بولسا، حۋننۋلاردى نەلىكتەن «ەجەلگى موڭعولدار» دەۋگە ءتيىسپىز؟!»  دەگەن سۇراقتارعا دا جاۋاپ بولماي، كەرىسىنشە، جاڭا ساۋالدار تۋىنداۋدا.

شىڭعىز حان باسشىلىعىمەن قۇرىلعان مەملەكەت حالقىنىڭ تۇركتىك ەسىمدەرى،  تىلىندەگى تۇرك سوزدەرى تۋرالى قانشاما اۆتورلار نەبىر دالەلدەر ايتۋدا. بىراق  اقىر-سوڭى: «جارايدى، شىڭعىز حان دا، ونىڭ يمپەرياسىن قۇرۋشىلار دا تۇركتەر بولسا،  سول تەرريتوريادا مەملەكەت قۇرىپ وتىرعان موڭعول حالقىن قايدا قويامىز؟» دەگەن سۇراققا كەلىپ تىرەلە بەرەدى.

«ەڭ بولماسا قاعاندارىڭنىڭ تەمۋچين، شىڭعىز دەگەن ەكى ەسىمىنىڭ تۇرك تىلىندەگى ماعىناسىن دا بىلمەيسىڭدەر»، دەۋشىلەرگە: «موڭعولدار دا بۇل ەكى ەسىمنىڭ ماعىناسىن بىلمەيدى»، – دەيمىز. بىراق ودان بۇل تاريحي ماسەلەنىڭ شەشىلۋى ەش جەڭىلدەمەي، قازاقتى سەندىرىپ  پاسسيونارلىق رۋح دارىتار، وزگە حالىقتار مويىنداپ «ءجون ەكەن» دەر، كوڭىلدەگى تۇيتكىلدەردى تۇبەگەيلى جويارداي  ناتيجە بەرمەي، ءالى دە كۇماندى، داۋلى كۇيىندە قالىپ وتىر.

وسى تۇسىنىكسىزدىكتىڭ ءوزى، كەيىنگى بىرقاتار تاريحشىلار ايتقانداي، ەرتەدەن باستالعانى بايقالادى. شىنىندا دا، سوناۋ 1310 جىلى جازىلعان راشيد اد-ءديننىڭ: «جامي`ات-تاۋاريح» جيناعىندا: «ۆ درەۆنوستي مونگولى بىلي ليش  ودنيم پلەمەنەم يز ۆسەي سوۆوكۋپنوستي تيۋركسكيح ستەپنىح پلەمەن»،– دەلىنە تۇرا، ىزىنشە: «بولشۋيۋ چاست تيۋركوۆ تەپەر نازىۆايۋت مونگولامي»، – دەپ جازىلۋى «موڭعول تۇرك پە، الدە تۇركتەر موڭعول ما؟» دەگەن سۇراق تۋعىزىپ كەلەدى.  ءسويتىپ تاريحي تامىرىن  ىزدەگەن حالقىمىز وسى ماسەلەدە «تاۋىق  بۇرىن پايدا بولدى ما، الدە جۇمىرتقا بۇرىن پايدا بولدى ما؟» دەگەنگە ۇقساس، شەشۋى جوق جۇمباققا جولىققانداي جاعدايدا.

بۇل تاقىرىپتى كوپ جىل زەرتتەگەن ل.ن.گۋميلەۆ تە 1960 جىلدارى جازعان «يز يستوري ەۆرازي» ماقالاسىندا: «زاكانچيۆاەتسيا ترەتە ستولەتيە س تەح پور، كاك ۆوزنيكلا پروبلەما ناۋچنوگو يزۋچەنيا «مونگولسكوگو ۆوپروسا»، ا رەشەنيا نەت!.. كاكيم وبرازوم نەمنوگوچيسلەننىە مونگولى، كوتورىح بىلو چۋت بولشە پولۋميلليونا، موگلي زاحۆاتيت پولميرا! تۋت چتو-تو نە تاك. وچەۆيدنو، مى ۋپۋستيلي كاكوي-تو فاكتور»،– دەگەن ەدى  (ريتمى ەۆرازي»، م.2004. 128-ب.).

گۋميلەۆتىڭ ساۋالدارىنان سوڭ دا جارتى عاسىر ءوتتى. يۋنەسكو شىڭعىز حاندى «ەكىنشى مىڭجىلدىقتىڭ ەڭ ۇلى ادامى» دەپ تانىدى، وعان جانە ونىڭ قۇرعان مەملەكەتى تاريحىنا الەمنىڭ كوپتەگەن تىلدەرىندە مىڭداعان عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەكتەر ارناپ جازىلدى. كسرو ىدىراعاننان كەيىن تاۋەلسىزدىك العان تۇرك ەلدەرىندە شىڭعىز حان مەملەكەتىنىڭ تۇركتىك نەگىزىن دالەلدەۋ باعىتىندا بىرقاتار ەڭبەكتەر جارىق كورۋدە. بىراق «موڭعول ماسەلەسى» شەشىمىن تاپتى دەۋگە بولماي تۇر

كوپ جىلداردان بەرى وسى تاقىرىپقا ارناپ بۇرىن-سوڭدى جازىلعان جۇزدەن اسا كىتاپ، ماقالالاردى وقىپ كەلەمىن، بىراق باسقاسى تۇگىل «موڭعول» سوزىنىڭ، سونداي-اق ۇلى قاعاننىڭ «تەمۋچين، شىڭعىز» دەگەن ەسىمدەرىنىڭ نە ماعىنا بىلدىرەتىندىگى جايىنداعى پىكىرلەر دە كوڭىل كونشىتەرلىك ەمەسىن كوردىم. قايتا، بۇل تاقىرىپقا نەعۇرلىم قالام تارتۋشىلار كوبەيگەن سايىن، سۇراقتار ودان ءارى تۋىنداي بەرگەنى بايقالادى. كەزىندە ل.گۋميلەۆ تە: «منە بەزۋمنو زاحوتەلوس ۋزنات، كاك ۆ پۋستىننىح ستەپياح مونگولي ۆنەزاپنو ۆوزنيكلا موگۋچايا يمپەريا چينگيسحانا، كوتورايا چەرەز 100 لەت تاك جە بىسترو رازۆاليلاس. كونەچنو، يا تۋت جە بروسيلسيا يسكات كنيگۋ، نو كاكوۆو جە بىلو موە رازوچاروۆانيە: كنيگ وكازالوس بولشە، چەم يا موگ بى زا ۆسيۋ جيزن پروچەست، ا وتۆەتا نا ۆوپروس تاك ي نە بىلو»،– دەگەن ەكەن. ودان بەرى تاعى ءبىر عاسىرداي ۋاقىت ءوتتى. تاعى دا جۇزدەگەن كىتاپ، مىڭداعان ماقالا جازىلدى. بىراق شىڭعىز حان تاريحىنا قاتىستى بارشا سۇراقتار ءالى جاۋاپسىز كۇيىندە قالىپ تۇر.

بۇل تاريح توڭىرەگىندە سەگىز عاسىر بويىنا سوزىلعان داۋدىڭ تولاستاماۋ سەبەبى، مەنىڭشە، وسى تاريحقا قالام تارتۋشىلار اۋەلى بۇل تاريحتى جاساۋشى حالىقتىڭ كىم ەكەنىن ايقىنداپ الماعان. ەگەر وسى تاريحتىڭ اقيقاتىنا جەتكىمىز كەلسە، شەجىرەلەردەگى ۇشى-قيىرى كورىنبەس فونەتيكالىق ۇقساستىقتاردى شىم-شىمداپ سۋىرۋدان گورى، بۇل ماسەلە: «موڭعول» دەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسى نە، «ەجەلگى موڭعول، شىڭعىز حان كەزىندەگى موڭعول، قازىرگى موڭعول» دەگەندەر كىمدەر، «كونە موڭعول ءتىلى، قازىرگى موڭعول ءتىل» دەپ  جۇرگەنىمىز نە نارسە؟» دەگەن تۇرعىدان قويىلىپ، ىجداقاتتى زەرتتەلىنۋگە ءتيىس. شىڭعىز حان مەملەكەتكە بىرىكتىرگەن ەتنوستىڭ كىم ەكەنىن فاكتىلەرمەن دالەلدەپ الماستان، تەك دولبارمەن توم-توم كىتاپتار جازعاننان تاريحي شىندىققا جەتۋ مۇمكىن ەمەسىن تۇسىنەر مەزگىل جەتتى. وسى تاريحتاعى «نەگىزگى كەيىپكەر ەتنوستىڭ» كىم ەكەندىگى تۋرالى قاتەلەسۋ تۇزەتىلىپ، ونى قاساقانا جاسىرۋ اشكەرەلەنگەندە عانا عاسىرلارعا جالعاسقان جۇمباقتار شەشىلمەك.

ارينە، ەتنوس اتاۋىنىڭ مازمۇنىن انىقتاۋ ونشا جەمىستى شارۋا ەمەس. «موڭعول» دەگەن كونە ءسوز تۇگىل، حV عاسىردا «قازاق» دەگەن  ۇلت اتانا تۇرا، بۇل ءسوزدىڭ ماعىناسىن كوپ ۋاقىت وتپەي-اق ءبىز دە  ۇمىتىپ، بۇگىندە نەتۇرلى پىكىرلەر ايتىپ ءجۇرمىز عوي…

شىڭعىز حان تاريحىنىڭ قازاق تاريحىمەن بايلانىسى بار-اۋ، حالقىمىزدىڭ تامىرىن انىقتاۋ ءۇشىن وسى تاريحتىڭ اقيقاتىن اشۋ قاجەت دەپ ساناعاندىقتان، ويعا ورالعانداردى كوپ جىلدار بويىنا قاعازعا تۇسىرە جۇرگەن ەدىم. عاسىرلار بويى وزىمىزگە دە، وزگەگە دە جۇمباق بولىپ كەلە جاتقان وسى تاريحقا قاتىستى سول پىكىرلەرىمنىڭ بىرقاتارىن جۇرتشىلىق تالقىسىنا ۇسىنۋدى ءجون كوردىم. ويتكەنى كوز كورىپ تۇرعان شىندىقتى ايتپاي قالۋعا بولمادى.

 

 

 

                                 .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

*ەسكەرتۋ: ءوزى دە داۋلى تاريح بولعاندىقتان، «دەرەكتەر  اۋدارما كەزىندە وزگەرتىلگەن» دەگەن وي تۋماۋ ءۇشىن ورىس تىلىندەگى دەرەكتەردى تۇپنۇسقا قالپىندا، قازاقشاعا اۋدارماي بەردىك; ءبىر تەكتى  حالىقتى «تۇرىكتەر»، «تۇركىلەر» دەپ بولشەكتەگەن  وتارشىلدىق كەزەڭ زاردابىنان  ارىلۋ ءۇشىن  بىز كونە ۇلگىمەن «تۇرك» دەپ جازدىق. بۇل تاريحتاعى كىسى اتتارى تۇگەلدەي بۇرمالانعاندىقتان، ءار زەرتتەۋشىنىڭ جازۋىنشا بەردىك. اتتاردى تۇزەتۋ ارنايى، جەكە زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى.   (اۆتور).

 

 

 

                                      

                                                              ءبىرىنشى  تاراۋ

 

«موڭعول» ءسوزىنىڭ ماعىناسى

 

«بيدە»  كىمدەر؟

 

موڭعول» اتاۋىنىڭ جازبا دەرەكتەردە العاش كورىنگەن شاعىن  كوپ زەرتتەۋشىلەر قىتايدىڭ  «ەسكى تاڭ تاريحى» (945 ج.), «جاڭا تاڭ تاريحى» (1060 ج.) جىلنامالارىنداعى «مەن گۋ»  سوزى دەپ سانايدى. كەيبىر زەرتتەۋشىلەر  بۇل پىكىردى تەرىسكە شىعارماي، كەلىسە تۇرا، «موڭعول» ءسوزىن تۇڭعىش رەت 1206 جىلعى قۇرىلتايدا شىڭعىز حانىڭ ءوزى جاريا ەتكەن دەگەن دە پىكىر ايتادى.

مىسالى رەسەي شىعىستانۋشىسى، اكادەميك ۆ. پ. ۆاسيلەۆ (1818-1900)  «موڭعول» ءسوزى تۋرالى: «ونو –  يسكۋسستۆەننوگو، كنيجنوگو پرويسحوجدەنيا، يز كيتايسكوي فورمى «مەن-گۋ». ەتو  يميا بىلو ۆۆەدەنو وفيتسيالنو تولكو پوسلە وبرازوۆانيا دەرجاۆى چينگيس-حانا، كوگدا پونادوبيلوس وبششەە يميا دليا ۆسەح مونگولويازىچنىح پلەمەن»، دەگەن پىكىر ايتسا، ب.يا ۆلاديميرتسوۆ تا: «ۆ ءحىى ۆەكە پروسترانستۆا، لەجاششيە نا سەۆەر وت كيتايا ي ۆوستوچنوگو تۋركەستانا، بىلي ناسەلەنى رازنىمي پلەمەنامي كوچەۆنيكوۆ ي زۆەرولوۆوۆ. بولشينستۆو ەتيح پلەمەن پرينادلەجالو ك مونگولام، نو ۆ تۋ پورۋ وني سامي سەبيا ەششە نە نازىۆالي مونگولامي. ۆسلەدستۆي ۆسە وني پرينيالي ەتو يميا»،– دەيدى («چينگيس-حان»، 11-ب.  بەرلين-موسكۆا. 1922).

تۋۆا تاريحشىسى ن.ۆ.اباەۆ: «تەرمين «مونگول» ەست «يزوبرەتەنيە» ساموگو پەرۆوگو «ۆەليكوگو مونگولا»، «سىنا نەبا» چينگيس-حانا. تەم سامىم ون حوتەل سپلوتيت ۆسەح تيۋركو-مونگولوۆ، ۆكليۋچايا ۆسە پرەدشەستۆۋيۋششيە تيۋركويازىچنىە ەتنوسى، ۆحوديۆشيە ۆ تۋ چاست سۋپەرەتنيچەسكوي وبششنوستي، كوتورايا نازىۆالاس «تاتارى»، ۆ ەدينىي مونوليتنىي سۋپەرەتنوس، وبەدينيايۋششيم ناچالوم كوتوروگو ياۆيلاس وبششايا تيۋركو-مونگولسكايا رەليگيا تەنگريانستۆو. ونا يمەلا بەسسپورنوە تيۋركسكوە پرويسحوجدەنيە، نو وكازالا وگرومنوە ۆليانيە نا ەتنوكۋلتۋروگەنەز مونگولسكيح نارودوۆ»، – دەيدى (اباەۆ ن.ۆ. و پرارودينە ۆسەح تيۋركوۆ ي مونگولوۆ: «ەرگەنەكون، 2009: 41-59-ب.).

قازىرگى موڭعوليا تاريحشىلارى د.مايدار مەن پ.تۋرچين دە «رازنوليكايا مونگوليا» اتتى ەتنوگرافيالىق وچەركىندە:  «ونون مەن كەرۋلەن  وزەندەرىنىڭ جاعاسىندا ءومىر سۇرگەن شاعىن تايپانىڭ ادامدارى ءوزىن موڭعولمىز دەپ اتاعان. «مونعولدار» دەگەن رەسمي اتاۋ ءحىىى عاسىردا، مونعول حالقى، مەملەكەتى پايدا بولعاندا عانا شىقتى»، – دەيدى (موسكۆا، «مىسل»، 1984 ، 34-ب.).

قالماق تاريحشىسى ە. حارا-داۆان (1883-1942): «چينگيس-حان كاك پولكوۆودەتس ي ەگو ناسلەديە» كىتابىندا: «مونگولسكي يستوريك سانان-سەتسەن پريپيسىۆاەت ەمۋ (شىڭعىز حانعا.– ح.ق-ا.) سلەدۋيۋششيە سلوۆا، سكازاننىە نا توم جە كۋرۋلتاە 1206 گودا: «ەتوت نارود بيدە، كوتورىي نەسموتريا نا ۆسە سترادانيا ي وپاسنوستي، كوتورىم يا پودۆەرگالسيا، س حرابروستيۋ، ۋپورستۆوم ي پريۆەرجەننوستيۋ، پريمكنۋل كو منە، كوتورىي، س راۆنودۋشيەم پەرەنوسيا رادوست ي گورە، ۋمنوجال موي سيلى، – يا حوچۋ، چتوبى ەتوت، پودوبنىي بلاگورودنومۋ گورنومۋ حرۋستاليۋ، نارود بيدە, كوتورىي ۆو ۆسياكوي وپاسنوستي وكازىۆال منە گلۋبوچايشۋيۋ ۆەرنوست، ۆپلوت دو دوستيجەنيا تسەلي مويح سترەملەني، – نوسيل يميا «كيوكيو-مونگول» ي بىل سامىم پەرۆىم يز ۆسەح، جيۆۋششيح نا زەملە!»، «س ەتيح پور، – پريباۆلياەت سانان-سەتسەن، نارود ەتوت پولۋچيل نازۆانيە «كيوكيو-مونگول»، «كيوكيو» زناچيت «گولۋبوە»، كاك نەبو»، دەپ جازىپتى. سونداي-اق، حارا-داۆان:  «ناد ۆسەمي پوكولەنيامي، جيۆۋششيمي ۆ ۆويلوچنىح كيبيتكاح،–  گوۆوريت پو ەتومۋ پوۆودۋ «سوكروۆەننوە سكازانيە»، – چينگيس-حان وتسەلە پروۆوزگلاسيل ەدينوە يميا مونگولوۆ; ەتو يميا بىلو تاكوە بلەستياششەە، چتو ۆسە س پروبۋجدايۋششيمسيا ناتسيونالنىم چۋۆستۆوم ستالي گورديتسيا يم»، – دەيدى  (بەلگراد-1929 ج. 72-ب.).

شىنىمەن دە 1206 جىلعى قۇرىلتايعا (شىڭعىز حانعا) شەيىن موڭعول ەلى «بيدە» اتالعان با؟» دەپ، قوسىمشا دەرەكتەر ىزدەدىك.

قازاقتىڭ ايگىلى ساياسي قايراتكەرى ءا.بوكەيحانوۆ (1870-1937) «مونعول ءحالى» اتتى ماقالاسىندا: «قىتاي شەجىرەسىنەن كورىنەدى: عايسادان 2 مىڭ 500 جىل بۇرىن بۇل كۇنگى مونعول جەرىندە كوشپەلى، مال باققان جۇرت بولعان. قىتاي شەجىرەسى بۇل ەلدى «بەي-دي»، ياعني تەمىر قازىقتاعىلار دەگەن. وسى بەي-ديدەن شىققان «چي-ۆەي» مونكو رۋىنان تەمۋچين شىقتى. 48-ندە دۇنيەنى الىپ، شىڭعىس حان اتالعان. دۇنيەگە مونعول  اتى وسى شىڭعىستان كەيىن جايىلدى.  بۇ كۇنگى مونعول شىڭعىس حاننىڭ اتا جۇرتى بولدى»،– دەپتى («قازاق» گازەتى، 1913 ج.№13).

لۋبسان دانزان 1628 جىلى جازعان دەپ سانالاتىن «التىن توبشىدا»: «سوندا چيرقا ەبۇگەن: «جاقسى اكەڭنىڭ قۇرعان بيدا تۇگەل ۇلىسىن، تايچىعۇت اعا-باۋىرىڭ ءبۇلدىرىپ كوشكەندە»… دەلىنىپ (55-ب.), تۇسىندىرمەدە: «Bida – بەت. «بيدا ۇلىسى» دەگەندى ا.امار: «مونعول ۇلىسىنىڭ كونە اتاۋى» دەپ تۇسىندىرەدى»،– دەپ جازىلعان. ال ا.ماۋقارانىڭ ادەبي-كوركەم اۋدارماسىندا: «ابزال اكەڭنىڭ بىرىكتىرگەن بەت ەلىن بىتىراتىپ كەتكەن تايشى  اعايىن تۋىسقانىڭدى»… دەلىنەدى، (27-ب.).

ال «1240 جىلى جازىلعان، «التىن توبشىداعى» مالىمەتتەردىڭ 75% سودان الىنعان»، دەپ ەسەپتەلىنەتىن «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى» (مقش) اتالىپ جۇرگەن شىعارمادا «بيدە» ءسوزى مۇلدە جوق، تەك: «سايىن ەسىكەنىڭ جيناعان ۇلىسى ەدى»،– دەلىنگەن (73-ءبولىم).

قىتايدا 1986 جىلى شىققان «ناقتى پايدالانىلاتىن ەجەلگى قىتاي ءتىلىنىڭ سوزدىگى» كىتابىندا (184-ب.)  «گۇيفاڭ» دەپ اتالاتىن حالىقتاردىڭ چى-دي (قىزىل دي), ءباي-دي (اق نەمەسە قۇبا دي ), چاڭ-دي (ۇلكەن نەمەسە ۇلى دي) دەپ بولىنەتىنى جازىلعان (دي — قىتايشا «جابايى» دەگەن ءسوز).

ق.سالعاراۇلى: «چى-دي» كونە زامانداردا ەجەلگى قىتايلىقتاردىڭ كورشىسى بولعان تۇرك (قىپشاق) حالىقتارىنىڭ وڭتۇستىك بولەگى، «ءباي-دي» – باتىس بولەگى، «جان–دي» – شىعىس بولەگى»،– دەيدى («ۇلى قاعانات»  كىتابى، 2008 ج. 519-ب.).

ل.گۋميلەۆ «حۋننى» كىتابىندا (30-ب.) حۋنداردىڭ وڭتۇستىك-باتىسىندا قونىستانعان جۋن حالقىنىڭ 6 تايپاسىنىڭ ورتاق اتاۋى بەيدي ەكەنىن جازعان. كىتاپتاعى بەرىلگەن كارتادا وسى بەيديدىڭ بايدي، چيدي رۋلارى قىتايدىڭ سولتۇستىك-باتىسىندا تۇرعانى (ۇيسىندەردىڭ شىعىس جاق كورشىلەرى) كورسەتىلگەن.

وسىعان قاراعاندا، بيدە، ءباي-دي، باي-دي سوزدەرى «موڭعول» دەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسىن اشۋعا ەش قاتىسى جوق، تەك گەوگرافيالىق ورنالاسۋلارىنا قاراي كورشىلەرىنە قىتايلاردىڭ بەرگەن اتاۋى عانا سياقتى. قازىرگى قىتاي تىلىندە «بەي» – سولتۇستىك ماعىناسىنداعى ءسوز. «بيدە» – قىتايدىڭ «بەي-دي» – سولتۇستىكتەگى جابايىلار» دەگەن سوزىنەن پايدا بولعان اتاۋ. ەندەشە، شىڭعىز حان 1206 جىلعى قۇرىلتايدا ءوز حالقىن «سولتۇستىك جابايىلارى» دەپ ايتتى دەۋشى تاريحشى سانان شەشەننىڭ ءسوزى شىندىققا كەلمەيدى. «بيدە، ءباي-دي» ءسوزىنىڭ «موڭعول»-مەن قاتار اتالۋى كەيىنگى، شىڭعىز حاننىڭ اتا-بابالارىن ينديا، تيبەتتەن شىعارىپ جازعان XVII عاسىرداعى بۋددا ءدىنىن ۇستاناتىن موڭعوليانىڭ لاما-تاريحشىلارى ەڭبەكتەرىنىڭ «جەمىسى» ەكەنى بايقالادى. سوندىقتان، ءبىز ەندى ناقتى «موڭعول» سوزىنىڭ تاريحتا قاي كەزدەن باستاپ كەزدەسەتىنى جانە وسى ءسوزدىڭ ماعىناسى تۋرالى  دەرەكتەر مەن پىكىرلەرگە شولۋ جاسايىق.

 

 

«موڭعول» اتاۋى تۋرالى ءتۇرلى پىكىرلەر

 

لۋبسان دانزاننىڭ «التىن توبشى» شىعارماسىندا: «بورتە چينۋا سولتۇستىك تاراپقا مۇحيت، تەڭىزدەن ءوتىپ، جات جەرگە كەلىپ، ەرى جوق قوعا مارال ەسىمدى قىزدى الىپ، جاتتىڭ جەرىن مەكەندەپ، موڭعول اۋلەتى اتانادى»،– دەلىنگەن (27-ب.), بىراق «موڭعول» سوزىنە تۇسىنىك بەرىلمەيدى.

ال ودان ەرتە جازىلعان (1240, 1389?،ت.ب.) دەپ ەسەپتەلەتىن  مقش-دا: «موڭعول اۋلەتى اتاندى» دەگەن سوزدەر جوق. وندا تەك 52-بولىمدە: «قامۇق موڭعولدى قابۇل قاعان بيلەپ تۇرعان ەدى» دەلىنسە، «التىن توبشىدا» دا: «قامۇق موڭعولدى قابۇل قاعان بيلەپ ءجۇردى» دەلىنىپ، «حاماگ مونعول – ءحى عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا قۇرىلعان موڭعول ۇلىسىنىڭ اتاۋى» دەگەن تۇسىندىرمە بەرىلگەن (41-ب.). قازاق تىلىنە: «بارشا موڭعولدى» دەپ اۋدارعان ج.قاماي ماحمۇت قاشقاريدىڭ «ديۋان لۇعات ات-تۇرك» (1074 ج.) ەڭبەگىنەن: «قامۇق كىسى ەرمەس» دەگەن مىسال كەلتىرەدى. ءبىر قاراعاندا «ناعىز موڭعول ءسوزى» دەرلىك وسى «حاماگ، قامۇق» – كونە تۇرك ءسوزى، قامتىلعان، بىرىكتىرىلگەن، حامسى، حامماسى، بارشاسى ت.ب. تۇردە تۇرك تەكتى حالىقتاردا كەزدەسەتىن ءسوز. (قازىرگى موڭعول تىلىندە دە: «حام» – بىرگە، بىرلەسكەن، قوسىلعان; «حاماگ» – ءھام، بارلىق، بارشا).

راشيد اد-ءديننىڭ 1310 جىلى ۇلاعۋ حان ۇلىسىنىڭ استاناسى تەبريز قالاسىندا (وڭتۇستىك ءازىربايجان. 1723, 1725 جىلداردا يران، وسمان بيلەۋشىلەرىنىڭ رەسەي يمپەرياسىمەن ءازىربايجاندى بولىسۋىنەن كەيىن تەبريز يرانعا قارادى) جازىلعان «جامي`ات-تاۋاريح» جيناعىندا: «ۆ كونتسە كونتسوۆ وگۋز پوبەديل ي زاحۆاتيل وبلاست وت تالاسا ي سايراما دو بۋحارى; ونا ستالا نەوسپوريمو پرينادلەجات ەمۋ. نەكوتورىە ەگو دياديا، براتيا ي پلەمياننيكي، كوتورىە ك نەمۋ نە پريسوەدينيليس، پوسەليليس نا ۆوستوك. سرەدي نيح تاك پوۆەلوس سچيتات، چتو ۆسە مونگولى پرويسحوديات يز يح رودا» دەلىنگەن ء(ى ت.1 ك.83-ب.).

ال «موڭعول» ءسوزىنىڭ ماعىناسى تۋرالى «جامي` ات-تاۋاريح»: «سلوۆو جە مونگول سپەرۆا زۆۋچالو «مۋنگول», تو-ەست «بەسسيلنىي» ي «پروستودۋشنىي»، دەيدى ء(ىت.1ك.145-ب.).

ي.پ.پەترۋشەۆسكي «جامي`ات-تاۋاريحتىڭ» ماسكەۋدە 1952 ج. ورىس تىلىندە شىعارىلۋىنا بايلانىستى «راشيد اد-دين ي ەگو يستوريچەسكي ترۋد» اتتى كىرىسپە ماقالاسىندا: «پودوبنو بولشينستۆۋ سۆويح سوۆرەمەننيكوۆ، راشيد اد-دين نازىۆاەت تيۋركامي ۆسە كوچەۆىە سكوتوۆودچەسكيە نارودى ازي كاك تيۋركويازىچنىە تاك ي مونگولويازىچنىە، ي منوگيە نارودنوستي ون يمەنۋەت تو تيۋركسكيمي، تو مونگولسكيمي. يناچە گوۆوريا، ۋ ناشەگو اۆتورا «تيۋركي» – تەرمين نە ستولكو ەتنيچەسكي، سكولكو سوتسيالنو-بىتوۆوي»،– دەيدى (28-ب.).

بىراق، يران-سيريانى بيلەۋشى شىڭعىز حان ۇرپاقتارىنىڭ تاپسىرىسىمەن، باقىلاۋىمەن  شەجىرە جازعان راشيد اد-دين مۇنداي قاتەلىك جىبەرۋى مۇمكىن بە؟! شىن مانىندە، «جامي`ات-تاۋاريحتا» «تۇركتەر» دەپ كوشپەلى تايپالار عانا ەمەس، حورەزمدىك، ت.ب. وتىرىقشى تۇركتەر دە اتالعان. ەكىنشىدەن، «ازيا كوشپەندىلەرى» قاتارىنا اراب باداۋيلەرى دە، اۋعانستان پۋشتۋندارى، ت.ب.تايپالار دا، سولتۇستىكتەگى بۇعى باعاتىن حالىقتار دا كىرەدى ەمەس پە؟! الايدا راشيد اد-دين ولاردى «تۇرك» دەپ اتاماعان. ول تەك كۇنى-بۇگىنگە شەيىن تۇرك تەكتى حالىقتار مەكەندەپ وتىرعان گەوگرافيالىق ايماقتاردا تۇراتىن ەلدەردى عانا «تۇركتەر» دەگەن.

ال «وعىز-نامادا» راشيد اد-دين «موڭعول» ءسوزى جايىندا: «وگۋز ستال نازىۆات يح موۆال، چتو وز­ناچالو: «بۋدتە ۆسەگدا وپەچالەننىمي، ستەسنەننىمي ي نەسچاستنىمي. نوسيتە سوباچي شكۋرى، ەشتە تولكو ديچ  ي نيكوگدا پوسلە ەتوگو ۆ تۋركەستانە نە پوياۆلياي­تەس!». پوەتومۋ، سوگلاسنو ۆەرە تۋركمەنوۆ، مونگولى پرويس­حوديلي يز رودا كور-حانا، كوز-حانا ي Op-حانا  ي ياۆليا­يۋتسيا ۆلادىكامي ۆوستوچنىح كراەۆ»،– دەپ جازعان («وعىز-ناما»، باكۋ. «ەلم»، 1987, 28-ب.).

ورتا ازيا تاريحشىسى حوندەمير گياس-اد-دين (1475-1536) موڭعولدى تاريحتا بولعان ادام رەتىندە باياندايدى. انىقتاي ايتساق، نۇح پايعامباردىڭ ءۇشىنشى ۇلى يافەتتىڭ بالاسى تۇركتىڭ ءتورتىنشى ۇرپاعى الانشا حاننان تاتار مەن موڭعول (ەگىز) تۋعانىن جازادى. «كوگدا وني دوستيگلي سوۆەرشەننىح لەت، وتەتس رازدەليل مەجدۋ نيمي تۋركەستان» دەپ (اۋد. ۆ.گريگورەۆ), ال ەرگەنە قونعا رۋىن قونىستاندىرعان قيان – وسى موڭعول حاننىڭ التىنشى  ۇرپاعى ەلحاننىڭ ۇلى دەيدى («يستوريا موگولوۆ.  وت درەۆنەيشيح ۆرەمەن دو تامەرلانا»، سپب، 1834. 2-6-ب.).

   قادىرعالي جالايىر 1603 جىلى جازعان «جىلنامالار جيناعىندا» «موڭعول» ءسوزىنىڭ ماعىناسى تۋرالى ايتپايدى، تەك وعىز حانعا باعىنباي، مۇسىلماندىقتى قابىل الماي شىعىسقا كوشىپ كەتكەن جۇرتتى «موڭعول» اتايدى. (حوندەمير مەن ابىلعازى شىعارمالارىندا كەرىسىنشە، – موڭعول حاننىڭ ۇلى قارا حاننان وعىز تۋادى).

حيۋا حانى ابىلعازى باھادۇر دا 1663 جىلى جازعان «تۇرك شەجىرەسىندە» موڭعولدى تاريحتا بولعان كىسى رەتىندە اتايدى. ادام-اتادان نۇحقا شەيىن تاراتا كەلە، نۇح پايعامباردىڭ ءۇشىنشى ۇلى يافەستەن تۇرك تۋعانىن، ونىڭ  بەسىنشى ۇرپاعى الىنشا حاننان تاتار مەن موڭعول، ال قيان – وسى موڭعول حاننىڭ سەگىزىنشى ۇرپاعى ەكەنىن جازعان. (الماتى. «انا ءتىلى». 1992 ج.،52-ب.).

«موڭعول» ءسوزىنىڭ ماعىناسى تۋرالى ابىلعازى: «مۇڭعۇل»  ءسوزى «مۇڭ» جانە «ول» دەگەن سوزدەردەن شىققان، جۇرتتىڭ ءتىلى كەلمەگەندىكتەن كەلە-كەلە مۇعۇل دەپ كەتكەن. «مۇڭنىڭ» ماعىناسى قايعى ەكەنىن بارشا تۇرك بىلەدى، ال «ول» – دىڭ ماعىناسى دا قايعىعا جاقىن، تۇنەرگەن دەگەنگە كەلەدى»، – دەيدى (15-ب.).  نازار اۋدارتارى – «مۇڭ» ءسوزىنىڭ ماعىناسىن بارشا تۇرك بىلەدى» دەۋى. بۇل – «موڭعول» اتاۋىن تۇركتەر بەرگەندىگى جانە مۇنىڭ ەش ءشۇباسىز تۇرك ءسوزى ەكەندىگى. «مۇڭ» ءسوزى قازىر دە قازاق تىلىندە بار، ءارى ابىلعازى ايتقانداي، «قايعى» دەگەندى بىلدىرەدى. بىراق، «ول» ەسىمدىك ءسوزى، تۇرك ءتىلىنىڭ زاڭدىلىعى بويىنشا باستاۋىش رەتىندە «مۇڭ» ءسوزىنىڭ الدىنا قويىلىپ، «مۇڭ ول» ەمەس، «ول مۇڭ» (ول – مۇڭدى) بولۋعا ءتيىس ەدى. ءتىل زاڭدىلىعىنا سايكەس ەمەستىگى موڭعول سوزىنىڭ «مۇڭ ول» – دان شىقپاعانىن اڭعارتسا كەرەك.

نەگىزى، حالىق ءوز ەتنوستىق اتاۋىن ءوز قالاۋىمەن اتايتىنىن، ال سىرتتان تاڭىلعان لاقاپ اتاۋدى قابىلدامايتىنىن تاريحتان بايقايمىز. مىسالى، سىرت ەلدەر «قىتاي» نەمەسە «چينا» دەگەنىمەن ولار وزدەرىن جۋڭگو، حانسۋ، بىزدەر «ارميان» دەگەنمەن، ولار وزدەرىن نايري, فيندەر – سۋونامي, نەمىس – دويچاتايدى. وسىعان وراي: «الەمدى تىتىرەتكەن موڭعولدار نەلىكتەن تۇركتىڭ «مۇڭدى»، «قايعىلى» دەگەن جاقسى ەمەس ءسوزىن ەتنوس اتاۋى ەتىپ قابىلداپ، كۇنى-بۇگىنگە دەيىن وزگەرتپەي كەلەدى؟» دەگەن سۇراق تۋادى.

قازىرگى بىرقاتار ماقالالاردا: «مونعول – مىڭ قول  دەگەن ءسوز، شىڭعىز حاننىڭ 1206 جىلعىقۇرىلتايدا: «ەندى ءبىز مىڭ قول بولدىق، كوپ بولدىق» دەۋىنەن شىققان»،– دەگەن پىكىرلەر ايتىلىپ ءجۇر.  بىراق شىڭعىز حان ءوز اسكەرىنىڭ «وتە كوپ» ەكەنىن بىلدىرمەك بولسا،  تىل قورىندا بار «تۇمەن» ءسوزىن قولدانار ەدى عوي! بۇل جەردە «قول» ءسوزىن «جاۋىنگەر» دەپ قاتە تۇسىنۋشىلىك بارى بايقالادى.

جوعارىداعى پىكىردى ماقۇلداپ، «قازاقستاننىڭ بالاما تاريحى» اتالاتىن كىتابىندا ق.دانياروۆ تا: «مىڭ – ساندىق ولشەمى، قول – اسكەر، قوسىن ماعىناسىندا»، «بۇل ءسوز تۇرك ءتىلدى حالىقتاردىڭ ىشىندە قازاق تىلىندە فونەتيكالىق وزگەرىسكە ۇشىراماي، سول كۇيى ساقتالعان. ايتەۋىر، «مۇڭعىل» (مونگول) – قازىرگى موڭعول تىلىندە بەلگىلى ءبىر ۇعىمدى بىلدىرمەيتىن، ماعىناسىز، ءمانسىز ءسوز» دەيدى (41-ب.).  وسى اۆتور شىڭعىز حان باسقارعان مەملەكەتتى قۇرۋشى وتە ءىرى ءتورت رۋ ( قيات، نايمان، كەرەيىت، مەركىت) بولعانىن، ولاردىڭ ءبىرىنىڭ اتىمەن مەملەكەتتى اتاسا، قالعان ۇشەۋى كەلىسپەي، الاۋىزدىق تۋارىن، سوندىقتان «سول جەرلەردە كوشىپ جۇرگەن از عانا تايپانىڭ (موڭعول تايپاسىنىڭ) اتىن بەرۋگە ءماجبۇر بولعان»، – دەيدى (الماتى، «جىبەك جولى»، 1997, 14-ب.).

ن.يا.ءبيچۋريننىڭ «ورتا ازيانى مەكەندەگەن  حالىقتاردىڭ كونە زامانعى تاريحى» كىتابىن ەركىن تۇردە اۋدارعان قازاق جازۋشىسى ءا.تارازي «قىتاي يمپەرياسىنىڭ نەگىزىن سالعان يمپەراتور شي-حۋان-دي ءجۇز مىڭ اسكەرمەن حۋننۋلاردىڭ تۇمەن ءشانيۋىن سولتۇستىككە ىعىستىرىپ، قايتارىدا ءوز شەكاراسىنا 44 بەكىنىس سالىپ، وعان كىلەڭ بۇزىق، قىلمىسكەرلەردى ورنالاستىرعانى، ولار يمپەراتور ولىسىمەن الگى قامالداردى تاستاپ قىتاي قالالارىن توناعانى» جايىنداعى تاريحتى بايانداعان. «بۇلار وزدەرىن «مىڭ قولمىز» دەپ اتادى، ءبىز «مىڭ جاۋىنگەرمىز» دەپتى. سودان باستاپ قىتاي تاريحىندا «مىڭقول» دەگەن ءسوز سولتۇستىكتە تۇراتىن ادامداردىڭ اتاۋى بولعان جانە قازىرگى موڭعوليا دەگەن جەردىڭ اتى «مىڭ قول ەلى» دەپ اتالىپ كەتكەن ەدى دەيدى ن.بيچۋرين»، –دەپ جازادى ءا.تارازي، (71-ب.).

جالپى، سيۋڭنۋ-حۋننۋ حالقى تۋرالى قىتاي تاريحنامالارىندا تۇڭعىش دەرەك وسى، جاڭا جىل ساناۋعا دەيىنگى 214 جىلى بولعان سوعىسقا قاتىستى جازىلعان. سوندا «مىڭ قول-موڭعول» اتاۋى دا ءدال سول كەزدە پايدا بولعان با؟ ەندەشە، «مەنگۋ» ءسوزى نەلىكتەن تەك سول وقيعادان ءبىر مىڭ جىلدان اسقاندا، جاڭا جىل ساناۋدىڭ ح عاسىرىندا عانا قىتاي تاريحنامالارىنا جازىلعان؟! ءبىز ن.ءبيچۋريننىڭ وسى ەڭبەگىنىڭ تۇپنۇسقاسىنان «مىڭ قۇل» ءسوزىن كورمەدىك، وندا تەك: «ۋ حۋننوۆ شانيۋي  نازىۆالسيا تۋمان. تۋمان نە موگ ۋستويات پروتيۆ دوما تسين  ي پەرەسەليلسيا نا سەۆەر. پو پروشەستۆي دەسياتي لەت مىن تحيان ۋمەر; ۋدەلنىە كنيازيا ۆوسستالي پروتيۆ دوما تسين. سرەديننوە تسارستۆو پريشلو ۆ سمياتەنيە، ي گارنيزونى يز پرەستۋپنيكوۆ، پوستاۆلەننىە دوموم تسين پو گرانيتسە، ۆسە رازوشليس. پوسلە سەگو حۋننى پوچۋۆستۆوۆالي لگوتۋ; مالو پو مالۋ وپيات پەرەشلي نا يۋجنۋيۋ ستورونۋ جەلتوي رەكي، ي ۆستۋپيلي ۆ پرەجنيە مەجي س سرەديننىم تسارستۆوم»، – دەلىنگەن.

ارينە، حۋننۋلاردان شەكارانى قورعاۋعا قىتاي يمپەراتورى 44 قامالعا ۇلتى قىتاي قىلمىسكەرلەردى ورنالاستىرارى تۇسىنىكتى. «مىڭ» ءسوزى تۇرك تىلىندە، التاي تىلدىك توبىنا جاتاتىن مانجۇر، ەۆەنك، ت.ب. حالىقتاردا «ميڭان، ءميڭا، ميڭگان» تۇرىندە ءبىر ماعىنانى بىلدىرسە، ال قىتاي تىلىندە جوق ءسوز. ەندەشە قىتاي قىلمىسكەرلەرى نەلىكتەن وزدەرىن تۇرك تىلىندە «مىڭ قولمىز» دەپ اتاماق؟!.

«قول» ءسوزى دە ءدال وسىنداي. قازىرگى قازاق تىلىندە اسكەري تەرمين رەتىندە «قول» ءسوزى ءبىر جاۋىنگەردى ەمەس، كەمىندە پولكتى بىلدىرەدى. ال شىڭعىز حان كەزىندە بۇل تەرمين ءۇش قاناتتان تۇراتىن اسكەردىڭ (ارميانىڭ)  تەك «ورتالىعىن» اتاۋعا عانا قولدانىلعان ەكەن. «جامي`ات-تاۋاريحتا» ء(ى ت. 2 ك. 147-ب.): «چينگيز-حان پريكازال دجوچي-كاسارۋ: «تى ۆەداي تسەنتروم (قۋل)»، –  دەلىنىپ، اۋدارۋشىلار: «مونگ. پيسم. عول – سەرەدينا، تسەنتر; ۆوەن.– سرەدنيايا رات» دەپ تۇسىندىرگەن. (قازاقتىڭ «ورتان قولداي» دەگەن ءسوز تىركەسى سودان قالعان بولار؟!).  ءىىى-تومنىڭ 119-بەتىندەگى: «قۋل ي لاشكار» ءسوزى دە «سرەدنەي راتي» دەپ ( اسكەردىڭ ورتالىعى) اۋدارىلعان. سوندىقتان، موڭعول  سوزىن مىڭ قولدان شىعارار بولساق، ماعىناسى «اسكەردىڭ (ارميانىڭ) مىڭ ورتالىعى» دەگەن سياقتى تۇسىنىكسىزدىككە ۇرىنامىز. شىڭعىز حان اسكەرىندەگى «ورتالىق-قولدى» تاڭعۇت شاعان باسقارعان جانە  مۇنداعى شەرىك سانى مىڭ كىسىدەن اسىرىلماعان. (وسى كىتاپتىڭ 8-تاراۋىنداعى «عول» سوزىنە انىقتامانى قاراڭىز).

ق.زاكيريانوۆ «شىڭعىسحاننىڭ تۇركىلىك عۇمىرناماسى» اتالاتىن كىتابىندا: «قورقىت اتا» اتتى ەپيكالىق داستاندى دەرەككوزى رەتىندە پايدالانعان باشقۇرتتىق اكادەميك كۋزيەۆتىڭ ەڭبەگىنە سۇيەنە وتىرىپ،  بەلگىلى قوعام قايراتكەرى ءو.جولىمبەتوۆتىڭ ايتقان بولجامىن كەلتىرەيىن: «IV عاسىردىڭ اياعىندا مونعوليانىڭ عۇن ءامىرشىسىنىڭ قايتىس بولعان ايەلىنىڭ كۇمبەزىندە 40 كۇن بويى مانچجۋريادان اكەلىنگەن مىڭ قۇل شىراق جاعادى. كەيىنىرەك بۇل مىڭ قۇلدىڭ ۇرپاقتارى ءحىى عاسىردا ونون جانە كەرۋلەن وزەنى بويىندا كوشىپ-قونعان موڭعول اتتى رۋدىڭ نەگىزىن قۇرادى،.. وسى سەبەپتى «موڭعول» ەتنونيمىنىڭ شىعۋ تەگى «مىڭ قول» سوزىنە ەمەس، «مىڭ قۇل» سوزىنە بايلانىستى بولىپ كەلەدى ەكەن»،– دەسە (48 بەت), ال ءوز پىكىرىن: «شىڭعىسحان ءوز يمپەرياسىنا ات قويۋ ءۇشىن ونون مەن كەرۋلەن وزەندەرى ارالىعىندا كوشىپ-قونىپ جۇرگەن موڭعول (مىڭقۇل، مىڭقول) دەگەن شاعىن تايپانىڭ اتىن پايدالانعانداي»، – دەپ بىلدىرگەن (الماتى، «جىبەك جولى»، 165-ب.).

بىراق ن.يا.بيچۋرين جوعارىدا اتالعان ەڭبەگىندە: «يۋيچۋگيان بىل پوسلەدنيم سەۆەرنىم شانيۋەم يز رودا مودە. نا وسنوۆاني ەتوگو كيتايسكيە يستوريكي سچيتالي 93 گود كونتسوم حۋننسكوگو گوسۋدارستۆا…ۆ سەۆەرنوم حۋننۋ سمەنيلاس ديناستيا: ۆو گلاۆە نەپريميريمىح ۆستال زناتنىي حۋننسكي  رود حۋيان» دەيدى. ال قيان (قۇيان) تايپاسىنىڭ 151 جىلى قىتاي اسكەرىمەن سوڭعى رەت سوعىسى تاريحتان بەلگىلى.

گ.ە. گرۋم-گرجيمايلو: «ساموستوياتەلنايا يستوريا يۋجنوگو حۋننۋ پرەكراتيلاس ۆ 215 گ.، كوگدا شانيۋي حۋچۋتسۋان بىل ارەستوۆان، ا دليا ۋپراۆلەنيا حۋننامي نازناچەن كيتايسكي نامەستنيك»، – دەگەن. سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك حۋننۋلارىنىڭ تاريح ساحناسىنان كەتكەن جىلدارى دەرەكتەردەن بەلگىلى بولۋى سەبەپتى قۋزيەۆتىڭ، وعان سۇيەنگەن جولىمبەتوۆتىڭ «IV عاسىرداعى عۇن ءشانيۋيى» تۋرالى دەرەگى بىزگە بەلگىسىز. ارينە، ءسانبي (تاتار) بيلەۋشىسى تاڭشىعايدىڭ 156-158 جىلدارداعى ەكپىنىنەن باتىسقا اۋىپ، كەيىننەن، 448 جىلى ەدىل قاعان (اتتيلا) شىققان عۇندار جايى بولەك اڭگىمە.

  ت.ابەنايۇلى «شىنىڭا كوش تاريح! شىڭعىسحان كىم؟» كىتابىندا «موڭعول» ءسوزىن «ماڭ» جانە «قۇل» دەگەن سوزدەردەن شىعارادى: «ماڭ» ءسوزى – تۇرك تىلدەرىندە ءجۇرۋ، جىلجۋ ماعىناسىن بىلدىرەدى. وعان «قۇل» ءسوزى جالعانىپ، ۇندەستىك زاڭىنا ءسال وزگەرىسكە تۇسۋدەن «ماڭعۇل» اتاۋى كەلىپ شىققان. ول دا، قىجىرتپا سارىنمەن قالىپتاسقان كوشپەندى ەل، مالشى جۇرت دەگەن ماعىناداعى ەلەسىم. بۇلاردان شىعاتىن قورىتىندى: ماڭعۇلاتاۋى، ەڭ كەمىندە وعىز حان زامانىنان باستاپ قالىپتاسقان بايىرعى ەلەسىم. ول – بارلىق شىعىستىق تۇركىلەردى مەڭزەيدى»، – دەيدى (الماتى، 2008,  63-64-ب.). قازاق تىلىندە «ماڭ، ماڭ باسقان، شۋدالارىن شاڭ باسقان»، اقان سەرىنىڭ «ماڭماڭگەر» ءانى، ت.ب. مىسالدار بۇل ءسوزدىڭ نەگىزىنەن جانۋارلاردىڭ جۇرىسىنە قاتىستى ايتىلاتىنىن بايقاتادى.

ال نەلىكتەن «ماڭ» سوزىنە «قۇل» ءسوزى جالعانۋعا ءتيىس ەكەنىن اۆتور تۇسىندىرمەگەن. شىن مانىندە تۇركتەردىڭ ەسىمدەرىنە «قۇل» ءسوزىن جالعاۋ ولار مۇسىلمان ءدىنىن قابىلداعاننان سوڭ عانا پايدا بولعان ءۇردىس.

حوندەميردىڭ «موعولدار تاريحىن» پارسى تىلىنەن ورىسشاعا 1834 جىلى اۋدارعان ۆ.گريگورەۆ كىتاپقا تۇسىندىرمەدە: «نام نەيزۆەستنو داجە ناستوياششەە زناچەنيە سلوۆا «موگول»، يبو ابۋلگازي، كاك مى  ۆيدەلي، گوۆوريت، چتو مۋنگل  زناچيت «پەچالنىي»، دوسسون پو راشيد-ۋد-دينۋ، پيشەت، چتو مونگول زناچيت «پروستوي، سلابىي»، ا ناش اكادەميك گ.شميدت ۋتۆەرجداەت، چتو ەتو پرويزۆودستۆو سەگو سلوۆا نە يمەەت نيكاكوگو وسنوۆانيا، ي چتو مونگ زناچيت «نەپوكورنىي، نەۋستراشيمىي»، دەيدى (125-ب.).

لين فون پال «يستوريا يمپەري مونگولوۆ» اتتى كىتابىندا: «پرويسحوجدەنيە ساموگو نازۆانيا «مونگولى»يمەەت نەسكولكو تولكوۆاني. پو سلوۆام د.بانزاروۆا، راسسماتريۆاۆشەگو فيلولوگيچەسكي كومپونەنت نازۆانيا ۆ ستاتە «و پرويسحوجدەني يمەني مونگول»: «…گ-ن شميدت، سلەدۋيا سانانگ-سەتسەنۋ، دۋمال، چتو ونو دانو مونگولام ساميم چينگيسحانوم ي پرويزۆەدەنو وت كورنيا مونگ، «ستروپتيۆىي», «دەرزكي»، ا مۋسۋلمانسكيە يستوريكي پرويزۆوديات ەگو وت مۋنگ، «سلابىي»، «پەچالنىي». چتوبى ني زناچيلو سلوۆو مونگيلي مۋنگ، پو سۆويستۆۋ ساموگو  يازىكا مونگولوۆ نە موگلو يح يميا پرويزويتي وت تاكوگو كورنيا: بەز ۆسياكوي ناتياجكي ونو رازلاگاەتسيا نا مون-گول، «رەكا مون». ودناكو نيكاكوي رەكي مون نا كارتاح نە سۋششەستۆۋەت. ەە نە سۋششەستۆوۆالو ي نا ەۆروپەيسكيح ي ارابسكيح كارتاح سرەدنەۆەكوۆيا»، – دەيدى (35-ب).

شىن مانىندە، ءحVىى عاسىردا سانان-شەشەن، ءحىح عاسىردىڭ باسىندا گ.شميدت «ستروپتيۆىي» دەگەن «مونگ» سوزى قازىرگى موڭعول تىلىندە جوق. بۇل – تۇرك ءسوزى. «قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگىندە»: «موڭكى» 1. تۋلاۋ، الەم-تاپىرىق، شات-شالەكەي بولۋ; 2. اۋىسپ.   قاتتى اشۋلانۋ، شامدانۋ; دەلىنگەن (الماتى 2008, «دايك-پرەسس»،  600-ب.). 

ق.سالعاراۇلى مونعولداردىڭ تۇپكى تەگىن گەرودوت «تاريحىنداعى» سكيفتەردەن جەڭىلىپ، ازيا شىعىسىنا قاشقان قۇلداردان شىعارىپ، «موڭعول» ماعىناسى «مىڭ قۇل» بولۋى  مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. «كونە قىتايلىقتاردىڭ «كەۋدەلى قۇل»، «كەكشىل قۇل» دەگەن ماعىنادا قولدانىپ، تاريحنامالارىنا حالىقتىق اتاۋ رەتىندە ەندىرگەن «سيۋڭنۋ» («سيۋڭ» – كەۋدە، «نۋ» – قۇل») ەتنونيمىنىڭ ەجەلگى تۇركتىڭ «مۇڭعۇل» («مۇڭدى قۇل» نەمەسە «تۇنەرگەن قۇل») دەگەن حالىقتىق اتاۋىنىڭ كالكالىق اۋدارماسى ەكەنىن اڭعارۋ ەش قيىندىق تۋعىزبايدى»، («ۇلى قاعانات» كىتابى، استانا، «فوليانت»، 2008, 159-ب.),  «مۇنىمىزدىڭ دۇرىستىعىن ورىستىڭ ايگىلى شىعىستانۋشىسى ن.يا.ءبيچۋريننىڭ ءسيۋڭنۋدى «زلىي نەۆولنيك» (بيچۋرين ن.يا. 1950.– ستر.39)  دەپ اۋدارۋى دا ابىلعازىنىڭ مۇڭعۇلدى «مۇڭدى قۇل»، «تۇنەرگەن قۇل» دەپ ءتۇسىندىرۋى دە قۇپتاپ تۇرعانداي»،– دەيدى (سول كىتاپتا، 357-ب.).

بۇل قالاي بولعانى؟! جوعارىداعى كەيبىر اۆتورلارمەن كەلىسەر بولساق، شىڭعىس حان سونشاما رۋ-تايپالاردى بىرىكتىرگەننەن سوڭ، ولارعا شىنىمەن-اق: «بۇرىن ءبىز «بيدە» دەگەن حالىق ەدىك، ەندى «مۇڭدى قۇل، تۇنەرگەن قۇل، ماڭ قۇل، مىڭ قۇل» دەپ اتالايىق!»، – دەگەنى مە؟!  بۇرىننان حاندىق قۇرعان، بەدەلدەرى زور بولعان نايمان، كەرەي، جالايىر، قىرعىز، تاتار، ت.ب. رۋ-تايپالار ءوز اتتارىن «مۇڭدى قۇل» دەگەن اتاۋعا اۋىستىرعانىنا «شاتتانعان»  دەۋ اقىلعا قونا ما؟! (حارا-داۆان: «ەتو يميا بىلو تاكوە بلەستياششەە، چتو ۆسە س پروبۋجدايۋششيمسيا ناتسيونالنىم چۋۆستۆوم ستالي گورديتسيا يم»).

«موڭعول» سوزىنە قاتىستى بۇدان وزگە دە ورەسكەل  بولجامداردى ماقالالار مەن كىتاپتاردان، ينتەرنەتتەن كورەۋگە بولادى. بۇل ماسەلەگە قاتىستى پىكىرلەردىڭ ءالى دە تولاستاماۋىنا قاراعاندا بۇرىن-سوڭدى تاريحشىلاردىڭ «موڭعول» ءسوزىنىڭ ماعىناسى جايىندا ايتقاندارى كوپشىلىك جۇرت سەنىپ، قابىلدارلىق دارەجەدە بولماي تۇرعانى بايقالادى.

كوپتەگەن شەجىرەشى، تاريحشىلاردىڭ الگىندەي پىكىرلەر ايتۋ سەبەبى – ولار ح-ءحىىى عاسىرلارداعى قىتاي دەرەكتەرىندەگى «مەن گۋ»، سونداي-اق ءحى عاسىردا جازىلعان ج. بالاساعۇننىڭ «قۇتادعۋ بىلىك» (1070 ج.), م.قاشقاريدىڭ «ديۋان لۇعات ات-تۇرك»  (1074 ج.) ەڭبەكتەرىندەگى «مەنگۋ» (قازىرگى ايتۋدا «ماڭگى»، ال ورىسشا ماعىناسى ۆەچنىي) ءسوزىنىڭ العاشقى بۋىنى «مەن» ەكەنىن ەسكەرمەي، نەگە ەكەنىن، «مۇڭ»، «مۇن»، «ءموڭ»  ءتۇبىرلى  سوزدەرگە جۇگىنگەن. ءبىر قىزىعى – بۇلار دا تۇرك  سوزدەرى: 1. «مۇڭ» – مۇڭدى، مۇڭايۋ ماعىناسىنداعى ءسوز. 2. «مۇن» – ساناسى مۇنارتۋ، ماڭگىرۋ سوزى. 3. «مۋڭقا» – جانۋارلار مىنەزىنە قاتىستى ايتىلاتىن موڭكۋءسوزى. «درەۆنەتيۋركسكي سلوۆار» سوزدىگىندە تۇبىرلەرى ۇقساس وسى ءتورت سوزگە دە مىسالدار كەلتىرىلگەن:

1) MENGU- 1. ۆەچنوست، بەسكونەچنوست (مق ءىىى 378); ەraz qot tilek  arzu mengu  tile  وستاۆ پوكوي، پروسبى ي مولبى، پروسي و ۆەچنوستي (جب 374₂); 2. ۆەچنىي، پوستوياننىي: مengu azun  ۆەچنىي مير (ۆسەلەننايا) (مق III 378); سونداي-اق وسى ءسوزدىڭ: bengu, benku, benu, meni, menku, menu تۇرىندەگى مىسالدار كەلتىرىلگەن. (mengu temur مىسالى – موڭكە تەمىر ەسىمىنىڭ دۇرىسى «ماڭگى تەمىر» ەكەنىن كورسەتەدى). بۇل ءسوزدىڭ «مەڭگۇ» تۇرىنە دە مىسالدار بەرىلگەن: MENIGU ۆەچنىي، بەسكونەچنىي: anaڭ utlisin menigu ءوlmas  ۆ ناگرادۋ زا ەتو ون نە ۋمرەت نيكوگدا (ۆەچنو), (قازاقشاسى: «ونىڭ وتەۋىنە ماڭگى ولمەس») (Man III 11₁₆).

2)  MUN   نۋجدا، زابوتا، تياگوتا، ناپاست; سترادانيە، گورە، پەچال: ءqarۇa  qari bilsa munin ol buz sukar   ەسلي بى ۆورونا زنالا و گروزياششيح ەي سترادانياح (گولودا), ونا پروكلەۆالا بى لەد (مق ءى 425); MUڭYUQيسپىتىۆات بەدستۆيا، تياگوتى; سترادات; پەچاليتسيا (جب 89₁₀), MUڭLUY -  ءmunluۇ er مۋجچينا، وبرەمەنەننىي زابوتامي (مق ءىىى 382); ءmunluۇ erinc` سترادايۋششي، نەسچاستنىي; MUNUNLUY نۋجدايۋششيسيا، يسپىتىۆايۋششي نۋجدۋ، نەدوستاتوك: ءاjiۇliۇli ءmunuڭluۇ bolur  پروسيتەل، يسپىتىۆاەت نۋجدۋ  (جب 73₂₁); MUNSUZ (مۇڭسۇز)  بەز زابوت; نە ۆەدايۋششي زابوت، تياگوت، ستراداني (جب 14₁₄).

3) MUN زابلۋجداتسيا; ستانوۆيتسيا سلابوۋمنىم، (ساناسى مۇنارتۋ، ماڭگىرۋ. ح.ق-ا); ۆپادات ۆ دەتستۆو، ۆىجيۆات يز ۋما: adu qutsiz azun qarip-mu munar  نە زابلۋجداەتسيا لي، ودرياحلەۆ، نەسچاستنىي مير؟ (يۋگ س₄₄₈); qari er mundi  ستاريك ۆپال ۆ دەتستۆو (مق ءىى 30); MUNQUL    نەرازۋمنىي، گلۋپىي، ليشەننىي راسسۋدكا: toz topraqqa batilip turqaru munqul ertilar  پوگريازنۋۆ ۆو پراحە، وني بىلي ليشەنى راسسۋدكا (تت ءىىى₂₇).

4) MUNQA نەپوكورنىي، سۆوەۆولنىي، ستروپتيۆىي (جب 106₈); MUN — az  تەريات راسسۋدوك، بەسيتسيا (و جيۆوتنىح): javlaq semirsa munar ham azar  ەسلي نوروۆيستىي (كون) زاجيرەەت، ون بەسيتسيا (جب 210₁₃); ءموN ستانوۆيتسيا نا دىبى (مق ءىىى 341).

راشيد اد-دين «جامي` ات-تاۋاريحتا» نەلىكتەن: «سلوۆو جە مونگول سپەرۆا زۆۋچالو «مۋنگول»، تو-ەست «بەسسيلنىي» ي «پروستودۋشنىي» دەپ قاتەلەستى دەسەك، مۇنىڭ سەبەبى، قىتايدان كەلگەن بولات چانسيان (مينيستر) وعان تۇركتىڭ «مەنگۋ-ماڭگى» ءسوزىنىڭ وزگە – ماڭگۋ (ماڭگىرۋ، ساناسى مۇنارتۋ) تۇرىن ايتقان سياقتى.  «قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگىندە»: ماڭگى ءى – ءومىر بويى، ۇنەمى، ماڭگى-باقي، ماڭگىلىك; ماڭگى ءىى – ەسەڭگىرەۋ، مەڭ-زەڭ بولۋ، ماڭگىرۋ; (587-ب.). وسىلارعا ۇقساس سوزدەر قازىرگى موڭعول  تىلىندە دە بار: «ءمونح» – ماڭگى ساقتاۋ، مىزعىماس; ءمونح تەنگەر – قۇدىرەتتى ءتاڭىر»، دەلىنسە، ال «مەنگە» – جولى بولماۋ، ساتسىزدىككە ۇشىراۋ;(«مونگول-كازاح تول»، ب.بازىلحان.، ۋلاان بااتار-ولگي،1984 ج.). سونداي-اق، ابىلعازى باھادۇر ايتقان «تۇركتىڭ مۇڭ ءسوزى» دە وسى سوزدىكتە: «مۋنا-ح» – مۇڭايۋ، ابىرجۋ، الجۋ، الجاسۋ; «مۋنگيناا» – مۇڭ، قايعى; دەپ جازىلىپتى، (311-ب.).

ارينە، تۇبىرلەرى ۇقساس وسىنشاما تۇرك سوزدەرىنەن شەجىرەشى، زەرتتەۋشىلەر قالاي عانا شاتاسپاسىن!؟ الايدا،  زەرتتەۋشىلەر «مەن» بۋىنىنداعى «ە»  (كەيىن «ءا» -گە اينالعان) ارپىنە مۇقيات قاراپ، ونى «ۇ» ءارىپتى «مۇڭ» ءتۇبىرلى سوزدەرمەن شاتاستىرماعاندا، مۇمكىن، «موڭعول» ءسوزىنىڭ ماعىناسىن سەگىز عاسىر بويى ىزدەپ جۇرمەس پە ەدىك…

تاڭ قالارلىق نارسە – «ماڭگى» ءسوزىنىڭ ءتۇرلى ماعىنا بەرۋى  تۇرك تىلىنەن وزگە دە تىلدەرگە ءتان ەكەن! مىسالى، «ماڭگى» ءسوزىنىڭ ورىسشا اۋدارماسى «ۆەچنىي» ءسوزى «ۆەچنايا سلاۆا» (ماڭگى داڭق) دەگەن وپتيميستىك تە، سونداي-اق «كانۋل ۆ ۆەچنوست» (و دۇنيەلىك بولدى، باقيلىق بولدى) دەگەن ماعىنادا دا قولدانىلادى…

شىندىعىنا كەلسەك، «مەنگۋ» ءسوزى قىتاي دەرەكتەرىنەن الدەقايدا ەرتە، ءVىىى عاسىرداعى كونە تۇرك جازبا ەسكەرتكىشتەرىندە بار ءسوز. ول كولتەگىن ەسكەرتكىشىندەگى جازۋلاردا «بەنگۋ» تۇرىندە بىرنەشە رەت كەزدەسەدى. مىسالى كولتەگىن «كىشى جازۋى» اتالاتىن ءماتىننىڭ 11-جولىندا: «سابىم ەرسەر بەنگۋ تاشقا ۇرتىم» – ءسوزىم بولسا ماڭگى تاسقا ويدىردىم; 12-جولىندا: «بۇنى كورۇ-ءبىلىڭ بەنگۇ تاش» – مۇنى كورىپ-بىلىڭدەر ماڭگىتاس; 13-جولىندا: «ەرىگ يەرتە بەنگۇ تاش توقىتتىم» – ەرۋ جەردە ماڭگى تاس تۇرعىزدىم; دەلىنگەن، (ت.ابەنايۇلى اۋدارۋى).

كولتەگىن ەسكەرتكىشىندەگى «بەنگۋ» ءسوزىن نەلىكتەن زەرتتەۋشىلەر «ماڭگى» دەپ اۋدارعان دەگەن سۇراق تۋادى. بۇل تۋرالى م.قاشقاري ەڭبەگىندە; «وعىزدار، قىپشاقتار جانە سۋبارلار ءسوز باسىنداعى  م  دىبىسىن ب دەپ ايتادى. مىسالى، تۇركتەر «مەن باردىم» دەسە، ال الگى تايپالار «بەن باردىم» دەيدى. (م.قاشقاري «تۇركتەر» دەپ نەگىزىنەن افراسيياب ۇرپاقتارى بيلەيتىن قاراحاندىقتار مەملەكەتىندەگى (جەتىسۋ،تاراز، قاشقاريا ولكەلەرى) تايپالاردى اتاپ، شىعىستاعى جالايىر، كەرەيىت، نايمان، قياتتاردى مۇلدە ءسوز قىلماعان).  بىزدەر (قازاقتار) بۇگىندە م  دىبىسىمەن ايتىپ جۇرگەن سوزدەردىڭ كولتەگىن ۇلكەن جانە كىشى جازۋلارىندا  ب ارپىمەن: بەنگۋ – ماڭگى، بۇنتا – مۇندا، باڭگى تاشقا – ماڭگى تاسقا، بۇڭ يوق – مۇڭ جوق، بۇڭسىز – مۇڭسىز، (قايعىسىز), بۇنچا يەركە – مۇنشا جەرگە، ءبىنىپ – ءمىنىپ، مىنە سالىپ، ءبىنىپ تىگدى – ءمىنىپ ءتيدى، بۇنتا ۇرتىم – مۇندا ويدىردىم، جازدىردىم» دەپ ءVىىى عاسىر ورتاسىندا جازىلۋىنان، سول كەزدەرى تۇرك قاعاناتى حالقىنىڭ تىلىندە ءالى دە وعىزدىق ديالەكت ساقتالعانىن كورەمىز. ال وسى ەسكەرتكىشتەردەگى «ماڭا –ماعان، ماڭا كورتى – ماعان قارادى، مەن – مەن، مەنىڭ – مەنىڭ، ءتىلىن مەسەر – ءتىلىن بەسە (ويىلماسا), ءسۇڭۇش ءمىش – سوعىستىق» دەگەن جازۋلاردان شىعىسقا تۇركستاننان اۋىپ كەلگەن تۇركتەردىڭ («ءتۇپ-تۇقياننان بورتە-باباعا شەيىن» تاراۋىن وقىڭىز) ءVىىى  عاسىردا ءسوز باسىنداعى ب دىبىسىن  م دەپ ايتۋعا كوشە باستاعانى بايقالادى. ال حورەزم حانزاداسى جالەلادديننىڭ لاقاب اتى «ماڭگىبەردى»  دەلىنۋى ءحىىى عاسىر باسىندا ورتا ازيادا دا «بەنگۋ» سوزىندەگى ەكى الدىڭعى دىبىستىڭ  (بە) «ءما» بولىپ وزگەرىسكە ۇشىراعانىن («ماڭگى») كورەمىز. ورتا ازياعا كەلگەن جالايىر، كەرەي، نايمان، ت.ب. شىعىس تۇرك تايپالارىنىڭ دا كەشىكپەي وسىلايشا سويلەگەنىنە  قازاق تىلىندە دە بۇل ءسوزدىڭ «ماڭگى» دەلىنۋى دالەل. ال شىعىستا قالعان تۇركتەردە «بەنگۋ» ءسوزى ءVىىى عاسىردان كەيىنىرەك  «مەنگۋ» دەلىنىپ، ءتىپتى بەرىدە  «ە» مەن «ۋ»  دىبىستارى «ءو» بولىپ  وزگەرىسكە ۇشىراعانىن «ماڭگى» ءسوزىنىڭ قازىرگى موڭعول (ويرات)  تىلىندە «ءموڭح»، «يۋان» اقشاسىنىڭ  «مونگو» دەلىنۋىنەن كورەمىز.

قازاقتا ماڭگى سوزىنە باقي ءسوزىن قوسىپ، ماڭگى-باقي دەپ ايتۋ دا كەزدەسەدى. تۇركياداعى وعىز تۇركتەرىندە دە «ماڭگى» ءسوزى  bengi, ال «باقي» ءسوزى baki تۇرىندە بار سوزدەر، ءارى ەكەۋى دە  «ماڭگىلىك» ماعىناسىن بىلدىرەتىن سينونيم سوزدەر («تۋرەتسكو-رۋسسكي سلوۆار»: baki – پوستوياننىي، ۆەچنىي. (م. 1977. 91-ب.). «درەۆنەتيۋركسكي سلوۆار» ج.بالاساعۇننىڭ «قۇتادعۋ بىلىك» شىعارماسىنداعى «باقى» ءسوزىن اراب ءسوزى، ماعىناسى «پوستوياننىي، ۆەچنىي» دەيدى. بىراق ناناي تىلىندە دە بالانا-باقي دەگەن ءسوز بار جانە ول دا «باياعىدا، ەرتەدە» دەگەندى بىلدىرەدى ەكەن («سراۆنيتەلنىي سلوۆار تۋنگۋسو-مانچجۋرسكيح يازىكوۆ»، لەنينگراد. 1975.). ال م.قاشقاري «سوزدىگىندەگى» باقى سوزىنە (№5756) «حولم» (توبە، ادىر) دەپ تۇسىنىكتەمە بەرىلگەن. ءازىربايجان استاناسى باقى (باكۋ – ورىسشا بۇرمالانعان ءتۇرى) اراب نەمەسە ناناي تىلىندەگى «ماڭگى» ماعىناسىندا، سونداي-اق تۇركشە «قىراتقا ورنالاسقانى ءۇشىن» دە  وسىلاي اتالۋى مۇمكىن. ال قازاق تىلىندەگى «ماڭگى-باقي» – ءبىرى تۇرك، ەكىنشىسى اراب (نەمەسە ناناي) سوزدەرىنەن تۇراتىن سينونيم سوزدەر سىڭايلى.

 

قىتاي دەرەكتەرىندەگى «مەن گۋ»                                                           

732 جىلى جازىلعان كولتەگىن ەسكەرتكىشىندەگى «بەنگۋ» ءسوزىن قازاق زەرتتەۋشىلەرى «ماڭگى»، ورىستار «ۆەچنىي» دەپ اۋدارا تۇرا، وسى ءسوز ءحى عاسىردا جازىلعان م.قاشقاري، ج.بالاساعۇن شىعارمالارىندا «مەنگۋ» تۇرىندە بار ەكەنىن كورە تۇرا، ونى قىتاي دەرەگىندەگى «موڭعول» اتاۋىن اڭعارتاتىن «مەنگۋ» سوزىمەن فونەتيكالىق قانا ەمەس، ماعىنالىق جاعىنان دا بىردەي بولار دەپ ماسەلە قويماعان سياقتى. سونداي-اق، قىتاي دەرەكتەرىندەگى «مەنگۋ» – ءدى «موڭعول حالقىنىڭ كونە اتاۋى» دەپ جۇرگەن زەرتتەۋشىلەر، نەگە ەكەنىن، وسى «مەڭگۋ» ءسوزىن تۇتاس سويلەم ىشىندە كورسەتپەي، زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىندە تەك جەكە ايتىپ كەلەدى. سوندىقتان، «مەنگۋ» ءسوزىنىڭ شىڭعىز حان باسقاراتىن حالىققا قاتىستى ەكەنىن ناقتى سۋن (وڭتۇستىك قىتاي) ەلشىسى چجاو حۋن 1221 جىلى جازعان «مەن-دا بەي لۋ» ەڭبەگىنەن كورەمىز. زەرتتەۋشىلەر بۇل ەڭبەكتىڭ اتاۋىنداعى ءبىرىنشى بۋىندى «مەنگۋ» (موڭعول), ەكىنشىسىن «دادا» (تاتار) سوزدەرىنىڭ قىسقارتىلىپ ايتىلۋى دەپ، ورىسشا «پولنوە وپيسانيە مونگولو-تاتار» دەپ اۋدارعان.

ءدال سول جىلى شىڭعىز حانعا ورتا ازياعا بارىپ جولىققان ەكىنشى ەلشى گوۋ مەن-ءيۋيدىڭ «گوۋ مەن-يۋي شي-بەي لۋ» جازبالارى «وپيسانيە پوسولستۆا  گوۋ مەن-يۋيا نا سەۆەر» دەپ اۋدارىلعان. «بەي» – سولتۇستىك دەگەن ءسوز ەكەنىن ەسكەرسەك، چجاو حۋن ەڭبەگى «سولتۇستىكتەگى مەنگۋ-تاتارلار جايلى جازبالار» دەپ اتالۋعا ءتيىس.

«مەن-دا بەي لۋ» مازمۇنىنا قاراي، وندا شىڭعىز حان مەملەكەتىنىڭ حالقى تۋرالى باياندالىپ وتىرعانى ەش كۇمان تۋدىرمايدى. تەك اۆتوردىڭ «مەنگۋ» دەپ جازعاندارىن كەيىن ورىس تىلىنە اۋدارۋشىلار «مونگول» دەپ «تۇزەتىپ» جىبەرگەنىن كورەمىز. 1893 جىلى دانيالىق ۆ.تومسەن كولتەگىن، تونۇقۇق، ت.ب. سىنا جازۋلارىنىڭ تۇرك تىلىندە ەكەنىن اشقاننان سوڭ دا زەرتتەۋشىلەر ونداعى تۇركتىڭ «بەنگۋ (ماڭگى) سوزىمەن «تان تاريحىنداعى»، چجاو حۋن جازبالارىنداعى «مەنگۋ»  ماعىنالاس-اۋ دەمەگەن. كەرىسىنشە، ءحىىى عاسىردا دا، قازىرگى زەرتتەۋشىلەردىڭ دە قىتاي دەرەكتەرىندەگى «مەنگۋ» (موڭعول) اتتى حالىقتىڭ تۇرك قاعاناتتارىنىڭ جەرىندەگى ەل ەكەنىن بىلە تۇرا، «بۇل اتاۋ تۇرك ءسوزى بولار؟!» دەپ ويلانباستان، ونى شۇرشىتتەردىڭ (مانچجۋريا) سولتۇستىگىندەگى ءبىر تايپانىڭ اتىنا بالاعانىن كورەمىز.

اتالعان ەڭبەگىندە چجاو حۋن  شىڭعىز حاننىڭ مەملەكەت اتاۋى ءۇشىن «موڭعول» ءسوزىن الۋىن بىلاي تۇسىندىرەدى: «بۇرىن مەنگۋ دەگەن حالىق بولىپ، ودان چجۋرچجەندەر (مانجۇرلاردىڭ بۇرىنعى اتاۋى، قازاق «ءشۇرشىت» دەيدى. – ح.ق-ا) اسا قاتتى قورىققان ەدى. ولار كەيىن قىرىلدى. بىراق شىڭعىز حان ءوز يمپەرياسىن قۇرا باستاعان كەزدە ونىڭ قول استىنا وتكەن كەيبىر تسزيندىك چجۋرچجەندەر وعان الگى، بۇرىنعى حالىقتىڭ «موڭعول» اتىن الۋ ارقىلى تسزيندىكتەردە ۇرەي تۋعىزۋعا كەڭەس بەردى»،  دەيدى. ول سونداي-اق، بۇرىنعى موڭعول مەملەكەتىنىڭ ول كەزەڭدە جويىلعانىن، ال قازىرگى موڭعولدار – كادىمگى تاتارلار» دەپ، ال شىڭعىز حان جاۋلانعان تسزين جەرىن (سولتۇستىك قىتاي) باسقارۋعا قويعان جالايىر مۋحالي تۋرالى: «يا، حۋن، ليچنو زامەچال، كاك يح ۆرەمەننو زامەششايۋششي يمپەراتورا گو-ۆان مو-حوۋ كاجدىي راز سام نازىۆال سەبيا “مى، تاتارى”; ۆسە يح سانوۆنيكي ي كوماندۋيۋششيە [تاكجە] نازىۆالي سەبيا “مى، دا-دا جەن”(«ءبىز، تاتار ادامدار». ح.ق-ا.). وني داجە نە زنايۋت، ياۆليايۋتسيا لي وني مونگولامي (مەن گۋ) ي چتو ەتو زا نازۆانيە» دەپ جازعان. بۇل ەڭبەكتە «مەنگۋ-تاتار» ەكى حالىقتىڭ ەمەس، سينونيم سوزدەردەي، ءبىر حالىقتىڭ اتاۋى رەتىندە ايتىلعان.

وڭتۇستىك قىتاي تاريحشىسى حۋان چجەن (1256 ج. «دۋن-فا» وقىمىستىلىق دارەجەسىن العان) «گۋ-تسزين تسزي-ياو ي-پيان» (“درەۆنيە ي سوۆرەمەننىە ۋتراچەننىە سوچينەنيا س زاپيسيامي ۆاجنىح سوبىتي”)  شىعارماسىندا: «سۋششەستۆوۆالو ەششە كاكوە-تو مونگولسكوە گوسۋدارستۆو.  ونو ناحوديلوس ك سەۆەرو-ۆوستوكۋ وت چجۋرچجەنەي. تاتارى پريسۆويلي يح يميا ي ستالي نازىۆاتسيا ۆەليكيم مونگولسكيم گوسۋدارستۆوم» (قىتايشا تۇپنۇسقادا «دا مەن-گۋ گو»), – دەپ جازعان.

لي سين-ءچۋاننىڭ «تسزا-تسزي» ەڭبەگىندە دە: “سۋششەستۆوۆالو ەششە كاكوە-تو مونگولسكوە گوسۋدارستۆو (تۇپنۇسقادا «مەن گو»). ونو ناحوديلوس ك سەۆەرو-ۆوستوكۋ وت چجۋرچجەنەي. پري تان ەگو نازىۆالي پلەمەنەم مەن-ۋ. تسزينتسى نازىۆالي ەگو مەن-ۋ، ا تاكجە نازىۆالي ەگو مەن-گۋ. ەتي ليۋدي نە ۆاريلي پيششي. موگلي ۆيدەت نوچيۋ. وني يز شكۋر اكۋلى  دەلالي لاتى، كوتورىە موگلي زاششيتيت وت شالنىح سترەل. س ناچالا [گودوۆ پراۆلەنيا] شاو-سين (1131-1162) وني ناچالي مياتەجي. گلاۆنوكوماندۋيۋششي  تسزۋن-بي  ۆوەۆال [س نيمي] ۆ تەچەنيە ريادا لەت، [نو] ۆ كونتسە كونتسوۆ نە سموگ پوكارات; تولكو، رازدەليۆ ۆويسكا، ۋدەرجيۆال ۆاجنىە ستراتەگيچەسكيە پۋنكتى ي، ناوبوروت، پودكۋپال يح ششەدرىمي [پوداركامي]. يح ۆلادەتەل تاكجە نەزاكوننو نازىۆالسيا پەرۆىم اۆگۋستەيشيم يمپەراتوروم-رودوناچالنيكوم». ۆو ۆرەمەنا تسزينسكوگو ليانا [وني] پريچينيالي زلو نا گرانيتساح. [كاك ۆيدنو]، وني پوياۆيليس داۆنو… تەپەر تاتارى نازىۆايۋت سەبيا ۆەليكيم مونگولسكيم گوسۋدارستۆوم. (تۇپنۇسقادا «دا مەن-گۋ گو»، بۇل «يەكە مەنگۋ ەل ۇلىسى» اتاۋىنىڭ قىتايشا اۋدارماسى دەپ ەسەپتەلىنەدى. ح.ق-ا.), ي پوەتومۋ پوگرانيچنىە چينوۆنيكي يمەنۋيۋت يح [سوكراششەننو] مەن-دا. نو ەتي دۆا گوسۋدارستۆا وتستويات درۋگ وت درۋگا س ۆوستوكا نا زاپاد ۆ وبششەي سلوجنوستي نا نەسكولكو تىسياچ لي. نەيزۆەستنو پوچەمۋ وني وبەدينەنى پود ودنيم يمەنەم»، –  دەيدى.

اكادەميك ۆ.پ.ۆاسيلەۆ: «دان-تسزين-گو-چجي» ۋتۆەرديتەلنو گوۆوريت، چتو نارود  مەنۆۋ جيل نا سەۆەرو-ۆوستوكە وت چجۋرچجەنەي، ي چتو ەتو سوۆسەم نە توت، كوتورىي سدەلالسيا پوسلە يزۆەستەن پود يمەنەم مونگولوۆ، كوتورىە جيلي نا سەۆەرو-زاپادە. تاكيم وبرازوم، نارود مەنۆۋ بىل توجە مانچجۋرسكي; ون وبيتال نا ۋستە امۋرا، گدە مى ي نىنە ناحوديم يميا مانگۋنى، ناسكولكو يزۆەستنو يز راسسكازوۆ پۋتەشەستۆەننيكوۆ، گوۆورياششيح مانچجۋرسكيم يازىكوم، ا سلوۆو مەنگۋ وزناچاەت نا يح يازىكە رەكۋ، ي ودنورودنو س سوۆرەمەننىم مانچجۋرسكيم سلوۆوم مۋكە»، – دەگەن ەدى («زاپيسكي يمپەراتورسكوگو ارحەولوگيچەسكوگو وبششەستۆا». توم ءحىىى. سانكت-پەتەربۋرگ، 1859. 80-ب.). ال 219-بەتتە: «ا پوتوم، كاك مى زناەم يز دونەسەنيا كيتايسكوگو ۆوەناچالنيكا، ەتوت نارود بىل يسترەبلەن چجۋرچجەنيامي – وسنوۆاتەليامي يمپەري تسزين، كوتورايا بىلا رازگروملەنا پوزجە تاتارامي چىنگىز حانا» دەگەن.

ارينە، شىڭعىز حان اتالارى قابىل حان مەن بارتان-باھادۇر 1131-1162 جىلداردا وزدەرىن «يمپەراتور» دەپ جاريالاماعانى، تەڭىز-مۇحيتتان قاشىقتا ءومىر سۇرگەندىكتەن «اكۋلا تەرىسىنەن قالقان جاسايتىن حالىق» بولماعاندىعى  انىق. ابىلعازى باھادۇردىڭ «تۇرك شەجىرەسىندە» بايان ەتىلگەنىندەي، «موڭعولداردىڭ ەرگەنە قوننان شىققان كۇنىن تويلاۋ ءداستۇرى» بولۋى دا بۇل حالىقتىڭ سۋ بويىنان ەمەس، تاۋ قويناۋىنان شىققانىن دالەلدەيدى.

وسىعان قاراماستان، قازىرگى كەيبىر زەرتتەۋشىلەر (شىڭعىز-حان باسشىلىعىمەن قۇرىلعان مەملەكەتتىڭ تۇركتىك ەكەنىن، ول كەزدە موڭعول اتتى ەتنوس يا تايپانىڭ بولماعانىن ايتا تۇرا) «موڭعول» دەگەن شىعىس تۇركتەرىنىڭ مەملەكەتىنىڭ اتاۋى الگى، جويىلىپ كەتكەن چجۇرچجەندىك مونگۋس تايپاسىنىڭ اتاۋىنان الىنعان» دەگەن ەسكىرگەن پىكىردى قايتالاۋدا. شۇرشىتتەردەن (چجۋرچجەن)  جەڭىلىپ، جويىلعان مەنگۋ (مانگۋ، مونگۋ) تايپاسىنىڭ اتىن شىڭعىز حان باستاعان تايپالار 1206 جىلعى قۇرىلتايدا قابىلداۋ ارقىلى جەڭىمپاز تسزين-ءشۇرشىت يمپەرياسىن شوشىتپاق بولدى دەۋ قيسىنعا كەلمەيدى. ەرگەنە قوننان شىققان حالىق وزدەرىنەن ەكى-ءۇش مىڭ شاقىرىم سولتۇستىكتە از ۋاقىت ءومىر ءسۇرىپ، جويىلىپ كەتكەن مانجۇرلىق تايپانىڭ اتىن الۋى دا اقىلعا قونبايتىن پىكىر.

اكادەميك ۆ.پ.ۆاسيلەۆ موڭعول سوزىنىڭ ماعىناسى جايىندا: «مونگولى دوچينگيسوۆسكوي ەپوحي نيچەگو وبششەگو نە يمەلي س تەمي مونگولامي، نازۆانيە كوتورىح ۆسترەچاەتسيا ۆ كيتايسكيح يستوچنيكاح ۆ رازليچنىح ترانسكريپتسياح، ي ترانسكريپتسيا مەن-گۋ، وتليچنايا وت ۆسەح پرەجنيح ي ۋپوترەبلياۆشاياسيا ۆ وتنوشەني مونگولوۆ چينگيس-حانا، وزناچاەت ۆ بۋكۆالنوم پەرەۆودە “پولۋچيۆشي درەۆنەە” ي ياۆلياەتسيا تولكو نازۆانيەم ديناستي چينگيس-حانا، كوتوروە بىلو پرينياتو پوسلەدنيم ۆ پودراجانيە كيتايسكيم يمپەراتورام»، (ۆ.پ. ۆاسيلەۆ، يستوريا ي درەۆنوستي، 159-161-ب.) دەپ، قىتاي تاريحنامالارىنداعى «مەن گۋ» ەكى يەروگليفى قىتايلاردىڭ «بايىرعىنى قابىلداعاندار نەمەسە ەجەلگىنى ساقتاۋشىلار» دەگەن ماعىناداعى يەروگليفتەر ەكەنىن ايتادى. ال 1890 جىلدارداعى «ك حرونولوگي چينگيسحانا ي ەگو پرەەمنيكوۆ» ەڭبەگىندە ول «مەن گۋ» يەروگليفتەرىنىڭ ماعىناسىن ورىسشاعا «ۆوزۆراتيت ستاروە» (كونەنى جاڭعىرتقاندار) دەپ اۋدارعان (6-ب.). بىراق، سايىپ كەلگەندە، «بايىرعىنى قابىلداعاندار، ەجەلگىنى ساقتاعاندار» مەن «كونەنى جاڭعىرتۋشىلار» دەگەن سوزدەر تۇرك تىلىندەگى «ماڭگى، ماڭگىلىك» سوزىمەن ماعىنالاس.

كەيبىر تاريحشىلار قۇبىلاي حاننىڭ ۇلى ۇلىس تاعىنا «جاسا» زاڭىن بۇزىپ وتىرعاندىقتان، قىتايلىقتارعا ارقا سۇيەۋ ماقساتىمەن  مەملەكەت  اتىن «يۋان» دەپ قىتايشاعا وزگەرتكەنىن ايتادى. شىن مانىندە، «يۋان» – تۇركتىڭ «ماڭگى، ماڭگىلىك» ءسوزىنىڭ قىتايشاعا اۋدارماسى ەكەن.  ە. حارا-داۆان اتالعان كىتابىنىڭ 265-بەتىندە: «ەتو ديناستيا نازىۆالاس دو 1281 گودا مونگولسكوي – مەن-گۋ, كوگدا پەرەيمەنوۆانا ۆ يۋان، ت.ە. «وسنوۆانيە»، «ناچالو»، – دەيدى. قۇبىلاي بيلىگى كەزىندە قابىلدانعان مەملەكەتتىك ۆاليۋتانىڭ «يۋان» اتاۋى قىتايدا كۇنى-بۇگىنگە شەيىن ساقتالعان. مەملەكەتتىڭ قىتاي تارابىندا كۇمىس اقشا «يۋان» دەلىنگەنمەن، موڭعوليادا دا، ونىڭ سولتۇستىگىندەگى تۇڭعىس تەكتى حالىقتار دا بۇل اقشانى،  كەيىنىرەك كۇمىستىڭ ءوزىن دە «مونگو» (ماڭگى) دەپ اتاعان.

الايدا، كۇمىستىڭ «ماڭگى» اتالۋى كەيىن، قۇبىلاي مەملەكەتتى يۋان اتاعاننان سوڭ ورىن العانىن  ەسكەرمەگەن  قىتايدىڭ ورتا عاسىرداعى  جازۋشىلارى پەن دا-يا مەن سيۋي تين «كراتكيە سۆەدەنيا و چەرنىح تاتاراح» دەگەن ەڭبەكتەرىندە: «گوسۋدارستۆو چەرنىح تاتار نازىۆاەتسيا ۆەليكوي مونگوليەي. ۆ پۋستىنە يمەەتسيا گورا مەنگۋ-شان، ا ۆ تاتارسكوم يازىكە سەرەبرو نازىۆاەتسيا «مەنگۋ». چجۋرچجەني نازىۆالي سۆوە گوسۋدارستۆو «ۆەليكوي زولوتوي ديناستيەي»، ا پوتومۋ ي تاتارى نازىۆايۋت سۆوە گوسۋدارستۆو «ۆەليكوي سەرەبريانوي ديناستيەي»، دەپ جازىپتى.  بۇعان ايتارىمىز: بىرىنشىدەن، «مەنگۋ» ءسوزى شىڭعىز حان مەملەكەتى قۇرىلماستان بۇرىن دا – 732 جىلى ورناتىلعان كولتەگىن ەسكەرتكىشى جازۋلارىندا، ح-ءحى عاسىرلارداعى قىتاي تاريحنامالارىندا، ءحى عاسىرداعى ج.بالاساعۇن، م.قاشقاري شىعارمالارىندا بار ءسوز; ەكىنشىدەن، شىڭعىز حان ءوز مەملەكەتىن جەڭىلگەن دا تسزين-التىن حاننان تومەندەتىپ «كۇمىس» دەپ اتاۋى قيسىنعا كەلمەيدى.

«كوممەنتاري ك “زاپيسكام و پۋتەشەستۆي نا زاپاد پراۆەدنيكا چان-چۋنيا” ماقالاسىندا جوعارىداعى ەكى قىتاي جازۋشىسىنىڭ پىكىرى تەرىسكە شىعارىلىپ: «گەوگرافيچەسكيە رابوتى نە ۋپومينايۋت و گورە س تاكيم نازۆانيەم (سم. پريم. 5), «ۆ درۋگيح يستوچنيكاح نە ۆسترەچايۋتسيا سۆەدەني و توم، چتوبى مونگولى نازىۆالي سۆويۋ ديناستيۋ يلي گوسۋدارستۆو  دا ين – «ۆەليكايا سەرەبريانايا»، – دەلىنگەن.

 

* * *

وسى كىتاپتى باسپاعا تاپسىرار قارساڭدا م.ماعاۋيننىڭ  «شىڭعىسحان» كىتابى قولىما ءتيدى. زەرتتەۋشى 6-تاراۋدىڭ باسىندا: «قالىپتاسقان كوزقاراس بويىنشا، “موڭعول” نىسپىسى، ناقتىراق ايتساق، “موڭعول” بولۋعا ءتيىس دەپ شامالاناتىن “مەنۋ” اتاۋى قىتاي تاريحناماسىندا العاش رەت 945 جىلدان ۇشىراسادى…» دەپ، ءارى قاراي: «بۇل مەن-گۋ – كادىمگى ماڭعىت! جەكە تۇلعاسى – ماڭعۋ، نەمەسە ماڭعى بولۋعا ءتيىس. بىراق بۇل ماڭعىت تا موڭعول تەكتى ەمەس، تۇرك تەكتى تايپا»، – دەيدى.

«جامي`ات-تاۋاريحتا» جانە وزگە دە شەجىرەلەردە ماڭعىت تايپاسىنىڭ تۇمبەنە حاننىڭ ۇلكەن ۇلى جاقسىدان ءوربيتىنى ايتىلعان. (تۇمبەنە – شىڭعىز حاننىڭ ءتورتىنشى اتاسى). ال «مقش» -دا ( 52-ءبولىم): «قامۇق موڭعولدى قابۇل قاعان بيلەپ تۇرعان ەدى» دەپ، «التىن توپشىدا» دا: «قامۇق موڭعولدى قابۇل قاعان بيلەپ ءجۇردى» دەلىنىپ، «حاماگ مونعول – ءحى عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا قۇرىلعان موڭعول ۇلىسىنىڭ اتاۋى» دەپ تۇسىندىرىلگەن (41-ب.). قابىل حان – تۇمبەنەنىڭ التىنشى ۇلى. ءبىر عاسىرعا ءۇش ۇرپاقتان دەپ ەسەپتەسەك، 1155 جىلى تۋعان شىڭعىز حاننىڭ ءۇشىنشى اتاسى قابىل-حان جانە ونىڭ اعاسى جاقسىنىڭ ءومىر سۇرگەن كەزەڭى 1100 جىلدار شاماسى. ەندەشە جاقسىدان تارايتىن ماڭعىت قالايشا 945 جىلى جازىلعان «كونە تان تاريحىنا» ەنبەك؟

«جامي`ات-تاۋاريحتا» وسى قابىل حان تويدا بيلەپ ءجۇرىپ تسزين يمپەراتورىنىڭ (التىن حان) ساقالىنان سىلكىپ ويناعانى جازىلعان. ال قيدانداردىڭ لياو يمپەرياسىنا شۇرشىتتەر (چجۋرچجەن) العاش 1115 جىلى شابۋىلىن باستاپ، تەك 1128 جىلى عانا تولىقتاي جەڭىپ، وزدەرىنىڭ تسزين يمپەرياسىن قۇرعان. قابىل حاننىڭ قوناققا بارۋى وسى 1128 جىل توڭىرەگى بوۋعا ءتيىس. ەندەشە  قابىل حان ءوز زامانداس اعاسى جاقسىنىڭ ۇرپاقتارىنان كەلەشەكتە تارار، تارلسا دا ءالى تايپا بولار سانعا جەتپەگەن ماڭعىتتارعا قالايشا «قاعان بولىپ بيلەپ جۇرمەك»؟ سوندىقتان، م.ماعاۋين كورسەتكەن قىتاي دەرەكتەرىندەگى «مەنگۋ»، «مانگۋ»  1100  جىلدان دا بەرىدە قۇرالا باستاعان ماڭعىت تايپاسىنىڭ اتاۋى بولماسا كەرەك. ءتىپتى، ماڭعىت، مقش جازعانداي، ەكى ۇرپاق ەرتە تۋسا دا، قىتاي تاريحنامالارىنا 945 جىلى جازىلارداي بۇل رۋدىڭ ايرىقشا ءبىر ءىسى تۋرالى دەرەك جوق.

وسىنشاما شاتاسۋلاردىڭ بولۋ سەبەبى – زەرتتەۋشىلەردىڭ تان تاريحتارىنا «مەن ۆۋ» يا «مەن گۋ» دەگەن حالىقتىڭ قانداي وقيعاعا بايلانىستى جازىلعانىن ايتپاي، جالپى ماتىننەن تىم قىسقا، ۇزىك ەتىپ بەرۋىنەن تۋىپ وتىر. شىندىعىندا تان تاريحتارىنداعى مەن ۆۋ، مەن گۋ – تسزين ء(شۇرشىت) يمپەرياسىمەن ون ءتورت جىل سوعىسقانى ءۇشىن تاريحقا ەنگەن سولتۇستىكتەگى وزەن حالقى. تۇڭعىس تىلىندە قازىر دە امۋر، ۋسسۋري، سۋنگاري سياقتى ۇلكەن وزەندەر «ماڭگۇ، ماڭمۋ»، ال كىشىرەك وزەندەر «ماڭگۋقا(ن)»، دەپ اتالادى. ماعىناسى – قازاقستانداعى جەم-ەمبا، ورتا ازياداعى امۋ داريا اتاۋلارىنداعىداي «ەم، ەمۋ، جەم» – اسىراۋشى. امۋر، ۋسسۋري وزەندەرى بويىن مەكەندەيتىن تۇڭعىس حالقى ۋلچ بۇگىن دە «ماڭگۋسال»، ال نانايلار «مامعۇ، ماڭبۋ»، دەپ اتالۋدا. الايدا زەرتتەۋشىلەر شىڭعىز حان باسقارۋىمەن قۇرىلعان مەملەكەتتى وزەن حالقىنا تەلۋىن قويماي كەلەدى.  سويتە تۇرا ولار: «شۇرشىتتەرمەن سوعىسقان وزەن حالىقتارى نەلىكتەن جارتى عاسىر وتپەستەن مالشىلىقپەن اينالىساتىن دالا حالقىنا اينالىپ كەتكەن; مۇنداي جاعدايدىڭ بولۋى مۇمكىن بە؟»، دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ايتا الماۋدى.

قورىتا ايتساق، تان تاريحنامالارىنداعى «مەن گۋ» – وزەن حالىقتارى، بۇگىنگى ۋلچ، نانايلاردىڭ اتا-بابالارى. ال ەتنوسقا قاتىسسىز ايتىلعان «ماڭگى» ءسوزى ءVىىى عاسىرداعى تۇرك جازبا ەسكەرتكىشتەرىندە «بەنگۋ»، ءحى عاسىردا ج.بالاساعۇن، م.قاشقاري ەڭبەكتەرىندە «مەنگۋ» تۇرىندە جازىلعان، 1206 جىلى شىڭعىز حان باسقارۋىمەن قۇرىلعان مەملەكەت اتى «مەنگۋ ەل» قازىرگى قازاق تىلىندە ماڭگى، ماڭگىلىك سوزدەرىمەن ءبىر. ال قۇبىلاي حان مەن ونىڭ ون  ۇرپاعى باسقارعان يۋان مەمەلەكەتىنىڭ جانە  ونىڭ  كۇمىس اقشاسىنىڭ «يۋان» اتاۋى – تۇركتىڭ «ماڭگى» ءسوزىنىڭ قىتايشاعا اۋدارماسى ەكەن.

 

«موڭعول» ەمەس، «ماڭگى ەل»!

 

«موڭعول» اتاۋىنا بايلانىستى زەرتتەۋشىلەر پىكىرلەرى الۋان-ءتۇرلى بولعانىمەن، ولار ايتقان موڭعول، موعول، موعۋل، مۋعۋل، مۇڭقۇل، مىڭقول ت.س.س. سوزدەردىڭ بارلىعى «ل» دىبىسىمەن اياقتالادى. ال «مەڭگۋ» («بەنگۇ»، «ماڭگى») سوزىندە بۇل دىبىستىڭ بولماۋى تاعى سۇراق تۋعىزادى. وزگەلەردەي، «موڭعول» سوزىنە دىبىستالۋى عانا ۇقساس ءبىر تۇرك ءسوزىن مەن دە تاۋىپ الىپ، دۇرمەككە قوسىلسام، سەگىز عاسىر بويى شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان بۇل ماسەلەگە تەك زيان تيگىزەر ەدىم. سوندىقتان «موڭعول» اتاۋىنا تەك فونەتيكالىق ۇقساس قانا ەمەس، سۇيەنەر  تاريحي ايعاعى بار قيسىندى ءسوزدى تاپپايىنشا پىكىر ايتۋدى ءجون ساناماعانمىن.

بىردە قالماق تاريحشىسى ە.حارا داۆاننىڭ جوعارىدا اتالعان كىتابىنان: «پوسلە پوكورەنيا زاپادنىح پلەمەن چينگيسحان ياۆلياەتسيا بەسسپورنىم ۆلاستەلينوم ۆسەي سترانى وت التايا دو كيتايسكوي ستەنى. وبەدينەنيە ۆسەح زاكليۋچاۆشيحسيا ۆ نەي زەمەل ۆ ودنو گوسۋدارستۆو نەسومنەننو وزناچالو نامەرەنيە ۆوسستانوۆيت درەۆنيۋيۋ مونگولو-تيۋركسكۋيۋ يمپەريۋ ءحى ۆەكا»، – دەگەن جولدار كوزىمە ءتۇستى ( 64-ب.). ءحى عاسىردا ەمەس، ءVى-ءVىىى عاسىرلاردا سول ولكەدە  ەكى رەت تۇرك قاعاناتى قۇرىلعانى، تاريحتا ونى «تۇرك قاعاناتى» دەپ اتاۋ قالىپتاسقانى بەلگىلى. «الدە تۇرك قاعاناتتارىنىڭ ءبىرى نەمەسە ءىح عاسىرداعى ياعلاقار-ۇيىعىر حاندىقتارى «موڭعول» اتالعان كەزى بولىپ پا ەدى؟» دەگەن  وي كەلىپ، دەرەك ىزدەدىك.

ل. گۋميلەۆ  «تىسياچالەتيا ۆوكرۋگ كاسپيا» كىتابىنىڭ «ينەرتسيوزنايا فازا– «ۆەچنىي ەل» تاراۋىندا وسى تۇرك قاعاناتى تۋرالى: «يمەننو ۆ ەتوي فازە ريمليانە نازۆالي سۆويۋ ستوليتسۋ – «ۆەچنىي گورود»، تيۋركي سۆويۋ دەرجاۆۋ – «ۆەچنىي ەل»  (146-ب.) دەسە، «درەۆنيە تيۋركي» كىتابىندا دا تۇرك قاعاناتى تۋرالى: «وني سامي سوزناۆالي ەتو ي نازۆالي سۆويۋ دەرجاۆۋ «ۆەچنىي ەل»، پودچەركيۆايا ەە ۋستويچيۆوست سراۆنيتەلنو س پلەمەننىمي سويۋزامي تەلەستسەۆ ي حوزياينيچانيەم حيششنوي وردى جۋجانەي» دەگەن جولدارعا كەزىكتىك (71-ب.).

تاتارستاندىق تاريحشى ر.ن.بەزەرتينوۆ: «تاتارى، تيۋركي – پوترياساتەلي ۆسەلەننوي»  كىتابىندا: «پوستەپەننو وردا پرەۆراششالاس ۆ گوسۋدارستۆو، كوتوروە نازىۆالوس ۋ تيۋركوۆ حانستۆوم. حانستۆا وبەدينياليس ۆ كاگانات. سۆوە گوسۋدارستۆو تيۋركي نازىۆالي ەل يلي يل. ونو بىلو بولەە پوستوياننىم، چەم وردا يلي كونفەدەراتسيا، پوەتومۋ تيۋركي سۆوە گوسۋدارستۆو نازىۆالي «ۆەچنىي ەل». پوستوياننايا پوترەبنوست وبەدينەنيا ۆ وردى ي سوزدانيا گوسۋدارستۆ پوسلۋجيلا وسنوۆوي يدەولوگي تيۋركوۆ. ەتا يدەولوگيا «سترەملەنيا ك ۆەچنومۋ ەليۋ» پرونيزىۆاەت سۆويمي لۋچامي ۆسيۋ يستوريۋ تيۋركسكوگو ميرا. بلاگوداريا ەتوي يدەولوگي تيۋركي سوزدالي منوگو دەسياتكوۆ  يمپەري ي حانستۆ»، دەيدى (نوۆوسيبيرسك 2001. 52-ب.).

وسىناۋ تاريحشىلار «تۇركتەر ءوز قاعاناتىن «ۆەچنىي ەل» اتاعان» دەپ قانداي دەرەكتەرگە سۇيەنىپ جازىپ ءجۇر ەكەن؟» دەپ، ءبىرشاما ىزدەگەن ەدىم. ورحون «ماڭگى تاستارىنداعى» كولتەگىن «كىشى جازۋىنىڭ» 8-جولىندا: «وتۇكەن يىش ءولۇرسار بەڭگۇ ەل تۇتا ولىرتاچىسىڭ»  دەگەن سويلەم بار ەكەن. مۇنى بەلگىلى شىعىستانۋشى س.مالوۆ «كوگدا جە تى وستاەشسيا ۆ وتيۋكەنسكوي چەرني، تى موجەش جيت، سوزيدايا ۆەچنىي پلەمەننوي سويۋز» دەپ، وزگە ورىس ءتىلدى عالىمدار دا «ەل» ءسوزىن «پلەمەننوي سويۋز» دەپ،  ال ۆ.رادلوۆ پەن پ.مەليورانسكي «بەنگۋ ەل» ءسوزىن «ۆەچنىيا پلەمەنا وبيتايۋششيا» دەپ اۋدارعان ەكەن.

قازاق عالىمدارى بۇل سويلەمدى «وتۇكەن قويناۋىندا وتىرساڭ، ماڭگى ەلدىگىڭدى ساقتايسىڭ سەن» (م.جولداسبەكوۆ), «وتۇكەن جىنىستا  وتىرساڭ ماڭگى ەل تۇتىپ وتىرارسىڭ سەن»  (ق.سارتقوجا), «وتۇكەن ۇيىسىندا وتىرساڭ ماڭگى ەل  تۇتا وتىرار ەدىڭ» (م.مۇحيتدەنوۆ), «وتۇكەن قويناۋىندا وتىرساڭ، ماڭگى ەل ۇستاپ وتىرارسىڭ سەن» (ع.ايداروۆ), «وتەگەن يەۋىشتە وتىرساڭ ماڭگىلىككە ەلىڭدى ساقتاپ قالاسىڭ» (ت.ابەنايۇلى), «ەسلي تى وبيتاەش ۆ وتيۋكەنسكوي چەرني، تى موجەش جيت، سوزيدايا (پوددەرجيۆايا) سۆوە ۆەچنوە گوسۋدارستۆو» (ا.امانجولوۆ) دەپ اۋدارعان. («قازاقستان» اتاۋىن «قازاق ەلى» دەپ وزگەرتەيىك دەۋشى زامانداستارىمىز «ەل» ءسوزىنىڭ «مەملەكەت» ۇعىمىن بەرەتىنىن جاقسى بىلەدى).

ق.سالعاراۇلى دا «ۇلى قاعانات» كىتابىندا: «تۇركتەردىڭ 552 جىلى ءجىۋجانداردى تالقانداپ، وزدەرىنىڭ مەملەكەتىن «ماڭگى ەل»، بيلەۋشىسىن «ەل قاعانى»  اتاعانى بارشاعا ايان» (166-ب.), «رەسمي تاريح تۇركتەر قۇرعان مەملەكەتتى «تۇرك قاعاناتى» دەپ اتاپ، عىلىمعا سولاي ەنگىزگەنىمەن، تۇركتەردىڭ وزدەرى ولاي اتاماعان. ولار ءوز مەملەكەتىن «ەل»، ال دالالىق يمپەرياعا اينالعان كەزدە ونى «ماڭگى» سوزىمەن تولىقتىرىپ، «ماڭگى ەل» دەپ اتاۋدى قالىپتاستىرعان. سوندىقتان، جاڭاشا جىل ساناۋدان كەيىنگى 552 جىلى ورتالىق ازيادا تۇركتەر قۇرعان دالالىق يمپەريانىڭ رەسمي ءتول اتاۋى «ماڭگى ەل» ەكەنىن ەستە ۇستاعان ءجون»، – دەپ جازىپتى (182-ب.).

حارا داۆان كىتابىندا شىڭعىز حاننىڭ تۇرك تەكتى تايپالارمەن شايقاستارىن «وزناچالو نامەرەنيە ۆوسستانوۆيت درەۆنيۋيۋ مونگولو-تيۋركسكۋيۋ يمپەريۋ ءحى ۆەكا» دەۋى  قاعاننىڭ  سول «ماڭگى ەل» مەملەكەتىن قالپىنا كەلتىرۋ جولىنداعى  ارەكەتتەرى ەمەس پە؟ 1206 جىلعى  قۇرىلتايعا تەك «موڭعول» لاقابتى ەرگەنە قوننان شىققان قياتتاردان وزگە جالايىر، كەرەيىت، نايمان، قىرعىز، ويرات، ت.ب. تۇرك تايپالارى دا قاتىسقانى بەلگىلى. ەندەشە، سول قۇرىلتايدا شىڭعىز حان مەن ونى قولداۋشى حالىق، سولتۇستىكتەگى جويىلىپ كەتكەن  تۇڭعۇس-مانجۇرلىق تايپانىڭ اتىن ەمەس، وزدەرىن VI-VIII عاسىرلارداعى تۇرك قاعاناتىنىڭ مۇراگەرى ساناعاندىقتان «ماڭگى ەل» اتاۋىن  شىعىس تۇركتەرىنىڭ جاڭا بىرلەستىگىنىڭ (مەملەكەت) اتى رەتىندە قايتا جاڭعىرتقان. شىڭعىز حان: «بۇدان بىلاي بارلىعىمىز «ماڭگى ەل» دەپ اتالايىق!» – دەپ، بۇرىن تۇرك قاعاناتى كەزىندە وسى تايپالاردىڭ اتا-بابالارى قۇرعان «ماڭگى ەل» مەملەكەتىن قالپىنا كەلتىرەيىك، جاڭعىرتايىق!» دەگەن سوڭ عوي ولاردىڭ مۇنى «شاتتانا قابىلداۋى». (حارا-داۆان: «ەتو يميا بىلو تاكوە بلەستياششەە، چتو ۆسە س پروبۋجدايۋششيمسيا ناتسيونالنىم چۋۆستۆوم ستالي گورديتسيا يم»).

مەنىڭشە، «موڭعول» ءسوزىنىڭ پايدا بولۋى جانە وسى ءسوزدىڭ ماعىناسى تۇركتىڭ  «ماڭگى ەل» سوزىندە جاتىر.

«ءجون-اق. الايدا، شىڭعىز حان مەملەكەتىنىڭ اۋەلگى اتاۋى «ماڭگى ەل» بولسا، ول نەلىكتەن ۇمىتىلىپ، «موڭعول» دەلىنىپ بۇرمالاندى؟» دەگەن سۇراق تۋادى.  قيات، جالايىر، كەرەي، نايمان ت.ب. تۇرك تەكتى تايپالاردىڭ بىرلەسە قۇرعان مەملەكەتى «ماڭگى ەل»، سول كەزدەردە قولدانىستا بولعان الفاۆيتتەردىڭ بۇل ءسوزدى  دۇرىس تاڭبالاۋ مۇمكىندىگى بولماۋى سالدارىنان دا «مۇعۇل»، «موعۋل»، «مونگول» دەلىنىپ كەتۋى مۇمكىن. ءحىىى عاسىردا شىڭعىز حان ورداسىندا قولدانىلعان «ۇيعىر جازۋى» تۋرالى توداەۆا ب. «مونگولسكيە يازىكي» ماقالاسىندا: «ديالەكتنايا وسنوۆا پوسلەدنەگو نەياسنا; فاكتيچەسكي ون ۆسەگدا بىل نادديالەكتنوي فورموي سۋگۋبو پيسمەننوي كوممۋنيكاتسي، چەمۋ سپوسوبستۆوۆالا نە سليشكوم توچنو پەرەداۆاۆشايا فونەتيچەسكي وبليك سلوۆ پيسمەننوست، نيۆەليروۆاۆشايا مەجديالەكتنىە رازليچيا. ۆوزموجنو، ەتوت يازىك سفورميروۆالسيا ۋ كاكوگو-تو يز مونگولسكيح پلەمەن، ۋنيچتوجەننىح ليبو پولنوستيۋ اسسيميليروۆاننىح پري ۆوزنيكنوۆەني يمپەري چينگيسحانا»، – دەيدى. 

كوپتەگەن تاريحىلار «شىڭعىز حان ەلىنىڭ جازۋى بولماعان» دەپ كەلەدى. ال سول ءوڭىر ءVى عاسىردان بەرگى كولتەگىن، تونۇقۇق، ت.ب. جازبا ەسكەرتكىشتەرىنە تۇنىپ تۇرعانىن قاپەرگە المايدى!  كەيىنىرەك، ءVىىى عاسىردا جالايىر مەن قارلىقتار  قۇرعان ۇيىعىر قاعاناتى كەزىندە شىعىس تۇركتەرى سىنا تاڭبالاردان گورى قولايلى ساناپ 21 ءارىپتى «ۇيىعىر جازۋىن» قابىلداعان سياقتى. بۇل جازۋدىڭ شىڭعىز حان ورداسىندا 1204 جىلدان، ال ودان بۇرىن نايمان حاندىعىندا قولدانىلعانى تۋرالى دەرەكتەر بار. ەۆروپالىق عالىمدار يبيد، شپۋلەر، بارتولد، ت.ب. بۇل ءالىپبي سوعدى ءالىپبيى نەگىزىندە جاسالعان، ال سوعدىلار ونى كەزىندە ارامەي-سەميت جازۋىنان العان دەگەن پىكىر ايتادى.

تاريحشىلار «موعول، موعۋل» سوزدەرى تۋرالى دا ءتۇرلى پىكىردە. ق.جالايىر «جىلنامالار جيناعىندا»  كەرەيىت، نايمان، وڭعۋت، تاڭعۇت، بەكرين، قىرقىز رۋلارى تۋرالى: «بۇل قاۋىم دا بەلگىلى، تاجىكتەر ولاردى موعول دەپ اتايتىن»، – دەيدى (25-ب.). ابىلعازى باھادۇر دا: «كوشىرمەشىلەر كوبىنەسە پارسىلىق نە تاجىك بولعاندىقتان، نە مونعول، نە تۇرك ءتىلىن بىلمەيدى. تاجىكتى ون كۇن ۇيرەتسە دە، «موڭعول» ءسوزىن ايتۋعا ءتىلى كەلمەس ەدى»، دەگەن (30-ب.).

شەجىرەشىلەردىڭ وسىلاي دەۋىنىڭ سەبەبى، – اراب الىپبيىندە «ڭ» ارپى بولماۋىنان مۇسىلمان (پارسى، اراب) ەلدەرىندە «ماڭگىەل» ءسوزى «مۇعۇل» «ماعول»، ت.س.س وزگەرىستەرگە  ۇشىراپ  ايتىلىپ، جازىلىپ  كەتكەن. (ال حح عاسىر باسىنداعى قازاق قولدانعان «توتە جازۋداعى»  ارابشا «ڭ» ارپىن ا.بايتۇرسىنوۆ، تاتار «جاديتشىلەرى» ەنگىزگەن). شىن مانىندە، «موڭعول» (ماڭگىەل) مەن «موعول، مۋعۋل» ءبىر حالىقتىڭ – شىعىس تۇركتەرىنىڭ اتاۋى. سونداقتان، شاعاتاي ۇلىسىنىڭ شىعىس بولىگىندە  (جەتىسۋ، قاشقار) 1348 جىلى جەكە شاڭىراق كوتەرگەن مەملەكەت موعولستان اتالعان. ويتكەنى ونىڭ العاشقى بيلەۋشىسى «ماڭگىەلدىك» شاعاتايدىڭ التىنشى ۇرپاعى (حورەزمدەگى باميان قامالىن العاندا قازاعا ۇشىراعان تۇڭعىش ۇلى مۇتۇگەننەن تاراعان) تۋلىق تەمىر بولدى.

سونداي-اق، اقساق تەمىر ۇرپاعى بابىر 1526 جىلى ينديادا قۇرعان مەملەكەت تە «ۇلى موعولدار» يمپەرياسى اتالدى. بۇل اتاۋدىڭ دا ماعىناسىندا «ماڭگى ەل» ءسوزى جاتىر. ويتكەنى ءامىر-تەمىر  شىعىس تۇركتەرىنىڭ (ماڭگەلدىكتەردىڭ) بارلاس رۋىنان. «جامي` ات-تاۋاريح» بارلاس رۋىن تۇمبەنە حاننىڭ ءۇشىنشى ۇلى قاشۋلىدان تاراتادى. ال شىڭعىز حاننىڭ ءۇشىنشى اتاسى قابىلحان وسى تۇمبەنەنىڭ التىنشى ۇلى…

«ماڭگى ەل» اتاۋىنىڭ «موڭعول» بولىپ وزگەرىپ كەتۋىنە ەكىنشى ءبىر ۇلكەن سەبەپ – وسى مەملەكەتكە قاتىستى  كۇللى شەجىرە، تاريحتارداعى قىتايلاردىڭ «مەنگۋ»، پارسىلاردىڭ «مۋگۋل»، موگۋل» دەپ جازعاندارىن، ەۆروپالىق، اسىرەسە ورىس زەرتتەۋشىلەرى ءوز شىعارمالارىندا جاپپاي «مونگول» دەپ  وزگەرتىپ جىبەرگەن. ءسويتىپ، «موڭعول» تۇرىندەگى ءسوز نەگىزىنەن سولاردىڭ شىعارمالارى ارقىلى سوڭعى ەكى-ءۇش عاسىردا عانا پايدا بولعانىن كورەمىز.

«ماڭگى ەل» ءسوزىنىڭ ۇمىتىلىپ، بۇرمالانۋىنىڭ ءۇشىنشى سەبەبى – شىڭعىز حان ۇرپاقتارى قىتايداعى بيلىكتەن 1368 جىلى قۋىلعاننان سوڭ، XIV عاسىردىڭ اياعىندا قىتاي اسكەرىنىڭ «ماڭگى ەل» قاراشاڭىراعىندا قالعان تۇرك تەكتى حالىقتى دۇركىن-دۇركىن قىرعىنعا ۇشىراتىپ، حالقى سيرەپ قالعان ولكەگە سولتۇستىكتەن بوتەن ءتىلدى تۇڭعۇس-مانجۇرلىق تايپالاردىڭ جاپپاي قونىستانۋىنان دەۋگە بولادى…   

 

«موڭعول» – ەتنوس اتاۋى بولماعان.

 

جوعارىدا كەلتىرىلگەن جانە باسقا دا ءحىىى عاسىرداعى قىتاي دەرەكتەرىندە: «بۇرىنعى مەنگۋ (مانگۋ) جويىلعان، ال قازىرگى «مەنگۋمىز» دەپ جۇرگەندەر كادىمگى تاتارلار» دەلىنۋى، 1310 جىلى جازىلعان «جامي`ات-تاۋاريحتا»: «بولشۋيۋ چاست تيۋركوۆ تەپەر نازىۆايۋت مونگولامي. پودوبنو تومۋ، كاك پەرەد ەتيم تاتارى ستالي پوبەديتەليامي، تو ي ۆسەح درۋگيح ستالي نازىۆات تاتارامي» (77-ب.) – دەلىنۋى، «ماڭگى ەل — موڭعول» اتاۋىنىڭ (تاتار اتاۋى دا) ول زاماندا ەتنوستى ەمەس، تايپالار بىرلەستىگى (مەملەكەت) اتاۋى بولعانىن بايقاتادى. مەنىڭشە، شىڭعىز حان مەن ول قۇرعان مەملەكەتتىڭ تاريحىنا قاتىستى زەرتتەۋلەر جاساعان بۇرىنعى، كەيىنگى تاريحشىلاردىڭ بالەن عاسىر بويىنا «موڭعول»  ماسەلەسىنىڭ  شەشىمىن تابا الماۋ سەبەبى – «موڭعول» ءسوزىن ولار «ەتنوس اتاۋى» دەپ ساناعان. ال شىندىعىندا، ماڭگى ەل (موڭعول) – شىعىس تۇرك تايپالارىنىڭ شىڭعىز حان باسشىلىعىمەن قۇرىلعان بىرلەستىگىنىڭ، مەملەكەتىنىڭ  اتاۋى بولعان (كسرو دەگەندەي).

سوندىقتان، «جامي`ات-تاۋاريحتىڭ»: «بولشۋيۋ چاست تيۋركوۆ تەپەر نازىۆايۋت مونگولامي»، – دەۋىن: «تۇركتەردىڭ ۇلكەن بولىگى ءاپ-ساتتە اسسيميلياتسياعا ۇشىراپ «موڭعول ەتنوسى بولىپ كەتتى»، – دەپ ەمەس: «ماڭگى ەل» دەگەن بىرلەستىكتىڭ، مەملەكەتتىڭ حالقى بولدى» دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك. اسسيميلياتسيالانۋ ءۇشىن سانى باسىم بوتەن حالىقتىڭ قۇرامىندا ۇزاق ۋاقىت بولۋ قاجەت. ال وداقتىڭ قۇرامىنا كىرىپ ورتاق اتپەن اتالۋ – الدەقايدا جىلدام شارۋا.  1991 جىلى 8 جەلتوقساندا كسرو  رەسمي تاراتىلىسىمەن 12 كۇننەن سوڭ-اق تمد دەگەن جاڭا وداق اتىن قابىلداعانىمىز وسىعان دالەل. «جامي` ات-تاۋاريحتا»: «بولشۋيۋ چاست تيۋركوۆ تەپەر نازىۆايۋت مونگولامي. پودوبنو تومۋ، كاك پەرەد ەتيم تاتارى ستالي پوبەديتەليامي، تو ي ۆسەح درۋگيح ستالي نازىۆات تاتارامي»، ء(ى ت.،1 ك.،77-ب.) — دەلىنۋى شەجىرەشىنىڭ شاتاسۋى ەمەس، شىعىستاعى تۇرك تايپالارىنىڭ ءبىر كەزدەرى تاتار اتالعان بىرلەستىكتە بولىپ، ال شىڭعىز حان كەزىندە ماڭگى ەل (موڭعول) اتالعان بىرلەستىككە (مەملەكەتكە) بىرىككەنىن ايتقانى دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك. شەتەلدىكتەردىڭ قۇلاعىندا جەكە ءبىر تۇرك تايپا، رۋىنىڭ ەمەس، ولاردىڭ ءار كەزەڭدەردە قۇرعان بىرلەستىكتەرىنىڭ اتى  (بۇرىندارى تاتار, كەيىننەن «ماڭگىەل» (موڭعول) سوزدەرى) جاتتالىپ قالۋى دا وسىدان.

ابايدىڭ  «ءبىراز ءسوز قازاقتىڭ ءتۇبى قايدان شىققانى تۋرالى» ماقالاسىندا: «اسىل ءتۇبى قازاقتىڭ سول تاتار» دەۋى دە قازاق قۇرامىنداعى رۋلاردىڭ كوپشىلىگى ءبىر زامانداردا «تاتار بىرلەستىگىنىڭ» قۇرامىندا بولعانىن كورسەتەدى. بىراق، وداق اتىمەن تاتار، ماڭگى ەل (موڭعول) اتالىپ مەملەكەت قۇرسا دا شىعىس تۇركتەرى وزدەرىنىڭ تايپالىق (كەرەي، نايمان، جالايىر، ويرات، ت.ب.) اتتارىن ەش جوعالتپاعانىن، كەيىننەن قازاق، وزبەك، نوعاي، قالماق اتالعان بىرلەستىكتەرگە ۇيىسىپ، وندا ۇزاق  بولعاندىقتان  ەتنوستىق دارەجەگە جەتكەنى بەلگىلى.

«ماڭگى ەل» قاراشاڭىراعىندا XV-ءXVىىى عاسىرلاردا ويرات تايپاسى كۇش الىپ، بيلىككە تالاسقاندا، تەك شىڭعىز حان ۇرپاعىن  جاقتاعان حالىق  «موڭعولدار» دەپ اتالعان. ال 1912 جىلدان باستاپ ويراتتار دا قايتادان «موڭعول» اتانىپ وتىر. بۇل دا ماڭگىەل  (موڭعول) ەتنوستىڭ ەمەس، بىرلەستىك (مەملەكەت) اتاۋى ەكەنىنە دالەل. ويتكەنى، بىرلەستىككە، وداققا  كىرۋگە دە، شىعىپ كەتۋگە دە بولادى.

«ەل» ءسوزىنىڭ ماعىناسى رۋ، تايپا اتاۋىنان جوعارى ەكەنى تۇرك ءتىلىن جاقسى بىلەتىن كىسىگە ءمالىم. كولتەگىن ەسكەرتكىشىندەگى «بەنگۋ ەل» ءسوزىن ورىس زەرتتەۋشىلەرى «ۆەچنىيا پلەمەنا وبيتايۋششيا» دەپ اۋدارسا، ال قازاق عالىمى ا.امانجولوۆ «ۆەچنوە گوسۋدارستۆو»  دەپ اۋدارۋى وسىدان.

باستاپقىدا «موڭعول» ءسوزىن ەتنوس اتاۋى دەپ قابىلداعان ل.ن.گۋميلەۆتىڭ كەيىننەن بۇل ماسەلە تۋرالى: «…ۆ سوبيراتەلنوم زناچەني، يمەننو كاك «نازۆانيە وپرەدەلەننوگو پوليتيچەسكوگو كومپلەكسا، ۆ كوتورىي ۆحوديات پلەمەنا ي نارودى رازليچنوگو پرويسحوجدەنيا»  دەۋى ونىڭ «موڭعول» ەتنوستىڭ ەمەس، تەك بىرلەستىكتىڭ اتاۋى ەكەنىن مەڭزەگەنى بولسا كەرەك.

سوندىقتان، مەن ىلگەرىدە ي.پ. پەترۋشەۆسكيدىڭ: «تيۋركي» – تەرمين نە ستولكو ەتنيچەسكي، سكولكو سوتسيالنو-بىتوۆوي»،– دەگەن پىكىرىن: «مونگولى» – تەرمين نە ستولكو ەتنيچەسكي، سكولكو ادمينيستراتيۆنو-يدەولوگيچەسكي»،– دەپ تۇزەتەر ەدىم.

 

   ماڭگى ەل بولۋ – تۇرك  يدەولوگياسى

 

شەتەل عالىمدارىن، اسىرەسە شىڭعىز حاننىڭ جوقتان بار جاساپ، 25 جىل كولەمىندە-اق ريم يمپەرياسىنان ەكى ەسە ۇلكەن مەملەكەت قۇرعانى تاڭداندىرادى. مۇنداي تابىسقا جەتۋ ءۇشىن حالىقتى جۇمىلدىرا الارلىق مىقتى يدەولوگيا قاجەتتىگى بەلگىلى. مەنىڭشە، كولتەگىن ماتىنىندەگى «ماڭگى ەل» ءسوزى مەملەكەت اتاۋىنان گورى قاعاناتتى  قۇرۋشى حالىقتىڭ يدەولوگيالىق ۇستانىمىنا كەلەدى. ك.ماركس ءحىح عاسىردا «ەۆروپانى كوممۋنيزم ەلەسى كەزىپ ءجۇر» دەگەنىندەي، جەڭىلمەيتىن، جويىلىپ جوعالمايتىن «ماڭگى ەل» قۇرۋ يدەياسى تۇرك تەكتى حالىقتاردىڭ  سان عاسىرلىق ارمانى، ۇمتىلىسى بولعان. ال شىڭعىز حان وسى ارمان-يدەولوگيانىڭ اتىمەن  قۇرعان مەملەكەتىن 1206 جىلى  «ماڭگى ەل» دەپ جاريالاعان. اكادەميك ۆ. پ. ۆاسيلەۆتىڭ «موڭعول» اتاۋى تۋرالى: «ەتو — يميا بىلو ۆۆەدەنو وفيتسيالنو تولكو پوسلە وبرازوۆانيا دەرجاۆى چينگيس-حانا، كوگدا پونادوبيلوس وبششەە يميا دليا ۆسەح مونگولويازىچنىح پلەمەن» دەۋى وسىدان. ارينە، تۇرك سىنا جازۋلارىن وقۋ سىرىن دانيالىق ۆ.تومسەن 1893 جىلى عانا اشقاندىقتان، ءحىح عاسىردا ءومىر سۇرگەن  ورىس تاريحشىسى ۆ.ۆاسيلەۆتىڭ «بەنگۇ ەل» (ماڭگى ەل) ءسوزىنىڭ  شىڭعىز حانعا دەيىن دە بولعانىن ءبىلۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. جانە دە بۇل اتاۋ تۇرك قاعاناتتارى  كەزىندە دە بولا تۇرا، تەك شىڭعىز حان كەزىنەن باستاپ قانا پارمەندى تارالعانى شىندىق.

سول  تاريحي ءداۋىردى  زەرتتەۋشىلەر  ورتاسىندا شىڭعىز حان قۇرعان مەملەكەتتىڭ حالقى قانداي  تىلدە سويلەگەندىگى جونىندە ءبىر تۇجىرىم بولماي كەلەدى. ال تۇرك قاعاناتى كەزىندە تۇرك تىلىندە سويلەگەن حالىق، ءدال وسى تەرريتوريادا «ماڭگى ەل» يدەولوگياسىمەن مەملەكەت قۇرعان سوڭ «ماڭگىەل» (موڭعول) تىلىندە سويلەمەسى، ءوزىنىڭ تۇرك تىلىندە سويلەۋىن جالعاستىرا بەرەرى تۇسىنىكتى. ويتكەنى، ءتىل – ەتنوستا بولادى، ال  «يدەولوگيانىڭ ءتىلى» دەگەن بولمايدى.  سوندىقتان: «شىڭعىز حان مەن حالقى موڭعول تىلىندە سويلەگەن» دەۋ: «كسرو حالقى كسرو تىلىندە (نەمەسە كوممۋنيزم) تىلىندە سويلەگەن» دەگەنمەن بىردەي ورەسكەلدىك.

سونداي-اق: «شىڭعىز حان مەن ونىڭ ۇرپاقتارى نەگە موڭعولدان ايەل الماعان؟!»  دەگەن سۇراقتار دا: «كسرو-نى قۇرعان لەنين نەلىكتەن ايەلىن كسرو (كوممۋنيست) ۇلتىنان الماعان؟»  دەگەندەي، مەملەكەتتىڭ، يدەولوگيانىڭ اتاۋىن «ەتنوستىڭ اتى» دەپ ۇعىپ، قابىلداۋ تۋدىرعان شاتاسۋ. مىنە، عاسىرلار بويى تاريحشىلار مەن جۇرتشىلىقتىڭ «موڭعول» اتاۋى توڭىرەگىندە ءبىر پىكىرگە كەلە الماۋى وسىدان. بۇعان قوسا، 552 جىلى تۇرك قاعاناتى قۇرىلعان، 1206 جىلى  شىڭعىز حان تۇرك قاعاناتىن جاڭعىرتىپ «ماڭگى ەل» مەملەكەتىن قۇرعان ولكەدە  قازىر «موڭعول» اتانىپ وتىرعان حالىقتىڭ كىمدەر ەكەنىن، ول ەلدە كەيىنگى  عاسىرلاردا بولعان تاريحي وزگەرىستەردى بىلمەۋدەن دەر ەدىم.

ل.گۋميلەۆ «درەۆنيە تيۋركي» كىتابىندا: «تيۋركي (تۇرك قاعاناتىن ايتادى.– ح.ق-ا.), پوتومكي حۋننوۆ، نيچەگو نە زنالي و سۆويح پرەدكاح، تاكجە كاك مونگولى چينگيسحانا نيچەگو نە زنالي و تيۋركاح. يستوريا سرەديننوي ازي نە موجەت بىت نام پونياتنا، ەسلي مى نە ۋچتەم دۆۋح رازرىۆوۆ تراديتسي»، دەپتى (377-ب.). بىراق «مقش»-نىڭ 113-بولىمىندەگى تەمىرشىڭنىڭ: «ەرىكتى ءتاڭىرى اتالىپ، انا وتۇكەنگە جەتكىزىپ…» دەۋى، «التىن توبشىداعى»: «بوعدا شىڭعىس قاعان جوعارعى تاڭىرگە سىيىنا جارلىق بولدىرىپ:

«ءوز تورەلەگىڭمەن

وتۇكەننىڭ ۇستىنە،

مەنەن بيىك كۇشتىنى

پايدا بولدىرمادىڭ سەن!

مەنەن بيىكتە

مالاقايىم عانا تۇر!»،

– دەپ مالاقايىن شەشىپ الىپ، تورگە قويىپ، باس ءيىپ تاڭىرگە سىيىنىپ، سول كۇنى ابدەن قىزعانشا شاراپ ىشكەن ەكەن» (207-ب.) دەگەن جولدار شىڭعىز حان مەن ونىڭ زامانداستارى دا، حVIII عاسىر باسىنداعى «التىن توبشى» اۆتورى دا تۇرك قاعاناتى كەزىندەگى اتا-بابالاردىڭ «وتۇكەن يىش ءولۇرسار بەڭگۇ ەل تۇتا ولىرتاچىسىڭ» دەگەن «ماڭگى ەل» قۇرۋ ارمانىمەن، يدەولوگياسىمەن تانىس بولعانىنىڭ دالەلى دەي الامىز.

 

 

 

 

«وتۇكەن» – وتكەنىمىز ەكەن 

 

«وتۇكەن يىش»، «وتۇكەن جەر» سوزدەرى مويىن-شور_(21,19) (759 ج.) جانە تونۇقۇق _(15,17) ەسكەرتكىشتەرىندە كوپ كەزدەسەدى. م. قاشقاري «ديۋاني لۇعات ات-تۇرك» سوزدىگىندە» (№758-مىسال): «وتۇكەن – «تاتار دالاسىنداعى ۇيعىرعا جاقىن ماڭداعى جەردىڭ اتاۋى» دەلىنگەن. ە.برەتشنەيدەر «وتۋكەن – قاراقورىم قالاسى قاسىنداعى، ورحون وزەنىنە جاقىن تاۋ» دەيدى. ال ءا.تارازي اتالعان ەڭبەگىندە «وتۇكەن» ءسوزى جايلى: «وت» – مال جەيتىن ءشوپ، مال جايىلاتىن شالعىن، ال  «كەن» – «مول»، كوپ»، «تاۋسىلمايتىن» ماعىناداعى سوزدەر» دەگەن پىكىر ايتادى. راس، ءحى عاسىردا جازىلعان م.قاشقاري «سوزىگىندە»: «atqa ot bergil» (اتقا وت بەرگىن),  « ot ءوndi» دەلىنگەن. الايدا، «كەن» (كان) – پارسى ءسوزى. دتس: كاN `(پەرس.)  رۋدنيك، يستوچنيك» دەلىنگەن. «تۇرك كاعاندارى وردا ەتكەن، قاسيەت تۇتقان وتۇكەن مەكەنى نەلىكتەن پارسىشا اتالماق؟ ول ولكەدە ءVى-ءVىىى عاسىرلاردا پارسى ءتىلى قايدان  ءجۇر؟»، دەگەن سۇراقتار تۋادى.

كسرو شىعىستانۋشىسى ب.يا.ۆلاديميرتسوۆ وسى وتۇكەن اتاۋىنا كسرو عىلىم اكادەمياسىندا  1929 جىلى ارنايى  «پو پوۆودۋ درەۆنە-تيۋركسكوگو وتۇكەن ۋيش» اتتى بايانداما دا جاساپتى. وندا عالىم: «بولشينستۆو يسسلەدوۆاتەلەي پريشلو ك زاكليۋچەنيۋ، چتو وتۋكەن «ەست نەسومنەننو سوبستۆەننوە يميا توي گورنوي بوگاتوي لەسوم سترانى، كوتورايا ۆ نادپيسياح ۆىستاۆلياەتسيا تسەنتروم تۋرەتسكوگو تسارستۆا ي رەزيدەنتسيەي حانوۆ تۋروك» دەپ، بۇل ءسوز اتالعان ەكى «تان تاريحىندا» يەروگليفتەرىمەن uo-tءاk-kipn تۇرىندە جازىلعانىن كەلتىرەدى. «مونگولسكي وتۇگەن – ەتۇگۇن ياۆلياەتسيا شامانسكيم بوجەستۆوم، ۆسترەچايۋتسيا ەتي سلوۆا ليش ۆ شامانسكيح يلي پولۋ-شامانسكيح تەكستاح، ا تاكجە ۆ شامانسكيح پريزىۆانياح. «بوجەستۆو زەملي، زەمليا» ۆ مونگولسكيح تەكستاح ۆەليچاەتسيا etugen eke «مات-ەتيۋگەن، «ماتەريۋ ستاۆشايا ەتيۋگەن»، – دەسە، ارتىنشا: «موجنو دۋمات، چتو مونگ. وتۇگەن ەتيمولوگيچەسكي بليزكو سو سلوۆوم وتۇگ – «نازەم، مەستو س نازەموم»; كاك وتۇگەن, تاك ي وتۇگ ياۆليايۋتسيا نومينالنىمي وبرازوۆانيامي وت ءوتۇ-, سر. مونگ. پيسم. ءوتۇ – «زاۆوديتسيا گنيل، زاروجدايۋتسيا چەرۆي»، دەيدى. ارينە، بۇل ايتىلعاندار  قاتە پىكىرلەر.

م.قاشقاريدىڭ «سوزدىگىندە» (№ 926): وتكەن، (ۋتكۋن) – وتكەن زامان، تاريح دەگەندى بىلدىرەتىنى جازىلعان. وسى ءسوز  «التاي تىلدەر توبىنا» جاتاتىن حالىقتاردا دا بار – وتكەن، ەسكىرگەن، كونەرگەن، (تاريحي) دەگەن ماعىنانى بەرەدى. مىسالى «سراۆنيتەلنىي سلوۆار تۋنگۋسو-مانچجۋرسكيح يازىكوۆ» جيناعىندا: ەۆەنكشە: ۋتۋ – ستارىي، درياحلىي; موڭعولشا وتگوس- ستاريكي، ستارتسى; بۋرياتشا: ءۇتوو ەسەگە — دەد; ياكۋتتا: ءوتوح - بروشەننوە جيليششە، مەستو، گدە رانەە ستويال دوم، پەپەليششە;  ەندەشە وتۇكەن – «وتكەندەگى، تاريحي، بايىرعى تۇراقتىڭ (ەلورداسىنىڭ) ورنى» دەگەن ءسوز ەكەن. (اباي: «ەسكى ويعا كوڭلىم تولادى، ءتىرىلتىپ وتكەن قۇرعىردى»).

ورىس عالىمدارىنىڭ «يىش» ءسوزىن ءبىر اۋىزدان «چەرني» دەپ اۋدارۋى، ب.ۆلاديميرتسوۆتىڭ وسى «زاۆوديتسيا گنيل، زاروجدايۋتسيا چەرۆي»  دەۋىنە سۇيەنگەنىنەن بولار. وسىدان قازاق اۋدارماشىلارى دا بارلىعى دەرلىك «ۇيىس» ءسوزىن جەر جاعدايىمەن بايلانىستىرعانى بايقالادى. ەگەر «ۇيىسىندا وتىرساڭ» ەمەس، «ۇيىسىپ وتىرساڭ» دەسەك، بۇل وعىز تاريحىنداعى «ۇيىسا قالىپسىڭدار عوي، ۇيىعىرلار!» دەگەن كونە اڭىز سوزىنە دە سايكەس كەلەر ەدى. (اسان قايعىنىڭ «جەر ۇيىقتى» ىزدەۋىن دە، مەنىڭشە، جەردى ەمەس، «ۇيىسقان، ۇيىعان، بىرلىگى مىقتى ەلدى ىزدەۋ» ماعىناسىندا ءتۇسىنۋ كەرەك سياقتى). ەندەشە، كولتەگىن «ماڭگى تاسىنداعى»  «وتۇكەن» ءسوزىن – ەجەلگى، تاريحي جۇرتىڭدا; «ۇيىسىپ» – ىنتىماق، بىرلىگىڭدى بۇزباي وتىرساڭ; «ماڭگى ەلدىگىڭ» – ماڭگى مەملەكەتتىگىڭ ساقتالادى» دەگەن ماعىنادا تۇسىنگەن دۇرىس بولار.

 

«ماڭگى» -ءتاڭىر ءسوزىنىڭ ءسينونيمى                                                                

 

بايقار بولساق، ازيا شىعىسىنداعى تۇركتەردىڭ يدەولوگياسى نەمەسە وسى يدەولوگيا اسەرىمەن قۇرىلعان قاعانات  اتى بولۋمەن قوسا، «ماڭگى ەل» ءسوزى وسىناۋ حالىقتى بىرىكتىرەر  تاعى ءبىر ماڭىزدى ماعىناعا يە ەكەن.  بىردە، وسىناۋ «ماڭگى» ءسوزىنىڭ شىڭعىز حاننىڭ زامانداسى (قارسىلاسى) حورەزم شاھىنىڭ ۇلى جالەل اد-ءديننىڭ «ماڭگىبەردى» دەگەن لاقاپ اتىندا دا بارى ەسىمە ءتۇستى. بۇل – قازاقتىڭ قۇدايبەرگەن، تاڭىربەرگەن، اللابەرگەن (تۇركمەنشە اللابەردى، قۇدايبەردى) دەگەنىمەن ءبىر. شىڭعىز حان تاريحىنىڭ ورىسشا اۋدارمالارىندا «مونكە-كوكو-تەنگرين» (ۆەچنوە سينەە  نەبو، ماڭگى كوك ءتاڭىرى) دەگەن سوزدەردىڭ قاتار، ءارى ءجيى ايتىلۋ سەبەبى – «ماڭگى» ءسوزى ءتاڭىرى، قۇداي، اللا سوزدەرىنىڭ ءسينونيمى ەكەنىن، «ەشكىمنەن تۋىلماعان جانە ماڭگى ولمەيتىن  جاراتۋشى» دەگەن ۇعىمدى بەرۋدە قولدانىلعانىن كورسەتەدى. ەندەشە «ماڭگى ەل» – مەملەكەت جانە حالىقتىق يدەولوگيا اتاۋى بولۋمەن قاتار، «ءتاڭىرىنىڭ ەلى» دەگەن دە ماعىناعا يە بولعان ەكەن. مۇنداي، «ءتاڭىرىنىڭ ءوزى قولدايتىن، قامقورلىعىنا الاتىن ەل بولامىز!» دەگەن شىڭعىز حاننىڭ نيەتىنە حالىق نەگە شاتتانباسىن!؟ «كوكو موڭعول» – كوك ءتاڭىرىسىنىڭ (ماڭگىنىڭ) ەلى» دەگەن بولماق.

ايتسە دە، وسىنداي ەجەلدەن ارمان ەتكەن «ءتاڭىرىنىڭ ەلى» («ماڭگى ەل») اتانۋعا دا قارسىلاردىڭ بولعانى تاريحتان بەلگىلى. مۇنىڭ سەبەبى، مەنىڭشە، كەرەي، نايمان،تاتار سياقتى تايپالاردىڭ بۇرىننان-اق حاندىق قۇرىپ، «ورتاق وگىزدەن، وڭاشا بۇزاۋ ارتىق» دەۋىنەن، سونداي-اق كەيبىرىنىڭ حريستياندىق-نەستورياندىق ءدىندى ۇستانۋىنان، «ماڭگى كوك ءتاڭىرى قولدايتىن ەل» اتىن الۋ ءوز نانىمدارىنا قايشىلىق ەتكەندىكتەن دە بولار. بىراق بۇل يدەيانى ءوزارا سوعىستاردان قاجىعان كوپشىلىك تۇرك رۋلارى قولداعاندىقتان، ءبارىبىر سولتۇستىك-شىعىس تۇراندا «ماڭگى ەل» مەملەكەتىن قۇرۋ يدەياسى ءىس جۇزىنە اسىرىلىپ، شىڭعىز حان جىگەرىمەن تۇرك قاعاناتى تاريح ساحناسىنا قايتادان شىقتى.

 

***

راشيد اد-دين «وعىز-نامادا» وعىز حاننىڭ اكەسىنىڭ اعا-ىنىلەرى باستاۋىمەن شىعىسقا اۋعان تۇركتەردى وعىز حان: «موۆال بولىپ كەتىڭدەر!» دەپ (ورىسشاعا قاتە اۋدارىلعانى بايقالادى) قارعاعانىن، سول كەزدەن باستاپ تۇركمەندەردىڭ (وعىزداردىڭ) شىعىس تۇركتەرىن «موڭعولدار» دەپ اتايتىندىعىن جازعان. بۇعان نازار سالساق، «ماڭگى ەل» اتاۋى وعىز حان زامانىندا-اق پايدا بولعان. ال «جامي` ات-تاۋاريحتا»: «و تيۋركسكيح پلەمەناح، پروزۆانيە كوتورىح بىلو «مونگول»  تاراۋىندا راشيد اد-دين «موڭعول» لاقابى بار تايپالار» دەپ بۇكىل شىعىس تۇركتەرىن ەمەس، تەك قيات پەن نۇكۇزدەن ءوربىپ، ەرگەنە قوننان شىققان تايپالاردى عانا اتايدى.

مەنىڭشە، ءبىرىنشى مىسالداعى «وعىز حان ايتتى» دەلىنەتىن «مۋعال» (موڭعول) ءسوزىن راشيد اد-دين قازىرگى قازاقشاداعى «سانالارىڭ مۇنارتىپ، ماڭگىرىپ كەتىڭدەر!» دەگەن ماعىناداعى ءسوز رەتىندە كەلتىرگەن. ال  قيات پەن نۇكۇزدەن تاراعانداردى «موڭعول» لاقابتى تۇرك تايپالارى» دەۋى، وسى تايپالاردىڭ ەرگەنە قوننان شىققاننان (ەسەپتەۋىمشە ج.ج.س. 600 ج.) سوڭ  «جويىلماي، جوعالماي ەجەلدەن ساقتالعان حالىق» دەگەندى بىلدىرەتىن «ماڭگى»، «ماڭگى ەل» دەگەن قوسالقى اتاۋى بولعانىن  بايقاتادى.  مەنىڭشە، مۇنداي قوسالقى اتاۋ الۋىنا مىناداي تاريحي سەبەپ بولعان: قىتاي سولتۇستىگىندەگى شىعىس تۇركتەرىن  قىتايلار سيۋڭنۋ، سيۋن نۋ، حۋننۋ, ال  ەۆروپالىقتار گۋنن اتاعانى، بىرنەشە عاسىر بويى كۇشتى يمپەريا قۇرعان بۇل حالىق  جاڭا جىل ساناۋدىڭ 93-166 جىلدارى ارالىعىندا قىتاي مەن ءسانبي (تاتار) شابۋىلدارىنان مەملەكەتتىگىنەن ايىرىلعانى بەلگىلى. 156-166 جىلدارى وزگە حۋننۋ (شىعىس تۇرك) تايپالارى ءسانبي بيلەۋشىسى تاڭشىعايعا ءوز ەرىكتەرىمەن باعىنىپ «تاتار» اتانعاندا، تاۋ قويناۋىنا كەتكەن حۋننۋلىق (شىعىس تۇرك)  قۇيان (قيان-قيات) تايپاسى عانا يا قىتايعا باعىنباي، يا «تاتار بىرلەستىگىنە» كىرمەي، ءوز ەركىندىگىن ساقتاپ  قالعان. ەرگەنەقوندىقتاردىڭ  «ماڭگىلەر، ەجەلگىلەر» اتاۋىن يەمدەنۋگە قۇقىعى بولۋ وسىدان. وسىلايشا ولار وزدەرىنىڭ ەجەلگى، ماڭگى مەملەكەتتەن قالعان «كونەنىڭ كوزى» ەكەنىن بىلدىرمەك بولعان. قياتتاردىڭ وسىلاي اتالۋعا قۇقىعىن وزگە، كەزىندە ۋاقىتشا «تاتار» اتانعان شىعىس تۇرك تايپالارى دا مويىنداعان.

سونداي-اق، ج.ج.س. VI-ءVIIى عاسىرلارداعى  تۇرك قاعاناتتارى كەزىندە «ماڭگى ەل» اتاۋىنىڭ قادىرلەنۋ سەبەبى، بۇل اتاۋدىڭ، راشيد اد-دين جازعانداي،  وعىز حان زامانىندا-اق پايدا بولىپ، شىعىس تۇركتەرى  مودە قاعان باسشىلىعىمەن ج.ج.س دەيىنگى 209 جىلى حۋننۋ يمپەرياسىن قۇرعاندا دا حالقىنىڭ انا تىلىندەگى مەملەكەتتىك اتاۋى، يدەولوگياسى بولۋى دا ابدەن مۇمكىن.

 

موڭعولحان  بولعان با؟

 

وسى ارادا: «ءجون-اق، «موڭعول» ۇلتتىڭ ەمەس، «ماڭگى ەل» دەگەن مەملەكەت جانە يدەيا اتاۋى دەلىك. ال  حوندەمير، ابىلعازى شەجىرەلەرىندەگى: «تۇرك ۇرپاعى الانشا حاننان تاتار مەن موڭعول تارايدى» دەپ، تاريحتا بولعان كىسى رەتىندە اتالعان موڭعولدى قايدا جىبەرەمىز؟» دەگەن سۇراق تۋادى. وسىعان بايلانىستى ابىلعازى باھادۇردىڭ «تۇرك شەجىرەسىنىڭ» مىنا تۇسىنا توقتالايىق:  «تۇرك حالقى يافەستەن الانشا حان زامانىنا شەيىن مۇسىلمان ەدى. الانشا حان بولعاننان كەيىن مال مەن باسى كوبەيىپ، حالىق بايلىققا ماس بولىپ، ءتاڭىرىنى ۇمىتتى، دىننەن اجىرادى. قارا حان زامانىندا مۇلدەم كاپىر بولدى. ەگەر اتاسىنىڭ مۇسىلمان بولعانىن ەستىسە، ونى ۇلى، ەگەر ۇلىنىڭ مۇسىلمان بولعانىن ەستىسە، اتاسى ولتىرەر ەدى… وعىز ءتىلى شىعىسىمەن ۇنەمى «اللا»، «اللا»، دەپ جۇرەر ەدى، ونى جۇرت ءتىلى كەلمەگەسىن، اۋزىنا كەلگەنىن ايتىپ ءجۇر دەپ ويلادى. ويتكەنى «اللا» – اراب ءسوزى، ال اراب ءتىلىن مونعولدىڭ ەش اتاسى بىلگەن ەمەس. بالانىڭ جۇرەگى مەن تىلىنە «اللا» دەگەن ءسوزدى ونى سۇيگەندىكتەن جانە اۋليە تۇتقاندىقتان قۇداي تاعالانىڭ ءوزى سالعان ەدى»، – دەگەن اڭگىمە ايتىلادى. ءدال وسى حيكايا «جامي`ات-تاۋاريح» پەن ق. جالايىردىڭ «جىلنامالار جيناعىندا» دا جازىلعان.

تاريحشىلار سيۋڭنۋ (حۋننۋ) ءشانۇيى مودە مەن وعىزدى  «ءبىر زاماندا ءومىر سۇرگەن، سوندىقتان ءبىر كىسى بولۋعا ءتيىس» دەگەن جورامال ايتادى. ولاي بولماعان كۇندە دە، وعىز حاننىڭ بەسىنشى ۇرپاعى ەل حاننان تۋعان دەلىنەتىن قيان (قيات) ەرگەنە قونعا 151 جىلى ء(ىى عاسىردا) كىرگەن دەسەك، ال مۇسىلمان ءدىنى اراب ەلىندە VII عاسىردا عانا پايدا بولعان. وعىزدىڭ ءومىر سۇرگەن كەزەڭى جاڭا جىلساناۋدان بۇرىن بولسا، وعىز جانە ونىڭ الانشا حاننان دا ارعى بابالارى قالايشا مۇسىلمان بولماق؟! ەندەشە، بۇل XIII-XVII عاسىرلارداعى مۇسىلمان شەجىرەشىلەردىڭ وزدەرىن بيلەپ وتىرعان شىڭعىز حان ۇرپاقتارىنىڭ بابالارىن دا مۇسىلمان ەتىپ جازىپ، بەدەلىن كوتەرۋ ماقساتىمەن، كەيىن بولعان نارسەنى تاريحتىڭ ارعى تورىنە شىعارماق نيەتى دەپ بىلگەن ءجون. ەكىنشىدەن، وزدەرى «موڭعول» ءسوزىنىڭ ءاۋ باستاعى ماعىناسىن الدەقاشان ۇمىتىپ («مۇڭدى»، «ماڭگىرۋ»، ت.ب. دەي تۇرا), وسى ءسوزدى ەتنوس اتى دەپ تۇسىنگەندىكتەن  شىڭعىز حان مەن ونىڭ «مونعول حالقىن» تاريحتا بولعان موڭعول حاننان تاراعان ەتىپ كورسەتپەك ارەكەت سىڭايلى.  

حوندەمىر، ابىلعازى ەڭبەكتەرىنە سۇيەنگەن كەيىنگى زەرتتەۋشىلەر ومىردە بولماعان جانعا تاريحتان شىنايى ورىن ىزدەپ، اقىرى «سيۋڭنۋلار (حۋننۋ) موڭعول حاننىڭ حالقى (پروتوموڭعولدار)» دەلىنىپ، ال شىعىس تۇركتەرىنىڭ (سيۋڭنۋلاردىڭ) ەرگەنە قوندى كوپ جىل قونىستاپ، بورتە چەنە (شينا) باستاپ شىققان قيات ۇرپاعىن «كەيىنگى موڭعولدار» دەپ اتاۋ قالىپتاسىپ وتىر. ءتىپتى جەر شارىنداعى ءىرى ءبىر ناسىلگە «موڭعولويد» دەگەن اتاۋ دا بەرىلدى!

وتۇكەندە ۇيىسىپ جاڭا جىل ساناۋعا دەيىنگى IV عاسىردا قۇرىلعان حۋننۋ (سيۋڭنۋ) يمپەرياسى تۇرك ءتىلدى بولعانى الدەقاشان دالەلدەنسە، VI عاسىردا قۇرىلعان تۇرك قاعاناتىنىڭ حالقى كىمدەر بولعانىن قاعانات اتى-اق ايتىپ تۇر. سوندىقتان ءدال وسى جۇرتتا XIII عاسىردا قيات، جالايىر، نايمان، كەرەيىت، تاتار، قوڭىرات، ت.ب. تۇرك تايپا-رۋلارى قۇرعان «ماڭگى ەل» مەملەكەتىنىڭ حالقى دا تۇرك تىلىندە سويلەگەنى ەش داۋ تۋعىزباسا كەرەك. ەندەشە وسىناۋ مەملەكەتتەردىڭ حالقىن  «پروتوموڭعول»، «كەيىنگى موڭعول» اتاۋ تۇبىرىمەن قاتە! دۇرىسى – «شىعىس تۇركتەرى» يا «ماڭگىەلدىك تۇركتەر» بولۋعا ءتيىس.

«موڭعول» ەتنوستىڭ ەمەس، شىعىس تۇرك تايپالارىنىڭ «ماڭگى ەل» مەملەكەتى اتاۋىنىڭ بۇرمالانعان ءتۇرى بولسا، «كونە موڭعول ءتىلى» دەگەنىمىز نە نارسە؟» دەگەن سۇراق تۋادى. راسىندا دا، مۇسىلمان شەجىرەشىلەرىنىڭ ەڭبەكتەرىندە «بۇل ءسوز موڭعولشا ولاي، تۇركشە بىلاي دەلىنەدى» دەگەن تۇستار كەزدەسەدى. مەنىڭشە، ولار «تۇرك ءتىلى» دەپ وزدەرى كۇندە ەستىپ جۇرگەن ورتا ازيالىق وعىز تۇركتەرى (تۇركمەن) مەن «اتتارىن وعىز حان قويعان» دەلىنەتىن تايپالار قاڭلى، قىپشاق، قارلىق، قالاش، ۇيعىردىڭ ءتىلىن ايتقان. ال «موڭعول ءتىلى» دەپ، پارسى-اراب سوزدەرى ارالاسپاعان، «ماڭگىەلدىك» شىعىس تۇركتەرى – جالايىر، كەرەيىت، نايمان، كونە قياتتان تاراعان قوڭىرات، تاراقتى، بارلاس; قابىلحان ۇلدارىنان تاراعان كەيىنگى قيات، ت.ب. تايپا، رۋلاردىڭ ديالەكتىن  ايتقان. (بۇل ماسەلەگە كىتابىمىزدىڭ 8-تاراۋىندا كەڭىنەن توقتالامىز).

تاريحىمىزدى دۇرىس ءتۇسىنۋ ءۇشىن وقىرماندارعا ۇسىنىس – شىڭعىز حان مەن ونىڭ قۇرعان مەملەكەتىنە قاتىستى بۇرىن-سوڭدى جازىلعان ەڭبەكتەردەگى «كونە موڭعولدار»، «كونە موڭعول ءتىلى»  دەگەن سوزدەردى: «ماڭگىەلدىك  شىعىس تۇركتەرى»، «ماڭگىەلدىك تۇرك ءتىلى»، «ماڭگى ەل» مەملەكەتى دەپ، تۇزەتىپ وقىپ بايقاڭىزدار. سوندا وسى تاريحتاعى تۇسىنىكسىز كوپ ماسەلەنىڭ  ءتۇيىنى وڭاي شەشىلەدى.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                                                 

                                                              ەكىنشى  تاراۋ

 

ۇلى  قاعاننىڭ  ەكى  ەسىمى  تۋرالى

 

ءبىرىنشى ەسىمى – تەمۋچين نە ءسوز؟

 

شىڭعىز حانعا قاتىستى شەجىرەلەردە ونىڭ اۋەلگى، دۇنيەگە كەلگەندەگى قويىلعان ەسىمى تەمۋچين (تەمۋدجين، ءتومۇچين ت.ب.) بولعانى ايتىلادى. بۇل اتتىڭ قويىلۋ سەبەبى «مقش»-دا: «سول كەزدە يەسۇكەي باتىر تاتاردىڭ تەمۇجىن-ۇكە، قورى-بۇقا باستاعان تاتارلارىن جاۋلاپ كەلگەندە… چىڭعىس قاعان تۋىپتى.تاتاردىڭ تەمۇجىن-ۇكەنى اكەلگەندە تۋدى دەپ اتىن تەمۇجىن دەپ قويعان ءمانى سول» دەلىنگەن (77-ب.). وسىلاي دەپ راشيد اد-ءديننىڭ «جامي` ات-تاۋاريحىندا» دا باياندالعان. ء(ى ت، 2-ك. 75-ب.).

لۋبسان دانزاننىڭ «التىن توبشى» كىتابىندا: «شاشۋ تويىندا تاتاردىڭ ءتومۇچينىن الىپ كەلگەندە تۋدى دەپ، تەمىر بەسىككە بولەپ، ءتومۇچين دەپ اتاعان ءجونى وسى ەكەن» دەلىنگەن (47-ب.).

ويلانار بولساق، سان عاسىرلار بويى ايتىلىپ كەلگەن وسى «دەرەك» كۇمان تۋدىرادى. ءوز قاس دۇشپانىنىڭ ەسىمىن تۋعان بالاسىنا قويۋ تۇرك تەكتى نەمەسە ونىمەن كورشىلەس وزگە  حالىقتاردىڭ داستۇرىندە بار دەگەندى بۇرىن-سوڭدى كىم ەستىدى ەكەن؟!

اقش-تىق زەرتتەۋشى دج.ۋەزەرفورد: «كۋدا بولەە سلوجنايا  ۋچەنايا ديسكۋسسيا رازۆەرنۋلاس ۆوكرۋگ ەتيمولوگي ەتوگو يمەني. پودسكازكوي ك پونيمانيۋ موجەت سلۋجيت مونگولسكايا تراديتسيا (!) داۆات نەسكولكيم دەتيام ودنوكورەننىە يمەنا يز چەتىرەح پوسلەدۋيۋششيح دەتەي وەلۋن ملادشي سىن نوسيل يميا تەمۋگە، ا ملادشايا دوچ – تەمۋلۋن. ۆيديمو، ۆسە تري يمەني پرويزۆەدەنى وت ودنوگو كورنيا «تەمۋل»، كوتورىي ۆسترەچاەتسيا ۆ نەسكولكيح مونگولسكيح سلوۆاح، وزناچايۋششيح «رۆاتسيا ۆپەرەد»، «ۆدوحنوۆلياتسيا»، «بىت يزوبرەتاتەلنىم» ي داجە «وبلادات رازۆيتوي فانتازيەي». كاك منە وبياسنيل ودين مونگولسكي ستۋدەنت، زناچەنيە ەتوگو سلوۆو موجنو پرويلليۋستريروۆات تاك: «ەتو ۆزگياد كونيا، كوتورىي سكاچەت، كۋدا بۋدەت ەگو ۆوليا، نەۆزيرايا نا تو، چەگو حوچەت ۆسادنيك»، دەيدى («چينگيسحان ي روجدەنيە سوۆرەمەننوگو ميرا»، م.2006. 70-ب.), ءوزىنىڭ دە فانتازيالاۋعا  اۋەستىگىن بايقاتىپ. بىراق بۇل تەڭەۋلەرى ەر بالالار تەمۋدجين مەن تەمۋگەگە جاراسقانمەن، تەمۋلۋن قىزعا ورەسكەل بولارىن ويلاماعان.

سەگىز عاسىر بويىنا شىڭعىز حان مەن ونىڭ يمپەرياسى تۋرالى مىڭداعان ادامدار شەجىرە، تاريح جازا وتىرا، وزدەرىنە: «تەمۋچين دەگەن ءسوز نەلىكتەن تۇرك تىلىندە دە،  تۇرك-تۇڭعۇس-مانجۇر قوسپاسىنان پايدا بولعان قازىرگى موڭعول تىلىندە دە جوق؟» دەگەن سۇراق قويماعانى تاڭ قالدىرادى. ەگەر بۇل ءسوزدىڭ ماعىناسىن ۇلى قاعاننىڭ ءوز ەلىنەن تابا الماساق، ونى سول ەلدىڭ ەجەلگى كورشىسى قىتايدىڭ تىلىنەن نەگە ىزدەپ كورمەسكە! ءتىپتى قىتاي تىلىنەن ىزدەمەي-اق، «ول تىلدە جازعاندا وسى ءسوز قانداي وزگەرىسكە ۇشىراۋى مۇمكىن؟» دەپ تە زەرتتەۋگە بولادى عوي.  ويتكەنى، وزگە حالىقتارعا قاتىستى دەرەكتەردى قىتاي شەجىرەشىلەرى جازعاندا، ادەتتە ونداعى كىسى، جەر-سۋ، ت.ب. اتاۋلاردى ءوز يەروگليفتەرىنە سالىپ، وزگەرتىپ جىبەرەتىنى بەلگىلى. سول سەبەپتەن وزگە ۇلت عالىمدارىنا «بۇزىلعان» سوزدەردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ اسا قيىن. (سوزدەرى بۇرمالانىپ جەتكەن  شەجىرەلەر ءتىلىن تانۋ تۇرك ءتىلدى بىزدەرگە قيىن سوققاندا، پارسى، اراب، ورىس، ت.ب. ەۆروپالىق «موڭعولتانۋشىلارعا» قايدان وڭاي بولسىن!؟).

ءحىىى-ءحVIى عاسىرلارداعى شەجىرەشىلەر ەڭبەكتەرىندە تەمۋچين دەلىنگەن بۇل ءسوزدى قازاق اۋدارماشىلارى «تەمۇجىن» دەپ جازىپ ءجۇر. راشيد اد-دين شىڭعىز حاننىڭ اناسىن «وەلۋن- فۋدجين» دەپ، «فۋدجين» قىتاي ءسوزى، تۇركتىڭ «قاتىن» ءسوزى ماعىناسىندا ەكەندىگىن تۇسىندىرگەن. وسى «ءفۋدجيندى» دە «ءۇجىن» دەپ جازىپ جۇرگەن اۋدارماشىلارىمىز ەر كىسىنىڭ ەسىمىنە «ءۇجىن» ءسوزىن قوسۋ ابەستىك ەكەنىن دە ويلاسا بولار ەدى. «التىن توبشى»اۋدارماشىلارى بۇل ەكى ەسىمدى «وگەلەڭ ءۇچين، ءتومۇچين» دەپ «وڭدىرماعان». وسىنداعى «ءۇشين شەشە» دەگەن ءسوز تىركەسى دە («قاتىن – شەشە»!)  ەزۋ تارتتىرادى…

ال، قىتايدا كوپ جىل قىزمەت ەتكەن ن.بيچۋرين (ياكينف-اكەي) كوپتەگەن تاريحشىلار «الان گوا» دەپ جۇرگەن ەسىمدى «ارۋن گوا» دەپ، قىتاي تىلىندە ەستىلمەي قالاتىن «ر» ءارپىن قوسىپ بايقاعان. تۇرك تىلىندە  ەكى داۋىستى دىبىستىڭ قاتار كەلمەيتىنىن ەسكەرگەن بولار، شىڭعىز حاننىڭ اناسىنىڭ ەسىمىن دە وزگەلەردەي «وەلۋن» دەمەي «ۋلىن» دەيدى.

تەمۋچين ء(تومۇچين، تەمۋدجين، ت.س.س.) سوزىنە كەلگەندە وزگەلەر تۇگىل، وزدەرىن شىڭعىز حان مەملەكەتىنىڭ مۇراگەرى ساناۋشى قازىرگى موڭعوليا عالىمدارى دا، تەمۋچين ءسوزى وزدەرىنە تۇسىنىكسىز بولا تۇرا، ونى قىتاي ءتىلىنىڭ ىقپالىنان شىعارىپ، «ر» ءارپىن وسى سوزگە دە قوسىپ «تەمۋرچين» دەۋگە نەگە تىرىسپاي كەلەدى؟ الدە مۇنىڭ تۇرك ءسوزى ەكەندىگى انىقتالۋىن قالاماي ما؟ ۇلى قاعاننىڭ ەسىمىندەگى تۇركتىك «تەمىر» ءسوزىن جاسىرعانمەن، ونىڭ جۇزدەگەن ۇرپاقتارىنىڭ، حالقىنىڭ ەسىمدەرىندەگى «تەمىر» ءسوزى جاسىرۋعا كەلە قويار ما؟! مىسالى قادىرعالي جالايىردىڭ «جىلنامالار جيناعى» بويىنشا شىڭعىز حاننىڭ ۇرپاعىنان: ۇلكەن ۇلى جوشىنىڭ ون ءۇشىنشى ۇلى توقا تەمىر، ال ونىڭ ۇلى باي تەمىردىڭ نەمەرەسى كەن تەمىر; جوشىنىڭ وزگە ۇلدارىنان تاراعان نەمەرە-شوبەرەلەرىنىڭ ەسىمدەرى موڭكە تەمىر، ءينجىل تەمىر، توقتەمىر، يلاق تەمىر، بەكتەمىر، تۇلەكتەمىر، توقتا تەمىر،  قۇتلىع تەمىر، تەمىرباي;  ال شىڭعىزدىڭ ەكىنشى ۇلى شاعاتاي ۇرپاقتارىنىڭ ىشىندە تەمىر، بۇقا تەمىر، ورىك تەمىر، ءابىل تەمىر، قابىل تەمىر، جۇلدىز تەمىر، بەلگە تەمىر، يسا تەمىر، بەك تەمىر، قۇتتى تەمىر، ايك تەمىر، توقاتەمىر، شەگين تەمىر ەسىمدىلەرى بار. ۇگەتاي مەن تۋليدەن تاراعان ۇرپاقتاردان دا  تەمىر مەتالىنا قاتىستى ەسىمدىلەر بارشىلىق. ەندەشە، تەمۋچين سوزىنە «ر» ءارپىن قوسىپ «تەمىرچين، تەمۋرچين» دەسەك، ەش قاتەلەسپەس ەدىك.

كەيىنگى كەزدەرى قازاقتىڭ بىرقاتار «بالاما تاريح جازۋشىلارى» تەمۋچيندى «تەمىرشى» دەپ جازا باستاعان دا ەدى. بىراق ولار نە سەبەپتەن وسىلاي دەگەندەرىنە نانىمدى دالەل كەلتىرمەگەندىكتەن بە، جۇرت مۇنى «نيۋ-يورك – قازاقتىڭ «نۋ ورىك» سوزىنەن شىققان» دەگەنىندەي ءازىلدىڭ ءبىرى ساناپ كەلەدى.  سوندىقتان ۇلى قاعاننىڭ وسى  ەسىمى توڭىرەگىندە دە ايتىس ءتۇرلى باعىتتاردا وربۋدە.

مىسالى، حامزا كوكتاندى «التىن توركىن» (191-ب.) كىتابىندا: «چتو كاساەتسيا زناچەنيا ساموگو سلوۆا «تەمۋجين»، مونگولوۆەدى پري ۆسەم منوجەستۆە سۆەدەني پەرەۆەلي نەۋداچنو، كاك «تەميرشي» (جەلەزنىي), چتو نە سووتۆەتستۆۋەت زناچەنيۋ ي دالەكو وت يستيننوگو سمىسلا داننوگو سلوۆا. پري كالكووبرازنوم توچنوم پەرەۆودە س درەۆنەتيۋركسكوگو يازىكا «تەم» – وزناچاەت «نەپريمەتنىي»، ا «ۋجين» – سكازيتەل، پوەت» «تەم ۋجۋن، ۋجۋن حاس حان، ۋجۋن حاسان، ۋجۋن اتا اۋليە، شەرمۋحاممەد حالپا دۋرمانۋلى – ۆسە ەتو يمەنا پسەۆدونيمى چينگيسحانا» دەپ، تىپتەن جۇرتقا تۇسىنىكسىز باعىتقا كەتەدى.

ۇلى قاعاننىڭ وسى ۋاقىتقا شەيىن تەمۋچين دەلىنىپ جۇرگەن ەسىمىنىڭ ءتۇبىرى نەلىكتەن «تەمىر» بولۋعا ءتيىس ەكەندىگىنە  شەجىرەشىلەر ەڭبەكتەرىنەن دالەل كەلتىرەلىك.

شىڭعىز حاننىڭ اتا-باباسىنا بايلانىستى ولاردىڭ ەڭبەكتەرىندە «جاۋدان جەڭىلگەن قيان (قيات) مەن نۇكۇز دەگەن ەكى كىسى بوسقان حالقىن باستاپ، التاي تاۋىنىڭ ەرگەنە قون اڭعارىن ءتورت جارىم عاسىر قونىستانعانى، حالىق سانى كوبەيىپ، اڭعاردان شىعار اۋەلگى كەلگەن جولعا سىيماعاندىقتان، تاۋدىڭ تەمىر كەنى مول تۇسىن وت جاعىپ بالقىتىپ جول جاساعانى» ايتىلعان. ابىلعازى باھادۇر 1663 جىلى جازعان «تۇرك شەجىرەسىندە» مۇنى بىلايشا بايان ەتەدى: «…تاۋدان شىعاتىن جول ىزدەدى، تاپپادى. ىشتەرىندە  ءبىر تەمىرشى بار ەدى، سول ايتتى: «پالەن جەردە ءبىر تەمىر كەنى بار، سونى ەرىتسە، جول بولار ەدى». ول جەردى بارىپ كورىپ، تەمىرشىنىڭ ايتقانىن ماقۇلدادى. ەلگە وتىن جانە كومىر جيناتتى. تاۋدىڭ كەن جەرىنە  اعاش پەن كومىردى ءۇيىپ، جەتپىس تەرىدەن كورىك جاساپ، جەتپىس جەرگە قۇردى. كورىكتى ءبارى بىرىگىپ باستى. قۇدايدىڭ قۇدىرەتىمەن وت كۇشتى جانعاننان سوڭ، تاۋ تەمىر بولىپ اعا بەردى… سول شىققان كۇنىن توي ەتىپ تويلاۋ موڭعولدىڭ داستۇرىنە اينالدى. ول كۇنى ءبىر كەسەك تەمىردى وتقا سالىپ، قىزارعان كەزدە ونى قىشقاشپەن ۇستاپ، ءتوستىڭ ۇستىنە قويىپ، اۋەلى حانى، ودان كەيىن بەكتەرى بالعامەن ۇرار ەدى. بۇل كۇندى تار قاپاستان شىعىپ، اتا جۇرتىنا كەلگەن كۇنىمىز دەپ قۇرمەت تۇتار ەدى» ( 29-ب.).

شەجىرەدە وسى حالىقتىڭ تەمىر ءوندىرىپ-وڭدەپ، ۇستالىقتى كاسىپ قىلعانى، قازىرگى تىلمەن ايتقاندا «شاحتەر، مەتاللۋرگ» حالىققا اينالعانى ايتىلعان. (مۇنىڭ ءوزى «دالا تۇركتەرى تەك مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقان كوشپەندىلەر بولعان» دەگەن قالىپتاسقان پىكىردىڭ قاتە ەكەنىن كورسەتسە كەرەك.)

ەندەشە، ەسۋكە حالقىنىڭ اتا سالتىندا جوق نارسەنى ىستەپ، «ءوز ۇلىنا جەڭىلگەن جاۋىنىڭ تەمۋدجين نەمەسە ءتومۋچين ەسىمىن قويىپتى» دەۋشى شەجىرەلەر ءسوزى جاڭساق. تەمىرشىلىك-ۇستالىقتى اتا كاسىبىنە اينالدىرعان حالىق نەگە ۇلدارىنا تەمىرشى دەگەن ات قويماسىن!؟  ەندەشە كۇللى تۇرك حالىقتارىنا دا، قازىرگى «موڭعولمىز» دەۋشى حالىققا دا مۇلدە تۇسىنىكسىز، ماعىناسىز ءسوز «تەمۋچين» دەۋدى توقتاتىپ، تەمىرشىلەر اۋلەتىنەن شىققان ادامنىڭ اتىن تەمىرشى  (وزگە تىلدەردە، قاجەت ەتسە، تەمۋرچي) دەپ اتاۋ تاريحي شىندىققا كەلەر ەدى.

حورەزم شاھ مۇراگەرى جالەلادديننىڭ حاتشىسى بولىپ، ونىڭ ءومىربايانىن جازعان ان-ناساۆي (؟-1249) ءوز كىتابىنىڭ 1-تاراۋىندا شىڭعىز حان جايىندا: «پلەميا ەتوگو پروكلياتوگو، يزۆەستنوە پود نازۆانيەم ات-تەمۋرچي – وبيتاتەلي پۋستىن» دەپتى. بۇدان  ان-ناساۆي ونىڭ «ات-تەمۋرچي» دەگەن ەسىمىن ەستىگەنىن، بىراق مۇنى شىڭعىز حاننىڭ «تايپاسىنىڭ اتاۋى» دەپ قاتەلەسكەنىن بايقايمىز.

تاتارستان تاريحشىسى گ.ەنيكەەۆ «كورونا وردىنسكوي يمپەري» كىتابىندا اراب تاريحشىسى انۋۆەيريدىڭ (1279-1333 ج.ج.) ەڭبەگىنەن: «كوگدا چينگيس حان ال-تەميردجي ستال تسارەم تاتارسكيم ي زاۆلادەل سترانامي ۆوستوچنىمي ي سەۆەرنىمي»، – دەگەن جولداردى كەلتىرگەن (م. 2011 ج.،85-ب.).

ال م.تىنىشباەۆ (1879-1937) «يستوريا كازاحسكوگو نارودا» كىتابىنىڭ 112- بەتىندە: «راشيد –ەددين گوۆوريت، چتو مونگولى پريباۆليايۋت ك سلوۆۋ «چين» دليا وبوزناچەنيا مۋجسكوگو رودا»; ەسلي ۋداليت تو وكونچانيە ي ۆۆەستي وتسۋتستۆۋيۋششەە ۆ كيتايسكوم يازىكە «ر» – پولۋچيتسيا «تەمر» – جەلەزو. گوۆورت گوۆوريت (گ.گوۆورتتىڭ «چينگيسحان» اتتى كىتابىن ايتادى.– ح.ق-ا), چتو پو يوكينفۋ «تەمۋچين» وبوزناچاەت لۋچشەە جەلەزو ي ستال. تاكيم وبرازوم، ناستوياششەە يميا چينگيسحانا بۋدەت نە تەمۋچين، ا تەمىر»، – دەپ جازعان ەكەن.

ح.دوسمۇحامەدوۆ (1883-1939) «قازاق-قىرعىز تىلىندەگى سينگارمونيزم زاڭى» ماقالاسىندا: «شىڭعىزدىڭ اتىن تەموشىن دەۋ دۇرىس ەمەس، تەمىرشىن يا تەمىرشى بولۋى كەرەك.تۇرك، ماڭعول تىلدەرىنىڭ تۇقىمداس، تۋمالاس ەكەندىگىن، قىتاي تىلىندە «ر» دىبىسىنىڭ جوقتىعىن ەسكەرسەك، شىڭعىزدىڭ اتى تەمىرشى بولۋعا قولايلى بولا قالادى» دەپتى، 1924 جىلى تاشكەنتتە جاريالانعان كىتاپشاسىندا. بۇل پىكىرلەر دە ىلگەرىدە ايتقان ويىمىزعا دالەل بولسا كەرەك.

شىن مانىندە، قىتايدىڭ «يۋان-شي» كىتابىندا (شىڭعىز حان اۋلەتىنىڭ تاريحى») وسى ەسىم ءتورت يەروگليفپەن «تە-مۋ-ر-چين» دەپ جازىلعان. بىراق، قىتاي تىلىندە «ر» يەروگليفى بولسا دا، ايتىلعاندا ءجوندى ەستىلمەيدى. الايدا كەيبىر قىتاي  دەرەكتەرىندە «تەمودجين» دەپ تە كەزدەسەدى. بۇل ەسىمنىڭ وسىنداي سەبەپتەردەن «تەمۋچين» دەلىنىپ كەتكەنى بايقالادى.  ءحى عاسىردا جازىلعان م. قاشقاريدىڭ «ديۋان لۇعات ات-تۇرك» ەڭبەگىندە: «temirci qilic toqidi (تەمىرشى قىلىش توقىدى، ورىسشاسى – كۋزنەتس كوۆال سابليۋ) دەگەنىنەن «تەمىرشى» ءسوزىنىڭ ماعىناسى قازىرگى قازاق تىلىندەگى «ۇستا» ەكەنىن كورەمىز. بۇعان  «درەۆنەتيۋركسكي سلوۆار» كەلتىرگەن ج. بالاساعۇننىڭ: «قۇتادعۋ بىلىك»  كىتابىنان: «temurci etukci jana qirmaci (تەمىرشى، ەتىكشى جانە قىرماشى; ورىسشاسى – كۋزنەتس، ساپوجنيك، ا تاكجە كوجەۆنيك)  دەگەن مىسال ارقىلى دا كوز جەتكىزەمىز.

بۇگىندە تۇرك حالىقتارى نەگىزىنەن «ۇستا» ءسوزىن قولدانادى. بۇل ءسوزدىڭ بۇرىن «ۇس» بولعانىن «درەۆنەتيۋركسكي سلوۆار» مىسالعا كەلتىرگەن م.قاشقاري «سوزدىگىنەن» كورەمىز: 1.US  يسكۋسنىي: ol us boldi  ون بىل يسكۋسنىم (مق ءى 36); 2. US  دۋمات: men ejla` usdum  يا تاك سچيتال (دۋمال) (مك ءى 166); م.قاشقاريدىڭ وسى ەڭبەگىندە كورسەتىلگەن «ۇس» ءسوزىن قازىر «ۇستا» (يس+ك+ۋس+نىي، يسكۋسستۆو سوزدەرىنىڭ توركىنىن باعامداڭىز) دەسەك، ال ونىڭ ەكىنشى ماعىناسىنان «ۇستاز» ءسوزى (جاي شەبەر ەمەس، ويدىڭ شەبەرى) پايدا بولعان سىڭايلى. بۇل سوزدەر ەشقانداي دا «اراب تىلىنەن ەنگەن» ەمەس. «سراۆنيتەلنىي سلوۆار تۋنگۋسو-مانچجۋرسكيح يازىكوۆ» جيناعىندا: ۋس  ءسوزىنىڭ ياكۋت تىلىندە «ۇس، ۇسا (وز ءىسىنىڭ شەبەرى، شەبەر كاسىپكەر), ءتىمىر ۇسا – (ورىسشا «كۋزنەتس»، «سلەسار») دەلىنىپ، ياكۋت تىلىنەن ەۆەنكتەرگە دە (ۇس، مودۋ ۇس، سەلەدۋ ۇس – كۋزنەتس) جۇعىستى بولعانىنان كورەمىز. «ۇس، ۇسا، ۇستا» – جالپى شەبەرلىكتى بىلدىرگەندىكتەن، تۇرك تىلىندە تەك تەمىرمەن جۇمىس قىلاتىن شەبەردى ارنايى «تەمىرشى» دەپ تە اتاعان ەكەن.

ويلانار بولساق، لۋبسان دانزاننىڭ «التىن توبشىدا»: «تەمىر بەسىككە بولەپ، ءتومۇچين دەپ اتاعان ءجونى وسى ەكەن» دەۋىندە ءمان جاتىر. جاڭا تۋعان نارەستەگە تەمىرشى دەپ ات قويىلعاندىقتان عانا شەجىرەشى ۇيقاس ءۇشىن «تەمىر بەسىك» ءسوزىن ايتقان. بولماسا، كوشپەلى حالىقتىڭ بەسىكتى اعاشتان جاسايتىنى بەلگىلى.

 

* * *

جارايدى، تەمۋچين ەسىمىنىڭ ءتۇبىرى «تەمىر» ءسوزى، ال «تەمىرشى» – ۇستا دەگەن ءسوز ەكەنىن دالەلدەدىك دەلىك. الايدا قاعان ەسىمى «چين» دەگەن بۋىنمەن اياقتالادى عوي؟!  ونىڭ «ن» ءارپىن قىسقارتىپ، «ءشى، چي» دەي سالۋىمىز كەلەسى ءبىر قاتەلىككە ۇرىندىرماي ما؟

بۇرىن-سوڭدى تاريحشىلاردان وسى «چين» جالعاۋىنا قاتىستى پىكىر ايتقاندار تىم از ەكەن. ال «مونگولى پريباۆليايۋت ك سلوۆۋ «چين» دليا وبوزناچەنيا مۋجسكوگو رودا» (م.تىنىشباەۆ) دەگەن پىكىردىڭ جاڭساق ەكەندىگىنە شىڭعىز حان تۋرالى شەجىرەلەردەگى ەر كىسىلەردىڭ ەسىمدەرىندە بۇل جالعاۋدىڭ جوقتىعى دالەل. (راشيد اد-ءديننىڭ «جامي` ات-تاۋاريحىنان» ونداي پىكىر ۇشىراسپادى).

وسى «چين» ماسەلەسىن انىقتاۋ بارىسىندا شىڭعىز حان ۇرپاقتارى اراسىندا، ناقتىلاي ايتقاندا، ۇگەتاي حاننىڭ ەكىنشى ۇلى قۇتاننىڭ بالاسىنىڭ اتى شىنتەمىر، التىنشى ۇلى قاداننىڭ نەمەرەلەرىنىڭ ىشىندە دە  شىنتەمىر، شىنبولات ەسىمدىلەرى بار ەكەنى بايقالدى. مۇنداي ەسىمدەر قازاقتا قازىر دە جەتىپ-ارتىلادى. ۇيعىر باتىرى چينتومۋر ماحتۋم تۋرالى جىر، بالەت تە بارىن بىلەمىز. «شىن» نەمەسە «چين» تەمىر ءسوزىنىڭ سوڭىنا دا، الدىنا دا قويىلۋى ونىڭ جالعاۋ ەمەس، ءسوز ەكەنىن بىلدىرسە كەرەك. تۇرك تىلىندە قولدانىلىپ جۇرگەن «شىن» (چين) دەگەن ءسوز – قىتاي تىلىنەن ەنگەن. («درەۆنەتيۋركسكي سلوۆار»: C`IN  (كيت. چجەن، cin)   پراۆدا، يستينا». ج.بالاساعۇن: saڭa ءsوz ajitsa oqun ءsوz c`ini (سەنەن ءسوز سۇراسا ايت ءسوز شىنىن); م.قاشقاري: c`in ءsوz (شىن ءسوز).  ل. 1969 ج. 148 بەت).

وسى «شىن» ءسوزىنىڭ «راس» دەگەن ءسينونيمى دە بار. شىنتەمىر ەسىمىن «راس تەمىر» دەپ تۇسىنەمىز. بىراق، ويلانار بولساق، «شىن-جالعان، راس-وتىرىك» دەگەن سوزدەر تەمىردىڭ ساپاسىنا قاتىستى قولدانىلماۋعا ءتيىس. جوعارىدا كەلتىرىلگەن بيچۋرين-ياكينفتىڭ: «تەمۋچين» وبوزناچاەت لۋچشەە جەلەزو ي ستال» دەگەن سوزىندە، ول: «شىن تەمىر، راس تەمىر»،– دەپ، زاتتىڭ تەمىر يا ەمەسىن انىقتاپ تۇرعان جوق، تەمىردىڭ ساپاسىن  (لۋچشەە) ايتقان.  ال ساپالى تەمىردىڭ ءمانىسى «شىڭدالعان تەمىر» ەمەس پە!؟ ەندەشە، «شىنتەمىر» ەسىمىنىڭ باسىنداعى «شىن»، «تەمۋچين» ەسىمىنىڭ سوڭعى بۋىنىنداعى «چين» دە «شىڭدالعان» ءسوزىنىڭ نەگىزگى تۇبىرىنەن الىنعان «شىڭ» ەكەن. سوندىقتان وسى ەسىمدەر «شىڭتەمىر» (شىڭدالعان تەمىر), تەمىر+شىڭ (تەمۋرچيڭ) بولۋعا ءتيىس.

ارينە، «تۇرك تىلىندەگى ىقپال اسەرىمەن  «تەمىرشىڭ» بولىپ ايتىلادى»  دەپ، بۇل ماسەلەگە  نۇكتە قويۋعا بولار ەدى. الايدا،  «شىڭتەمىر» ەسىمى «شىڭدالعان تەمىر» ۇعىمىن ناقتى بەرىپ تۇرسا، ال «تەمىرشىڭ ء(شىڭ)» ءسوزى تولىق ايتىلعاندا «تەمىر شىڭدالعان» دەلىنىپ، زات ەسىم سىن ەسىمنەن بۇرىن تۇر. ال بۇل تۇرك ءتىلى زاڭىنا قايشى.

«موڭعول-قازاق ءتىلى سوزدىگىندە»: ءتومورچ(ين) – ۇستا» دەپ جازىلعان. ۇستا – ماماندىق. ونىڭ كاسىبى – تەمىردى شىڭداۋ. ەندەشە «شىڭتەمىر» (شىڭدالعان تەمىر) – ساپالى تەمىردى  بىلدىرسە، ال تەمىرشىڭ(شىڭ) – تەمىردى شىڭداۋشى كىسىنى، كاسىپكەردى بىلدىرەتىن ءسوز ەكەن.

م.قاشقاري «سوزدىگىندە»: «ءچىڭ ەت  يزوبرازيتەلن. زۆەنەت (ۆ ۋشاح): qulaqin c`in` etti  ۋ مەنيا ۆ ۋشاح زازۆەنولو» دەگەن مىسال بار (مك 600₁₃). بۇل تۇرك تىلىندە وسى ەلىكتەۋىش ءسوزدىڭ ءحى عاسىردا دا جەكە ءسوز رەتىندە بولعانىن كورسەتەدى. (قازىرگى موڭعول تىلىندە بۇل ەلىكتەۋىش ءسوز «شينگەرە-ح» دەلىنەدى). ال تەمىردى «ءشىڭ، ءچىڭ» ەتكىزۋ  (شىڭگىرلەتۋ)  دەگەن – ونى شىڭداۋ, ال شىڭداۋشى كىسى ۇستا دەپ اتالاتىنى بەلگىلى. بۇدان «شىڭداۋشى، شىڭدالعان» سوزدەرىنىڭ وسى «شىڭ، ءشىڭ» ەلىكتەۋىشىنەن پايدا بولعانىن بايقايمىز. ەندەشە، ۇلى قاعاننىڭ اۋەلگى، ازان شاقىرىپ قويىلعان  ەسىمى تەمىرشىڭ – ماڭگىەلدىك (شىعىس) تۇركتەرى تىلىندە «تەمىردى شىڭداۋشى» (ۇستا) دەگەن ماعىناداعى ءسوز ەكەن.

سونداي-اق، «تەمىر» سوزىنە  وزگە كاسىپتىڭ يەلەرىنە قولدانىلاتىن «ءشى» جالعاۋىن قوسىپ (ەتىكشى، وتاشى، كۇزەتشى، ت.ب. سياقتى)  «تەمىرشى» دەپ  ايتۋ دا تۇرك تىلىندە  بار. سوندىقتان بۇل ەسىمدى «تەمىرشىڭ» دەسەك تە، «تەمىرشى» دەسەك تە، ماعىناسى «ۇستا» بولىپ شىعادى.

   

 ەكىنشى ەسىمى – شىڭعىز شە؟                                                              

 

«التىن توبشىدا»: «شاشۋ تويىندا تاتاردىڭ ءتومۇچينىن الىپ كەلگەندە تۋدى دەپ، تەمىر بەسىككە بولەپ، ءتومۇچين دەپ اتاعان ءجونى وسى ەكەن. شىڭعىس قاعان تۋىپ، جەتى كۇن وتكەننەن كەيىن، مۇحيت ارالىنىڭ ىشىندە ءبىر قارالتىم قۇس، كۇر قارا تاستىڭ ۇستىنەن كۇن باعىتىمەن اينالىپ، ءۇش كۇن بويى شاقىرادى…

«سول قارالتىم قۇس تۇڭلىككە قونىپ،

«شىڭعىس، شىڭعىس!» دەپ شاقىرادى.

سول قۇستىڭ داۋىسى شىققان سەبەپتەن،

شىڭعىس قاعان دەپ اتاعان»، (47 بەت.)

– دەلىنسە، ال 91-بەتتە: «ءتومۇچين دۇنيەگە كەلگەندە لۋستىڭ قاعانى قاسبۇعا تاڭبا شىعارىپ بەرگەندە، قارالتىم قۇس تۇڭلىككە قونىپ: «شىڭعىس، شىڭعىس!» دەپ شاقىرىپتى. سول قۇستىڭ شاقىرعانىنا بايلانىستى وعان شىڭعىس قاعان دەگەن ات بەرىپ، قاعان بولدىردى» دەلىنگەن.

بىراق وزگە دەرەكتەردە تەمىرشىڭگە  «شىڭعىز» ەسىمى 1206 جىلعى قۇرىلتايدا، 52 جاسىندا بەرىلگەنى ايتىلادى. شىندىعىندا، مۇنى ەسىم ەمەس، لاقاب نەمەسە مارتەبە (تيتۋل) دەگەن دۇرىسىراق.

وسى، شىڭعىز نەمەسە شىڭعىس سوزىنىڭ نە ماعىنا بىلدىرەتىنى جونىندە دە پىكىرلەر سان ءتۇرلى. قانشاما عاسىرلار بويىنا شەجىرەشىلەر، تاريحشى، فيلولوگ عالىمداردىڭ كوڭىلگە قونارلىقتاي ءبىر شەشىمگە كەلەر ءتۇرى كورىنبەيدى.

موڭعولتانۋشى عالىمدار بۇل اتاۋدى ارقالاي تۇسىندىرمەك بولادى: قالماق تاريحشىسى ە.حارا-داۆان «چينگيس-حان كاك پولكوۆودەتس ي ەگو ناسلەديە» كىتابىندا «چينگيس» ءسوزىنىڭ موڭعول تىلىندە جوق ەكەنىن ايتىپ: «مى نيگدە نە ۆسترەچاەم ۋدوۆلەتۆوريتەلنوگو وبياسنەنيا نازۆانيا «چينگيس»، «تاك پوسلەدنەە تولكوۆانيە (رامستەت ي رەلليوت) ۆىۆوديت ەتوت تيتۋل يز مونگولسكو-تۋرەتسكوگو سلوۆا «تەنگيس» – مورە، ت.ە. مورسكوي حان يلي حان زەمەل ومىۆاەموگو مورەم. پو موەمۋ منەنيۋ، ەتو بولشايا ناتياجكا وبياسنەنيا سلوۆا «چينگيس» وت «تەنگيس»،– دەيدى (بەلگراد. 1929 ج.52-53-ب.).

وسى «مونگولو-تيۋركسكوە سلوۆو»، «تۇرك-موڭعول ءسوزى» دەگەن ورەسكەل ساۋاتسىز تىركەس كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەردىڭ ەڭبەكتەرىندە قولدانىلىپ ءجۇر. شىن مانىندە، ءسوز – تەك بەلگىلى ءبىر ەتنوستىڭ عانا مەنشىگى. ال ونىڭ وزگە ەتنوستىڭ تىلىندە دىبىستالۋ، ءارى ماعىنالىق جاعى دا بىردەي بولىپ كەزدەسۋى «بالەن تىلدەن ەنگەن «كىرمە ءسوز» دەلىنبەۋشى مە ەدى!؟

اكادەميك تس.دامدينسۇرەن دە: «چينگيس قاعان دەگەنى تەنگيس (تەڭىز) قاعان دەگەن ءسوز سەكىلدى»  دەۋدەن اسا الماعان («مونگولىن نۋتس توۆچوو»، 2004, 123-باپ).   بىراق، مەملەكەتىن ساحارادا ءومىر سۇرەتىن رۋلار قۇرىپ وتىرعان تەمىرشىڭگە  تۋمىسىندا تەڭىز كورمەگەن، تەڭىزدەن اۋلاق  جاتقان  حالقى نە سەبەپتەن «تەڭىز حان» دەگەن ات قويماق؟!

قالماق عالىمى راسسادين ۆ.ي. «رەالنا لي گيپوتەزا و تيۋركسكوم پرويسحوجدەني ەتنونيما ويراد، يمەن دجانگار، چينگيس ي گەسەر؟» ماقالاسىندا: «وتنوسيتەلنو يمەني چينگيس-حان موجنو پرەدپولوجيت نەسكولكو ۆاريانتوۆ ەگو ەتيمولوگي نا تيۋركسكوي يازىكوۆوي وسنوۆە. پرەجدە ۆسەگو نەوبحوديمو ۆسپومنيت، چتو ەتو يميا پرويزنوسيتسيا ۆ درۋگيح يازىكاح (تيبەتسكوم، تيۋركسكيح) كاك دجينگيس//دجينگيز، ا تاكجە چىنگىز//شىنگىز. ۆو-پەرۆىح، ۆ ەتوم يمەني موجنو ۋسماتريۆات، كاك ي ۆ يمەني دجانگار، تيۋركسكي گلاگول džiŋ= (يلي ەگو گلۋحوي ۆاريانت čiŋ=) ي تيۋركسكي جە اففيكس پريلاگاتەلنوگو = giz (ەگو زەتاتسيرۋيۋششي ۆاريانت). توگدا سلوۆوفورما džiŋgiz (يلي ەە گلۋحوي ۆاريانت čiŋgiz) وزناچالا بى تو جە ساموە، چتو ي تيۋركسكي پروتوتيپ يمەني دجانگار – ‘ۆسەگدا پوبەجدايۋششي، ۆسەگدا ودولەۆايۋششي’، چتو توجە سووتۆەتستۆۋەت وبرازۋ چينگيسحانا.  ۆو-ۆتورىح، چينگيس موجنو ۆوزۆەستي ك تيۋركسكوي يمەننوي وسنوۆە džiŋis// džiŋiš //čiŋis//čiŋiš، وبرازوۆاننوي وت گلاگولا džiŋ=//čiŋ= ‘پوبەجدات’ ي وزناچايۋششەي ‘پوبەدا’. ا موجنو، ۆ-ترەتيح، دوپۋستيت، چتو ۆ وسنوۆە يمەني چينگيس لەجيت درەۆنەە وبششەتيۋركسكوە سلوۆو teŋiz ‘مورە’، زافيكسيروۆاننوە ۆ پامياتنيكاح درەۆنەتيۋركسكوگو يازىكا تاكجە ۆ ۆيدە tiŋiz. يمەننو ەتوت ۆاريانت سو سلوگوم ti, داۆشەم نا مونگولسكوي يازىكوۆوي پوچۆە či, موگ دات ۆ مونگولسكوم يازىكە سلوۆوفورمۋ čiŋiz, لەگشۋيۋ ۆ وسنوۆۋ داننوگو يمەني. مى بولشە سكلونياەمسيا ك ترەتەمۋ ۆاريانتۋ» (ەليستا: كالمگۋ، 2004.) دەپتى. بىراق قازىرگى موڭعول تىلىندە بار «تەنگەس» ءسوزى، ونىڭ ءبىرىنشى بۋىنى «تە» نەلىكتەن «چي» بولىپ وزگەرمەي-اق تۇر؟!

«تەڭىز» – تۇرك ءسوزى ەكەنىنە داۋ جوق. تەك تۇڭعۇس-مانجۇر تەكتى حالىقتاردىڭ سويلەۋىندە «تەنگەس، تەنگيس» دەلىنىپ وزگەرىسكە ۇشىراعان. وسى ءسوز 1074 جىلى جازىلعان م. قاشقاريدىڭ «ديۋان لۋعات-ات-تۇرك» ەڭبەگىندە  «تەڭىز» دەپ بەرىلگەن (№ 6339 مىسال). ال «درەۆەنتيۋركسكي سلوۆار» جيناعىندا بۇل ءسوز TEڭIZ دەلىنىپ، م.قاشقاري ەڭبەگىنەن: «Teڭizni  ءqajۇiqin ءbوkmas» (تەڭىزدى قايىقپەن بوگەمەس) دەگەن مىسال كەلتىرىلگەن. سونداي-اق ج.بالاساعۇن ەڭبەگىنەن: «Bilig bir teڭiz ol uci joq tupi» («ءبىلىم ءبىر تەڭىز، ول ءۇشىن جوق ءتۇبى»، نەمەسە «ونىڭ ءتۇبى جوق») دەگەن مىسال ايتىلعان (552).

ءىح-ح عاسىردا جازىلدى دەلىنەتىن (ال وقيعاسى ج.ج.س.دەيىن بولعان)  «وعىز-نامادا» دا «تەڭىز» دەگەن كىسى ەسىمى كەزدەسەدى. بىراق ولارداعى تەڭىز ەسىمى نەلىكتەن «ۋاقىت وتە كەلە شىڭعىز، چينگيس بوپ» وزگەرىسكە ۇشىراماعان؟! بۇگىندە ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قىرىققا جۋىق تەگى تۇرك حالىقتاردىڭ بارلىعىنىڭ تىلىندە بار وسى «تەڭىز»  ءسوزى، سونداي-اق قازىرگى موڭعول تىلىندەگى «تەنگەس» ءسوزى نەعىپ «شىڭعىس»-قا اينالىپ كەتپەي، بايىرعى تۇرىندە قولدانىلىپ ءجۇر؟!

الگى موڭعول-قالماق زەرتتەۋشىلەرىنە يلانعان ەۆروپالىق جازۋشى لين فون پال «يستوريا يمپەري مونگولوۆ» اتتى كىتابىندا: «راشيد اد-دين وتنوسيل ك 1206 گودۋ پەرەمەنۋ يمەني تەمۋدجين نا نوۆوە – تەنگيز»، – دەپ جازىپ  جىبەرگەن. شىندىعىندا، راشيد اد-دين «تەنگيز» دەمەگەن. حەتاگۋروۆ، ت.ب. ورىسشاعا اۋدارعاندا دا  تەك  «چينگيز-حان» دەپ اتاعان.

وسى ەسىم مۇسىلمان ەلدەرى شەجىرەشىلەرىنىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ بارشاسىندا  جانە ولاردىڭ ورىسشا اۋدارمالارىندا دا «شىڭعىز» دەلىنىپ جازىلعان. نەگە ەكەنىن، قادىرعالي جالايىر، ابىلعازى باھادۇر، ءماشھۇر ءجۇسىپ ەڭبەكتەرىندەگى «شىڭعىز» دەپ جازىلعان ءسوزدى، سوڭعى جىلدارى قازىرگى قازاق تىلىندە شىعارۋشىلار «شىڭعىس» دەپ وزگەرتىپ ءجۇر. ورىس جازۋشىسى ۆ. ياننىڭ كىتابى ءار باسىلىمىندا وسى ەسىمدەگى ەكىنشى بۋىن بىردە «گيز»، بىردە «گيس» دەلىنىپ كەلەدى، بىراق روماندا باستان-اياق «چينگيز» دەپ جازىلعان.

ال قىتاي جىلنامالارىنا سۇيەنگەن «مقش»، «التىن توبشى» جانە ەۆروپالىق زەرتتەۋشىلەر ەڭبەكتەرىنىڭ كوپشىلىگىندە «چينگيس» دەلىنەدى. ءبىر تاڭ قالدىراتىنى – كۇللى زەرتتەۋشىلەر وسى ءسوزدىڭ ەكىنشى بۋىنىن «عىز، گيز» رەتىندە تالقىلايدى دا، ال ەسىمدى تولىق جازعاندا بۇل بۋىندى «عىس، گيس» دەپ جىبەرەدى!

كەيبىر قازاق قالامگەرلەرى بۇل ءسوزدى  «شىڭ+قۇز» دەگەن سوزدەردەن قۇرالىپ، «شىڭ مەن قۇزداي بيىك قاعان» دەگەندى بىلدىرەدى» دەپ ءجۇر. بىراق، مەنىڭشە، «قۇز» ءسوزى بيىكتىكتى ەمەس، تومەندى مەڭزەيدى. قازاقتا «شىڭعا شىعادى، قۇزعا قۇلايدى» دەلىنەدى ەمەس پە؟  «قازاقشا-ورىسشا سوزدىكتە» دە: «قۇز – گلۋبوكايا پروپاست» دەپ جازىلعان. سوندا، شىڭعىز – «شىڭداي بيىك، ءارى قۇزداي تومەن» دەگەن ءسوز بولماق پا؟ (م.قاشقاري «سوزدىگىندە»: quz ءtaۇ – تاۋدىڭ كۇن تۇسپەيتىن جاعى» دەلىنىپ ( ءى 325 ب.),  quzda qar eksumas qojda jaq eksumas (قۇزدا قار ازايماس، قويدا ماي ازايماس) دەگەن ماقال كەلتىرىلگەن ء(ى 326).

سونداي-اق، ق.سالعاراۇلى دا «ۇلى قاعانات» كىتابىندا: «شىڭعىس» ءسوزىنىڭ نە ماعىنا بەرەتىنى كەزىندە عالىمدار اراسىندا پىكىرتالاس تۋدىرىپ، ءتۇرلى بولجامداردىڭ ومىرگە كەلۋىنە سەبەپ بولعانىمەن، ءپاتۋالى تۇجىرىمىن تاپپاعانى ءمالىم. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزدا: «شىڭعىس» ءسوزى ءاۋ باستا «شىڭ» جانە «عىز» (كۇش) دەگەن ەكى سوزدەن قۇرالعان. وسىنداعى «شىڭ» – تاۋدىڭ ەڭ بيىگى»، «كەيىن ۋاقىت وزا كەلە ءبىرىن-ءبىرى الماستىرعان ۇرپاقتار ساناسىندا «شىڭ» ۇعىمى بىرتە-بىرتە «ءتاڭىر» ۇعىمىنا اينالىپ، اۋىسپالى ماعىناعا يە بولعان. مىسالى، قىتايلىقتار دا «شىڭ» دەگەندى قۇدايدىڭ بالاما اتاۋى رەتىندە قولدانادى»، – دەيدى (382-ب.).

بۇل جەردە «شىڭ» مەن «شىن» ءسوزىن شاتاستىرماعان ءجون. ءبىز «راس، اقيقات» ءسينونيمى رەتىندە قولانىپ جۇرگەن «شىن» ءسوزى  (قىتايدىڭ «چجەن، چين» ءسوزى) سول تىلدە دە «اقيقات، شىن» (يستينا، پراۆدا) ماعىناسىن بىلدىرەتىنى راس. جاراتۋشىنىڭ بالاما اتى رەتىندە «اقيقات» ءسوزىن قولدانۋ ءداستۇرىن جەر شارىنىڭ ءار تارابىنداعى حالىقتاردا كەزدەستىرۋگە بولادى. بىراق «1206 جىلعى قۇرىلتاي كەزىندە تەمىرشىڭدى «شىن» (چجەن-اقيقات-قۇداي)  دەمەي-اق، وسى ءسوزدىڭ «بىرتە-بىرتە اۋىسپالى ماعىناسىنا يە بولعان»، سول كەزدە قولدانىستا بار  «ءتاڭىر» سوزىمەن نەگە اتاماعان؟» دەگەن سۇراق تۋادى. قۇرىلتايشىلار ءوز حانىن «ءتاڭىر» دەپ اتاپ كۇپىرلىككە بارماعان ەكەن، ەندەشە وسى «ءتاڭىر» ءسوزىنىڭ بالاماسىمەن «شىن» دەپ تە  اتاماعان بولار؟!

ق.دانياروۆ «قازاقستاننىڭ بالاما تاريحى» كىتابىندا: «شىڭ – قازاق تىلىندە تاۋدىڭ ۇشار باسى، ۇشارلىعى; عىس – كونە تۇرك تىلىندە (قازىرگى قازاق تىلىندە «قياس» تۇرىندە ساقتالعان) نۇر، ساۋلە. ەندەشە بۇل ەسىم «بيىك، نۇر ساۋلەلى حان» دەگەن ماعىنا بەرەدى»، – دەيدى (13-ب.). «قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگىندە»: 1. قياس – قيعاش، قيىس. 2. قيسىق، بۇرىس، ءبىر قىرىن. 3. قىڭىر، قىرسىق, قيقار.  (الماتى 2008, «دايك-پرەسس»، 505 بەت.).

ال قازىرگى  موڭعول تىلىندە  تاۋ – ۋل، تاۋ بيىگى – ۋل ءوندور، شىڭ – ورگيل، تاۋ شىڭى – ۋلىن ورگيلدەلىنەدى.  ەندەشە  «تاۋ شىڭى» دا تۇرك ءسوزى ەكەن.

راشيد اد-دين «جامي` ات-تاۋريحتا»: «زناچەنيە چين – سيلنىي ي كرەپكي، ا چينگيز – منوجەستۆەننوە وت نەگو چيسلو»، – دەيدى ء(ى ت. 2 ك.150-ب.). ەگەر شەجىرەشى  تاۋ شىڭى تۋرالى ايتپاق بولسا ونى «سيلنىي ي كرەپكي» دەمەي، «بيىك» (ال ورىس اۋدارماشىلارى «ۆىسوكي») ءسوزىن قولدانار ەدى. ەندەشە شىڭعىز ەسىمىنە تاۋ شىڭىنىڭ ەش قاتىسى جوق. ال «قاتتى»، «كۇشتى» سىن ەسىمدەرىمەن ادامنىڭ دارا قاسيەتىن بەينەلەي وتىرا، بۇل سوزدەرگە  «منوجەستۆەننوە چيسلو» قولدانۋ (كۇشتىلەر، قاتتىلار، شىڭدار!) ونىڭ «دارالىعىن» جوققا شىعارادى ەمەس پە!؟ بۇدان، شەجىرەشىنىڭ «گيز – كوپتىك جالعاۋى» دەۋى قاتە ەكەنىن اڭعارامىز.

حوندەمير گياس-اد-ءديننىڭ (1475-1536) «موعولدار تاريحىندا»: «ۆسە نازىۆالي ەگو چينگيزوم ي سلاۆيلي نوۆوە يميا سيە، يبو ونو زناچيت تسار تسارەي نا يازىكە تۋرانسكوم» ( سپب، 1834, 18 بەت), دەسە، 1602 جىلى جازىلعان قادىرعالي جالايىردىڭ «جىلنامالار جيناعىندا» دا: «چيڭگيز حان تەمەك پادشاھلار پادشاھى تەمەك بولۋر. لافا موگول ءبىلان ۋا كوكجۋت تەڭرى مۋنداع ات قويدىلار. بارچا ۋلۋعلار ول ماعنانى قابۋل قىلدىلار» (شىڭعىس حان دەمەك – پاتشالاردىڭ پاتشاسى دەمەك بولادى. موعول تىلىمەن جانە كوكجۋت ءتاڭرى  سونداي ات قويدى. بارشا ۇلىقتار ول ماعىنانى قابىل قىلدى») دەلىنگەن. (موڭعول تىلىندە «شىڭعىس» ءسوزىنىڭ جوق ەكەندىگىن ول ەلدىڭ عالىمدارى ايتقانىن جوعارىدا جازدىق).

ال ابىلعازى حان «تۇرك شەجىرەسى» ەڭبەگىندە (1663 ج.) مەڭلىكۇلى كوكشەنىڭ: «ماعان تاڭىرىدەن يشارات بولدى. تەمۋچينعا بار، ەلگە، حالىققا «بۇل كۇننەن سوڭ تەمۋچين دەمەسىن، شىڭىز دەسىن، جەر ءجۇزىنىڭ پاتشالىعىن شىڭىزعا، ونىڭ بالالارى مەن تۇقىمىنا بەردىم» دەپ ايتتى»، – دەدى. «شىڭنىڭ» ماعىناسى ۇلىق جانە قاتتى دەگەن بولار،  ىز – ونىڭ كوپشەسى» – دەپ جازىپتى. (مۇندا «تاۋ شىڭى» مەن «قۇز» ءسوزى تۋرالى مۇلدە جوق ەكەنىن بايقاعان بولارسىزدار؟).

مقش-دا تەمىرشىڭگە شىڭعىس ەسىمىنىڭ بەرىلۋ جايى تىم قاراپايىم ايتىلعان. بىراق ونى قازاقشاعا اۋدارۋشى م.سۇلتانياۇلى كىتاپتىڭ 63-بەتىندە: «شىڭعىس» ءسوزى تۋرالى: «1910 جىلى قازاندا شاعاتاي تىلىندە باسىلعان «تاۋاريح حامسا» دەگەن  كىتاپتا «تەمۇجىندى سوعىس عىلىمى تاسىلىنە قاراپ، پارسىشا «جىڭ انكيز» (جيھانگەر) – جيڭگىز – شىڭعىس» دەپ  اتادى دەلىنگەن. وسى تۇسىنىك دۇرىس بولۋى مۇمكىن»، – دەپ جازىپتى. اۋ، سوندا، 1206 جىلعى قۇرىلتايعا جيىلعان قيىر شىعىستاعى موڭعول نەمەسە تۇرك تايپالارى جاپپاي پارسىشا سويلەگەنى مە!؟

دج.ۋەزەرفورد «چينگيسحان ي روجدەنيە سوۆرەمەننوگو ميرا» كىتابىندا: «مونگولسكوە سلوۆو «چين» وزناچاەت «سيلنىي، كرەپكي، نەپوكولەبيمىي ي بەسستراشنىي»، ا تاكجە ونو سحوجە سو سلوۆوم «ۆولك» (چينو), يمەنەم لەگەندارنوگو پەرۆوپرەدكا مونگولوۆ»، – دەيدى (154-ب.). «چينو» ءسوزىن فرانتسۋزدىڭ «گيەنو» – شۇيەبورى  قاسقىر سوزىنەن شىعارماعانىنا تاۋبە دەيمىز دە!..

تاتارستاندىق ر.باتۋللا ينتەرنەتتە: «ەسلي رازدەليت سلوۆو “چينگيز” پو سلوگام، تو مى پولۋچيم “چين – كيتاي” ي “گيز – پۋتەشەستۆۋي، يدي ۆ پوحود”. “چينگيز” وزناچاەت زاۆوەۆانيە سترانى چين (كيتايتسەۆ)» – دەگەن دە پىكىر ايتادى. (ول «گيز» دەپ «كەز، كەزۋ، جيھانگەز،ت.ب.» ءسوزدى ايتىپ «چينگيز» ماعىناسىن  – «قىتايدى كەز» دەپ وتىر.

ق.زاكيريانوۆ «شىڭعىسحاننىڭ تۇركىلىك عۇمىرناماسى» كىتابىندا: «الەمدى ءدۇر سىلكىندىرگەن ۇلى حان الدىمەن ءوزىن شىعىستىڭ بيلەۋشىسى – شىعىس حان دەپ اتادى. شىعىس حان ءسوزى بىرتە-بىرتە ابدەن قۇلاعىمىزعا سىڭگەن شىڭعىسحان ءسوزى بولىپ وزگەرگەن» دەيدى (268-ب.). و.سۇلەيمەنوۆ تە «اتامزامانعى تۇركىلەر» كىتابىندا: «العاشقى قاعاندىق (رۋلىق ەسىمى تەمۋچين تەمۋرچين – تەمىر ادام»، «تەمىرشى») تاققا وتىرعىزعان كەزدە شىڭعىس حان – «شىعىستىڭ حانى» ەسىمى بەرىلەدى»، – دەپ جازادى (الماتى. 2011 ج. 350-ب.). الايدا 1206 جىلعى قۇرىلتايدا «شىعىستىڭ حانى»  اتالارداي تەمىرشىڭ ءالى شىعىسىنداعى مانجۇرلاردى دا، كورەيلەردى دە جاۋلاعان جوق ەدى.

جەكە زەرتتەۋشىلەردىڭ بولجامدارىن قابىلداۋعا دا، قابىلداماۋعا دا بولار. ال وسىناۋ، ءالى عىلىمي ءبىر تۇجىرىم جاسالىنباعان ماسەلەنى وقۋ ورىندارىنىڭ وقۋلىعىنا ەنگىزىپ، شاكىرتتەردەن ونى جاتتاۋدى تالاپ ەتۋ سياقتى ەرسىلىككە نە دەۋگە بولادى؟! مىسالى، ەلىمىزدەگى جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتىڭ 7-سىنىبىنا ارنالعان «ورتا عاسىرلارداعى قازاقستان تاريحى» وقۋلىعىندا (اۆت. جولداسباەۆ س.، باباەۆ د.اتامۇرا-2003.) 1206 جىلعى قۇرىلتايداعى حان سايلاۋ تۋرالى: «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسىندە» بۇل جاعدايدى كەرەي حانى تورىعا بارىپ ايتقاندا، ول: «موڭعولداردى جەڭىسكە جەتكىزەتىن جەڭىسحان بولسىن» دەپ باتا بەرگەن. سول «جەڭىسحان» دەگەن ءسوز موڭعولشا «شىڭعىسحان» بولىپ اتالىپ كەتسە كەرەك» دەپ جازىلىپتى (90-ب.). شىندىعىندا «مقش»-دا 126-بولىمدە كەرەيىت حانى توعرىل ءسوزى: «مەنىڭ تەمۇجىن ۇلىمدى حان كوتەرۋ ورىندى. موڭعول حاندارسىز قالاي بولماقسىڭدار. بىرلىك-بەرەكەلەرىڭدى بۇزباڭدار، ەپ، تىرلىكتەرىڭدى ۇزبەڭدەر، اعا-جاعالارىڭدى جىرتپاڭدار» دەپ قايتارا جاۋاپ بەرىپتى»،  دەپ اۋدارىلىپ بەرىلگەن…

وسىناۋ مىسالداردى وقىرماندارعا ۇسىنۋ سەبەبىم – «شىڭعىز» ءسوزى تۋراسىندا نە ءتۇرلى پىكىرلەر بار ەكەنىنەن حاباردار ەتۋ ەدى. بارشاسىمەن تانىستىرۋ مۇمكىن ەمەس. ل.گۋميلەۆ ايتقانداي، بۇعان ادام ءومىرى جەتپەيدى. ال وقىعانداعى كوز جەتكەن ءبىر نارسە – وسى تاريحتاعى كوپتەگەن ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ جاۋابىنىڭ ءالى تابىلماعاندىعى. سوندىقتان ەشتەمە شەشپەگەن پىكىرلەردى ءتىزۋدى جالعاستىرا بەرەمەي، ەندى ءوز تۇيگەنىمدى ايتايىن.

راس، باستاپقىدا مەن دە تاريحىمىزداعى جۇمباق سوزدەر سىرىن  فونەتيكالىق ۇقساستىق ارقىلى اشپاق بولعانمىن. 1993 جىلى كوكتەمدە نيدەرلاندياداعى تۇرك مادەني ورتالىقتارىندا كەزدەسۋلەر وتكىزىپ جۇرگەنىمدە «دچەنگيس» (الدە دجەنگيس») دەگەن كىسى ەسىمىن ەستىپ ەلەڭ ەتىپ، ماعىناسىن سۇراعانمىن. سويتسەم، قازاقتىڭ «جەڭىس» ءسوزى ەكەن. ەندەشە شىڭعىسحان ءسوزى «جەڭىسحان» نەمەسە «جەڭگىشحان» دەگەننەن تۋمادى ما؟ ورىستاردىڭ ءوز پاتشالارىن «پوبەدونوسنىي»، قولباسشىلارىن «گەنەراليسسيمۋس» دەپ اتاعانى سياقتى، سوعىستاردا  جولى بولعىش تەمىرشىڭدى  حالقى «جەڭگىش حان» دەپ اتاۋى ابدەن مۇمكىن-اۋ!» دەگەن دە وي كەلگەن.

الايدا راشيد اد-دين «جامي`ات-تاۋاريحىندا»: «زناچەنيە چين – سيلنىي ي كرەپكي»، ابىلعازى باھادۇردىڭ: «شىڭنىڭ» ماعىناسى ۇلىق جانە قاتتى دەگەن بولار» دەۋى، مۇندا «جەڭ، جەڭۋ» ەتىستىگى نەمەسە «تاۋ شىڭى» مەن «قۇز» زات ەسىمدەرى ەمەس،  «قاتتى» (كرەپكي) سىن ەسىمىنىڭ ءسينونيمى «شىڭدالعان» ءسوزىنىڭ «شىڭ» بۋىنى تۇر دەگەن پىكىرگە كەلتىردى. سونداي-اق، ۇلى قاعاننىڭ «تەمۋچين» جانە وزگە تىلدەردە «چينگيز» دەلىنەتىن ەكى ەسىمىندە دە بار «چين» بۋىنىنىڭ ماعىنالارى دا ءبىر ەمەس پە ەكەن دەگەن وي تۋدىردى. تەمىرشىڭ مەن شىڭتەمىر سوزدەرىن زەرتتەۋدەن كەيىن «شىڭعىز» ەسىمىنىڭ ءبىرىنشى بۋىنى «شىڭ» – وسى «شىڭدالعان» ءسوزىنىڭ تۇبىرىنەن (شىڭتەمىر ەسىمىندەگىدەي) الىنعان دەگەن پىكىرگە كەلدىك. (ال «شىڭدالعان» ءسوزىنىڭ نەگىزى «شىڭ»، «ءچىڭ» ەلىكتەۋىشتەرىنەن پايدا بولعانىنا م.قاشقاري «سوزدىگىنەن» مىسال كەلتىرگەنبىز).

«شىڭدالعان» – قازاقتار قازىر دە قولدانىپ جۇرگەن تۇرك ءسوزى. ال  قازىرگى موڭعول تىلىندە مۇنداي ءسوز جوق. ول تىلدە «شىڭدالۋ» – تۋجيرەح، ال «تەمىر شىڭداۋ» –ءتومور شيرەەح دەلىنەدى.

ەندى، «شىڭ» سوزىمەن بىردەي جۇمباق بولىپ كەلگەن «عىز» ماسەلەسىنە كوشەيىك. قازاق تىلىندە ەتىستىك سوزدەرگە جالعاناتىن ءدال وسىنداي «وزگەلىك ەتىس جۇرناعى» بار (مىسالى: بول+عىز، تۇر+عىز، بار+عىز، ۇر+عىز، ت.س.س.). كونە تۇرك تىلىندە وسى «عىز» جۇرناعى سىن ەسىم سوزدەرىنە كۇشەيتپەلى ماعىنا بەرۋ ءۇشىن قولدانىلعانىن بايقايمىز ( نىق+عىز = نىعىز، ناق+عىز = ناعىز). ت.ابەنايۇلى «شىنىڭا كوش، تاريح» كىتابىندا مۇنى «ناق-ناقعىز-ناعىز، نىق-نىقعىز-نىعىز» دەپ كورسەتكەن (31ب.). 1206 جىلعى قۇرىلتايدا تەمىرشىڭگە «كۇشتى ءارى بەرىك، قاتتى، قايراتتى» دەگەن اتاق بەرگەندە تەمىردى قۇرمەتتەۋشى قاۋىم مۇنى «شىڭدالعان» ءسوزى جانە «عىز» قۇشەيتپەلى جۇرناعى ارقىلى پايدا بولعان شىڭ+عىز سوزىمەن بىلدىرگەن ەكەن. ناتيجەسىندە «شىڭدالعاننان دا اسىپ شىڭدالعان حان» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەتىن ءسوز، ۇعىم جاسالعان.

________________________________

وسى تاراۋ جازىلعاننان سوڭ ءبىرشاما ۋاقىت وتە، بالا كەزىمدە وقىعان، گ.رۋبرۋكتىڭ 1253-1255 جىلدارى جازعان كىتابىن قايتا پاراقتاعان ەدىم. بارشامىزدىڭ ىزدەپ، تاپپاعانىمىزدى ول جەتى عاسىر بۇرىن مەڭزەپ جازعان ەكەن!..

بىزدىكى اۋەستىك قوي. بىراق مۇنى شىڭعىز حان جايلى توم-توم كىتاپ جازعان تاريحشى-عالىمدار قالاي بايقاماعان؟!

گ.رۋبرۋك: «ناكونەتس، كوگدا وكونچەنا بىلا گراموتا، كوتورۋيۋ حان پوسىلاەت ۆام، وني پوزۆالي مەنيا ي پەرەۆەلي ەە. سودەرجانيە ەە ناسكولكو موگ پونيات ەگو چەرەز تولماچا، يا زاپيسال. ونو تاكوۆو: «سۋششەستۆۋەت  زاپوۆەد ۆەچنوگو بوگا: نا نەبە ەست ودين تولكو  ۆەچنىي بوگ، ناد زەملەيۋ ەست تولكو ەدينىي ۆلادىكا چينگيس-حان، سىن بوجي، دەمۋگين حينگەي (ت.ە.  «زۆون جەلەزا». وني نازىۆايۋت چينگيسا زۆونوم جەلەزا، تاك كاك ون بىل كۋزنەتسوم, ا ۆوزنەسياس ۆ سۆوەي گوردىنە، يمەنۋيۋت ەگو نىنە ي سىنوم بوجيم!.) – دەپتى («پۋتەشەستۆيە ۆ ۆوستوچنيە سترانى»، الماتى،1993 ج.159-160-ب.).

رۋبرۋكتىڭ ۇلى قاعاننىڭ ەسىمىن «زۆون جەلەزا (تەمىر شىڭىلى) دەۋى م.قاشقاري ەڭبەگىندەگى «ءچىڭ، ءشىڭ، شىڭ» سوزەرىنىڭ ماعىناسىنا ءدال ەكەنىن («ءچىڭ: ءچىڭ ەت – يزوبر.زۆەنەت (مك 600₁₃); شىڭراق – زۆونكي زۆۋك (مك 611₁₃)  جانە ونىڭ ەكى ەسىمدە دە بارىن كورەمىز. 

ارينە، رۋبرۋك «تەمىر شىڭىلىن» ايتقانىمەن، وسى، ەلىكتەۋىش شىڭىلدان «شىڭدالعان» ءسوزى پايدا بولعانىن، ول ءسوز مەتالدىڭ عانا ەمەس، ەرەكشە مىقتى كىسى دەگەن ۇعىمعا يە ەكەنىن تۇرك ءتىلىن بىلمەيتىن  شەتەلدىك بولعاندىقتان، تۇسىنبەگەن دە شىعار…

سونىمەن، ۇلى قاعاننىڭ  ەسىمى تەمىرشىڭ دە، «مارتەبەسى» شىڭعىز  دا تەمىر مەتالىنا قاتىستى بولىپ شىقتى. تەك،  «تەمىرشىڭ» – «تەمىردى وڭدەۋشى، شىڭداۋشى – ۇستا» دەگەن ءسوز بولسا، ال «شىڭعىز» – تەمىرشىلەردىڭ تىلدىك قورىنداعى  « شىڭدالعان»  ءسوزىنىڭ باسقى «شىڭ» بۋىنىنا «عىز» جۇرناعىن قوسۋ ارقىلى كۇشەيتۋدەن پايدا بولعان – «ناعىز شىڭدالعان كىسى» دەگەن ماعىناداعى ءسوز  ەكەن.

 

 

 

                             

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  

 

 

 

 

 

                                                                     ءۇشىنشى تاراۋ

 

ءتۇپ-تۇقياننان بورتە — باباعا شەيىن

 

 

تۇرك ەسىمدى  بورتە – موڭعولدىڭ ءتۇپ اتاسى

 

شىڭعىس حان تەگى تۋرالى ءحىىى عاسىردان باستاپ جازىلعان شەجىرە، تاريحتاردىڭ كەي تۇستارىندا ءبىر-بىرىنەن ايىرماشىلىقتار بولعانىمەن، بارلىعىندا دەرلىك ونىڭ ءتۇپ اتاسى رەتىندە بورتە-چينۋا (شينا، چەنە،ت.ب.) ەسىمى اتالعان. مىسالى، «يەكە ماڭگىەل ۇلىسى» ورداسىندا 1240 جىلى جازىلعان دەلىنەتىن «مقش»: «شىڭعىس قاعاننىڭ قۇزار تەگى دەرگەي جوعارى تاڭىردەن جاراستى تۋعان بورتە-چىنۋ ەكەن. كەربەزى (ايەلى) قوعاي مارال ەكەن. (ولار) تەڭىز كەشىپ كەلدى»، دەپ باستالادى (ن.بازىلحان  اۋدارماسى.). ال لۋبسان دانزان «التىن توبشىدا» شىڭعىز حاننىڭ ارعى اتا-بابالارى يندياداعى قۇدايدان (بۇددا) جارالعانىن ايتا كەلە: «تيبەتتىڭ ەڭ  اۋەلگى كۇجۇن سانداليتۋ قاعانىنان تاراعان دالاي سوبين التىن سانداليتۋ قاعاننىڭ ءۇش ۇلى بولادى. ۇلكەنى بوروچۋ، ودان كەيىنگىسى شيباگۋچي، كەنجەسى بورتە چينۋا ەكەن. ولار ءوزارا اقىلداسىپ، بورتە چينۋا سولتۇستىك تاراپقا مۇحيت، تەڭىزدەن ءوتىپ، جات جەرگە كەلىپ، ەرى جوق قوعا مارال ەسىمدى قىزدى الىپ، جاتتىڭ جەرىن مەكەندەپ، موڭعول اۋلەتى اتانادى»،– دەلىنگەن. (اۋد. ج.قاماي). ءسويتىپ، «التىن توبشى»بويىنشا بورتە چينۋا تەك شىڭعىز حاننىڭ عانا ەمەس، بۇكىل «موڭعول اۋلەتىنىڭ» (حالقىنىڭ) ءتۇپ اتاسى ەكەن.

موڭعوليا عالىمى و.ءسۇحبااتاردىڭ  «موڭعول تىلىنە كىرمە سوزدەر» («مونگول حەلني حار ۇگين تول»، ۋلاانبااتار. 1997.) جيناعىنىڭ 43-بەتىندە «بورتە» ءسوزىنىڭ تۇرك تىلىنەن ەنگەنى: «ءbوri– ءbوridا; -دەپ كورسەتىلىپ، قازىرگى موڭعولشادا بۇل  «چونو» (قاسقىر) دەگەن  سوز ەكەنى ايتىلسا، 47-بەتتە «ءبۇري» ءسوزىنىڭ دە تۇرك ءسوزى ەكەنى كورسەتىلىپ: ءبۇري تۇرك. ءBuri/bوri~bوrite; – دەپ جازىلعان. وسى «سوزدىكتە» «مارال» ءسوزىنىڭ دە تۇرك تىلىنەن ەنگەنى ايتىلعان.

ەگەر «موڭعول اۋلەتىن قۇرۋشى» بورتەنىڭ ءوزىنىڭ دە، سولتۇستىككە كەلگەندەگى ۇيلەنگەن جۇبايىنىڭ دا ەسىمى تۇرك ءسوزى ەكەنىن قازىرگى موڭعول  عالىمدارىنىڭ وزدەرى مويىنداپ وتىرسا، بورتەدەن وربىگەن حالىقتى، ونىڭ جيىرما ەكىنشى ۇرپاعى شىڭعىز حاندى دا نەلىكتەن «موڭعول» دەپ سەگىز عاسىر بويىنا  شاتاسىپ ءجۇرمىز؟ «تۇركشە ەسىمدى بورتە ينديا مەن تيبەتتەن كەلەتىندەي، ول ەلدەر تۇركستان ەمەس ەدى عوي!؟»،– دەگەن سۇراق تۋادى.

«بورتە» – قازاق تىلىندە بار،  جانۋاردىڭ ءتۇسىن بىلدىرۋدە  قولدانىلاتىن ءسوز (بورتە ات، بورتە ەشكى، («دايك-پرەسس»، قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگى. 86-بەت.).  قازاقتىڭ حالىق ەرتەگىلەرى ادەتتە: «ەرتە، ەرتە، ەرتە ەكەن، ەشكى ءجۇنى بورتە ەكەن»،– دەپ باستالادى.  «مقش» اۋدارماشىسى:  «قازاق تىلىندەگى  «ءبور» تۇبىرىنەن وربىگەن «بورتە، ءبورى، ءبورتۋ، بورتپە» ت.ب. سوزدەر «كوكشىل، سۇر، كوكشۋلان ءتۇس، جىلقى، ەشكى، قاسقىردىڭ كوكشىل سۇر ءتۇسى، سول تۇسكە اينالۋى» دەگەن ماعىنادا»، – دەپ تۇسىندىرەدى (83-ب.). ەندەشە، «بورتە» – قازاق تىلىندەگى قاسقىردى تەرگەپ اتايتىن «كوكجال» دەگەن ءسوز ەكەن. (ورىس تىلىندە قاسقىردى «سەرىي» دەپ اتاۋ بىزدەن جۇعىسسا كەرەك).

كىسى ەسىمى رەتىندە،  شىڭعىز حاننىڭ ءبىرىنشى ايەلىنىڭ ەسىمى دە بورتە ەكەنى بەلگىلى. ءحVىىى عاسىردىڭ باسىندا نايماننىڭ ماتاي اتاسىندا بورتە ەسىمدى باتىر بولعان. قازىر ماتاي ىشىندەگى بورتەلەر جەتىسۋداعى  اقسۋ، بۇيەن وزەنى وڭىرىندە تۇرىپ جاتىر.

و.ءسۇحبااتار ەڭبەگىندە تۇرك تىلىنەن  موڭعول تىلىنە ەنگەن «بورتە» – موڭعولشا «چونو» (قاسقىر) ءسوزى ەكەنى ايتىلعانىن كوردىك. سوندا مقش، «التىن توبشىدا» جازىلعان «بورتە چونو» دەگەن سوزدەر «قاسقىر قاسقىر»  بولىپ شىعادى ەمەس پە!؟

«چونو، شينا» ءسوزىنىڭ ماعىناسى، ت.ابەنايۇلىنىڭ پىكىرىنشە، تۇركتىڭ «شاينا»  سوزىنەن پايدا بولعان. «شاينا – اۋىزعا سالىپ تىسپەن ۇستاۋ دەگەن ءسوز. بۇل، ءبورى نەمەسە قاسقىر دەگەن ءسوزدىڭ تەرگەپ اتالۋى. الايدا، زەرتتەۋشىلەر بۇل ءسوزدى موڭعولدىڭ «چونو» – قاسقىر دەگەن سوزىنە جورىعان»،– دەيدى «شىنىڭا كوش، تاريح!»كىتابىندا (20-ب.).

ءVى-ءVىىى عاسىرلارداعى تۇرك قاعاناتىن قۇرۋشى اۋلەتتىڭ دە اتاۋى قاسقىردان تۋعان دەلىنەتىن اشينا بولۋى «اشينا، شينا، چەنە، چونو» سوزدەرىنىڭ ءتۇپ-توركىنى كونە تۇرك ءسوزى ەكەنىن بايقاتسا كەرەك. بىراق ل.گۋميلەۆ «تري يسچەزنۋۆشيح نارودا» اتتى ەڭبەگىندە موڭعولدىڭ «چينو» ءسوزىنىڭ الدىنا كونە قىتايدىڭ مارتەبەلىلىكتى بىلدىرەتىن «ا» دىبىسىنىڭ يەروگليفى قوسىلىپ، «قايىرىمدى ءبورى» دەگەندى بىلدىرگەن دەپ ەسەپتەگەن. وسى پىكىرگە قاتىستى زەرتتەۋشىلەر: «نەلىكتەن تۇرك قاعاناتىن قۇرۋشى اۋلەت اتاۋى «موڭعول ءسوزى» بولماق، بۇل سوزگە نەلىكتەن «قىتاي يەروگليفى قوسىلماق؟» دەگەن سۇراقتار قويماعانى تاڭداندىرادى.

ق.سالعاراۇلى «اشينا» ءسوزى تۇركتەر قىتاي جازبا دەرەگىنە ىلىگىپ (545 ج.), العاش تانىلعانىنان كەيىنگى 100 جىل بويىنا اتالماي، تەك ءبىرىنشى شىعىس تۇرك قاعاناتى قۇلاعاننان ون جىل وتكەندە (646 جىلى)  عانا تۇڭعىش رەت شەحۋ حىلۋدىڭ ەسىمىنە تىركەلگەنىن ايتادى.  «اشنۇ» – م.قاشقاريدىڭ «ديۋان لۇعات ات-تۇرك» جيناعىندا بار، «العاشقى، بۇرىنعى، اۋەلگى» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەتىن ءسوز. كەيىننەن، ەكىنشى تۇرك قاعاناتىندا بيلەۋشىلەر ءجيى اۋىسىپ جاتقان زاماندا قاعان ەسىمىنە «اشىنا» ءسوزىن تىركەۋ ارقىلى ونىڭ اۋەلگى، 545 جىلدارداعى قاعاناتتى قۇرۋشىلاردىڭ ۇرپاعى ەكەنىن بىلدىرمەك بولعانىن جازادى ق.سالعاراۇلى («ۇلى قاعانات» كىتابى). الايدا بۇل پىكىرگە تاريحشىلار ءتيىستى كوڭىل بولمەگەندىكتەن قوسىمشا دەرەكتەر كەلتىرۋگە تۋرا كەلەدى.

م. قاشقاري «سوزدىگىندە»: «اشنۇ» – چاستيتسا، وبوزناچايۋششايا «پەرەد، رانشە»; مەن اندان اشنۋ كەلدىم (مەن ودان ەرتە (بۇرىن، اسىپ) كەلدىم) «يا پريشەل رانشە نەگو» دەگەن مىسال بار (№ 697). سونداي-اق «درەۆنەتيۋركسكي سلوۆار» جيناعىندا دا ج.بالاساعۇننىڭ «قۇتادعۋ بىلىك»، ت.ب. كونە تۇرك جازبا ەسكەرتكىشتەرىنەن وسى سوزگە  مىسالدار بارشىلىق: ASNU 1. رانشە، سپەرۆا، ۆناچالە: bu aj ءtoۇsa asnu edi az ءtoۇar كوگدا روجداەتسيا مەسياتس، تو ۆ ناچالە ون بىۆاەت مالەنكيم (ج.بالاساعۇن. 30₄); 2. Uqusqa jiraq erdi asnujolun` تۆوي پرەجني پۋت بىل دالەك وت مۋدروستي (ج.بالاساعۇن. 237<sub>7</sub>);  AS`NUC`A  پرەجدە، سپەرۆا، سناچالا: asnuca jarasurin jarasmazin edgusin javlaqin ءajitmaۇulun ol  پرەجدە سلەدۋەت سپروسيت، پودحودياششي، يلي نەپودحودياششي، حوروشي يلي پلوحوي (Usp 58<sub>18</sub>); ASNUQI  پرەجني: menin asnuqi azunta qilmis` oz qilinc`im meni inc`a emgatur  موي پوستۋپكي، سوۆەرشەننىە ۆ پرەجنيح بىتياح، پريچينيايۋت منە تاكيە سترادانيا (تت ءۇى₁₆); asnuqi kun  ۆچەرا: seni men oqidim en` asnuqi kun  ۆچەرا يا ۆىزىۆال تەبيا (ج.بالاساعۇن 34<sub>6</sub>); AS`UN — ۆوزۆر. وت as – 1. وپەرەجات: ol mendin asundi  ون وپەرەديل مەنيا (م.قاشقاري. ءى 202); ءasunۇil burun  پەرەيدي رانشە (ج.بالاساعۇن. 177₁₁); ol art assadi   ون حوتەل پەرەيتي چەرەز پەرەۆال (مق ءى 277); AS`RUL — juk arttin asruldi گرۋز بىل پەرەپراۆلەن چەرەز پەرەۆال (مق ءى 547); اS` پەرەحوديت، پەرەسەكات; پرەودولەت، پەرەۆاليۆات (گورۋ): kogman as`a qirqiz jerina tegi suladimiz  پەرەيديا چەرەز كوگمەنسكۋيۋ (چەرن), مى حوديلي ۆوينوي ۆپلوت دو سترانى كىرگىزوۆ (كول-تەگىن ₁₇); arpasiz at asumaz بەز ياچمەنيا كون نە پرەودولەەت (گورۋ) (مق ءى 123).

وسى سوزدەردىڭ بارشاسى «aش» (اس، اسۋ) تۇبىرىنەن ەكەنىن كورەمىز.  شىندىعىندا، وسى «اشۇن، اشنۇ، اس، اش»  سوزدەرى «وتۋكەن، ءوت» سوزدەرىمەن ماعىنالاس. ەندەشە، «اشنۇ» ءسوزى «العاشقى»، «بۇرىنعى»، «ىلگەرگى»، «اۋەلگى» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەتىن بولسا، شىڭعىز حاننىڭ جيىرما ەكىنشى اتاسى سانالاتىن «بورتە-شينا» ەسىمى  «بايىرعى-كوكجال، ەجەلگى، اۋەلگى، ماڭگى بورتە، بورتە-بابا»   بولسا كەرەك.

مەنىڭشە، وسى  «بورتە-چينۋا» دەپ جۇرگەن ەسىم  اۋەل باستا  «بورتە-اشنۋ، اشۋن» دەپ ايتىلعان، بىراق ماعىناسى باستاپقىدا «قاسقىر» بولماعان. اس، اسۋ، اسىپ كەتۋ، ءوتىپ كەتكەن، بايىرعى، كونە، ت.س.س. ماعىناداعى سوزدەر ۋاقىت وتە كەلە  بورتە (قاسقىر، كوكجال) ءسوزىنىڭ ورنىنا قولدانىلا باستاعان. ءسويتىپ، «بايىرعى، وتكەن» ماعىناسىنداعى «اشنۇ، اشۇن» سوزىنەن  «قاسقىر» دەگەندى بىلدىرەتىن اشينا، چينا، چينوس سوزدەرى پايدا بولعان سىڭايلى. بۇل شىعىس تۇركتەرىنىڭ تىلىندە بولعان اۋىس-ءتۇيىس. ال قازىرگى موڭعول تىلىندە «بايىرعى، بۇرىنعى» سوزدەرى ۋردىن، ۋرداح, «اسۋ، تاۋ اسۋى» – داۆاا، ۋلىن داۆاا دەلىنەدى.

«ASIL- ءوSUL- «ۋۆەليچيۆاتسيا» مىسالىنان «ءوس، ءوسۋ» سوزدەرىنىڭ، «AS`IL- US`TAL -پريباۆلياتسيا» مىسالىنان «ۇستەمە» سوزدەرىنىڭ دە وسى «اس» ۇعىمىنا جاقىن ەكەنىن كورەمىز. «ورىسشا-قازاقشا سوزدىكتەگى» (الماتى – 1978): «از 1. ءالىپ  (ورىس الفاۆيتىندەگى العاشقى «ا» ءارپىنىڭ ەسكى اتى. 2. ازى, ناچينات س ازوۆ – باستاپقى مالىمەت، الىپتەن باستاۋ» دەگەن، سونداي-اق «اس – اۋە كەمەسىنىڭ اسقان شەبەرى، اسقان شەبەر ۇشقىش» دەگەن انىقتامالار دا ويلاندىرادى. (امەريكا ۇندىستەرىنىڭ ءتىلى تۇرك تىلىنە جاقىندىعىن بىرقاتار زەرتتەۋشىلەر ايتىپ ءجۇر. مىسالى، ورتالىق امەريكاداعى تاۋ اسۋى ورىسشا «پەرەۆال دە-كورتەسا» دەلىنسە، ۇندىستەر تىلىندە: «اسۋ دە-كورتەس» ەكەن!)

 

تيبەت پە، تۇركستان با؟

شىعىستاعى ماڭگىەل قاراشاڭىراعىندا جازىلعان دەلىنەتىن «مقش»، «التىن توبشى» جانە وسى شىعارمالار نەگىزىندە جازىلعان وزگە ەڭبەكتەردە دە تۇرك ەسىمدى بورتە-اشنۋدىڭ   ونون وزەنى باستالاتىن بۇرقان-قالدۇن تاۋىنا وزگە جاقتان كەلگەنى ايتىلادى.

ال يران-سيريانى بيلەگەن شىڭعىز حان ۇرپاعى عازان حاننىڭ تاپسىرىسىمەن 1300-1310 جىلدارى جازىلعان راشيد اد-ءديننىڭ «جامي`ات-تاۋاريح» اتالاتىن ەڭبەگىندە «موڭعول» ءسوزى تۋرالى: «پروروك نوي (نۋح) رازدەليل زەمليۋ س سەۆەرا نا يۋگ نا تري چاستي. ترەتيۋ چاست پرەدوستاۆيل يافەتۋ (يافەس) – پراوتتسۋ تيۋركوۆ. نوي پوسلال يافەتا نا ۆوستوك. ۆسە مونگولى، پلەمەنا تيۋركوۆ ي ۆسە كوچەۆنيكي پرويسحوديات وت ەگو رودا»، – (اۋد.حەتاگۋروۆ. م.1952. 1ت.1ك.80-ب.) دەسە، ال «وعىز-نامادا»: «تيۋركسكيە يستوريكي ي ۆەلەرەچيۆىە پەرەداتچيكي سووب­ششايۋت: كوگدا پروروك نوي (نۋح)  دەليل وبيتاەمۋيۋ چاست زەملي مەجدۋ سۆويمي سى­نوۆيامي تو ستارشەمۋ سىنۋ، كوتوروگو زۆالي يافەت (يافەس), ون وتدال ۆوستوچنىە سترانى ۆمەستە س تۋركەستا­نوم ي تاموشنيمي كرايامي…ەگو لەتوۆكا (يايلاك) ي زي­موۆكا (كىشلاك) ناحوديليس ۆ زەملياح تۋركەستانا; ۆە­سەننيە مەسياتسى ون پروۆوديل ۆ ۋرتاكە ي ۆ كۋرتاكە، ا زيموۆال ون ۆ تەح جە كراياح، ۆ مەستنوستي بارسۋك، چتو ۆ كاراكۋمە. ۆ ەتوي مەستنوستي بىلو دۆا گورودا: ودين –تالاس، ا درۋگوي كارى سايرام، پريچەم پوسلەدني يمەل سوروك بولشيح ي زولوتىح ۆو­روت»، – دەپ جازعان.

وسى يافەستەن تۋعان  ديب-باكۋيدىڭ (ونى وزگە شەجىرەشىلار تۇرك دەپ اتايدى) قارا حان، ور حان، كوز حان، كور حان دەگەن  ءتورت ۇلى بولادى. قارا حاننان وعىز تۋىپ، «ءبىر جاراتۋشىنى» مويىنداماعان تۋىستارىمەن 75 جىل سوعىسادى. «جامي` ات-تاۋاريحتا» بۇل تۋرالى: «ۆ كونتسە كونتسوۆ وگۋز پوبەديل ي زاحۆاتيل وبلاست وت تالاسا ي سايراما دو بۋحارى. نەكوتورىە ەگو دياديا، براتيا ي پلەمياننيكي، كوتورىە ك نەمۋ نە پريسوەدينيليس، پوسەليليس (وت نەگو) نا ۆوستوك. سرەدي نيح تاك پوۆەلوس سچيتات، چتو ۆسە مونگولىپرويسحوديات يز يح رودا»،– دەلىنەدى  (83-ب.).

ال «وعىز-نامادا» بۇل وقيعا: «وگۋز سكازال: «ەسلي ۆى پريزناەتە گوسپودا ي ەگو ەدين­ستۆو، تو توگدا ۆاشي دۋشي پولۋچات پوششادۋ (امان) ي يا وپرەدەليۋ ۆاس دليا پروجيۆانيا ۆ تۋركەستانە». ودناكو وني ەتوگو نە پرينيالي، ي وگۋز پرەسلەدوۆال يح دو كاراكۋرۋما. ي وني بىلي پرينۋجدەنى پەرەسەليتسيا ۆ ستەپي ي دولينى ۆدول بەرەگوۆ رەكي تۋگلا ي جيت تام ۆ نيششەتە. وني پرەۆراتيلي ەتي مەستا ۆ سۆوي لەتوۆكي (يايلاك) ي زيموۆكي (كىشلاك).  وت بەدنوستي، نيششەتى، بەسسيليا ي نەدوموگاني وني پرەبىۆالي ۆ پوستوياننوي پەچالي ي گرۋستي. وگۋز ستال نازىۆات يح موۆال, چتو وز­ناچالو: «بۋدتە ۆسەگدا وپەچالەننىمي، ستەسنەننىمي ي نەسچاستنىمي. نوسيتە سوباچي شكۋرى، ەشتە تولكو ديچ ي نيكوگدا پوسلە ەتوگو ۆ تۋركەستانە نە پوياۆلياي­تەس!». [پوەتومۋ، سوگلاسنو ۆەرە تۋركمەنوۆ، مونگولى پرويس­حوديلي يز رودا كيۋر-حانا، كيۋز-حانا ي Op-حانا ي ياۆليا­يۋتسيا ۆلادىكامي ۆوستوچنىح كراەۆ»،– دەلىنگەن («وعىز-ناما»، باكۋ. ەلم. 1987.28-ب.).

وسىلايشا راشيد اد-ءديننىڭ ەكى ەڭبەگىندە دە «موڭعول» دەگەن قوسىمشا (لاقاب) اتپەن تۇركستاننان شىعىسقا اۋعان تۇركتەر اتالعانى جازىلعان. ال ەندى بىرقاتار شەجىرەشىلەر موڭعولدى تاريحتا بولعان كىسى رەتىندە باياندايدى.

تاريحشى حوندەمير گياس-اد-دين (1475-1536) تۇركتىڭ ءتورتىنشى ۇرپاعى  سانالاتىن الانشا حاننان تاتار مەن موڭعول ەگىز تۋعانىن ايتادى. «كوگدا وني دوستيگلي سوۆەرشەننىح لەت، وتەتس رازدەليل مەجدۋ يمي تۋركەستان»،– دەپ  (اۋد. ۆ.گريگورەۆ), ال ەرگەنە قونعا رۋىن قونىستاندىرعان قيان (قيات), وسى موڭعول حاننىڭ التىنشى ۇرپاعى ەل حاننىڭ ۇلى ەكەنىن جازعان  («يستوريا مونگولوۆ. وت درەۆنەيشيح ۆرەمەن دو تامەرلانا»، سپب، 1834. 2-6-ب.).

حيۋا حانى ابىلعازى باھادۇر دا «تۇرك شەجىرەسىندە» (الماتى «انا ءتىلى»، 1992 ج.) موڭعولدى  تاريحتا بولعان كىسى رەتىندە اتاپ: «سۋ قايتا تارتىلعاندا نۇح مىنگەن كەمە شام جۇرتىنداعى موسۋل شاھارىنىڭ قاسىنداعى جۋدى تاۋىنان شىقتى. يافەس اتاسىنىڭ امىرىمەن جۋدى تاۋىنان كەتىپ، ەدىل مەن جايىق سۋىنىڭ اراسىنا قونىس تەپتى. يافەس ولەرىندە  ءوز ورنىنا ۇلكەن ۇلى تۇركتى وتىرعىزدى»،– دەپ، تۇرككە ىستىقكول دەگەن جەر قاتتى ۇناعاندىقتان، سول جەردە تۇرىپ قالعانىن ايتادى (12-13-ب.). ال تۇرك ۇرپاعى الىنشا حاننان تاتار مەن مونعول حان، موڭعولدان قارا حان، ودان وعىز حان تۋعانىن، ودان اي حان، جۇلدىز حان، ودان مەڭلى حان، ودان تەڭىز حان، ودان ەل حان، ودان قيان تۋعانىن جازعان (52-ب.).

ءسويتىپ شىڭعىز حاننىڭ جيىرما ەكىنشى باباسى بورتەنىڭ رۋى قياتتى مۇسىلمان ەلدەرى شەجىرەشىلەرى ءبىرى «موڭعول» لاقابتى تۇركتەردەن، ەندى ءبىرى – موڭعول حاننان تاراتادى

 

* * *

«التىن توبشى»، ت.ب. شىعىستا جازىلعان شەجىرەلەر قيات بورتەنى ينديا مەن تيبەتتەن شىعارسا، ال مۇسىلمان ەلدەرىندە جازىلعان شەجىرەلەردەگى ورتاق وقيعا – ەرگەنە قون اڭىزى.  «جامي` ات-تاۋاريحتا» بۇل: «پريمەرنو زا دۆە تىسياچي لەت دو ناستوياششەگو (ۆرەمەني) ۋ توگو پلەمەني، كوتوروە ۆ درەۆنوستي نازىۆالي مونگول، سلۋچيلوس راسپريا س درۋگيمي تيۋركسكيمي پلەمەنامي ي زاكونچيلاس سراجەنيەم ي ۆوينوي. يمەەتسيا راسسكاز، زاسلۋجيۆايۋششيح دوۆەريا پوچتەننىح ليتس، چتو ناد مونگولامي ودەرجالي ۆەرح درۋگيە پلەمەنا ي ۋچينيلي تاكوە يزبيەنيە (سرەدي) نيح، چتو (ۆ جيۆىح) وستالوس نە بولەە دۆۋح مۋجچين ي دۆۋح جەنششين. ەتي دۆە سەمي ۆ ستراحە پەرەد ۆراگوم بەجالي ۆ نەدوستۋپنۋيۋ مەستنوست، كرۋگوم كوتورىە بىلي ليش گورى ي لەسا ي ك كوتوروي ني س ودنوي ستورونى نە بىلو دوروگي، كرومە ودنوي ۋزكوي ترۋدنودوستۋپنوي تروپى، پو كوتوروي موجنو بىلو پرويتي تۋدا س بولشيم ترۋدوم… نازۆانيە ەتوي مەستنوستي ەرگۋنە-كۋن. زناچەنيە سلوۆا كۋن – كوسوگور، ەرگۋنە – كرۋتوي، يناچە گوۆوريا، «كرۋتوي حرەبەت». ا يمەنا ەتيح دۆۋح ليۋدەي نۋكۋز ي كيان. وني ي يح پوتومكي دولگيە گودى وستاۆاليس ۆ ەتوم مەستە ي رازمنوجيليس»،–دەلىنگەن  (م. 1952. ءى ت.1 ك. 153-ب).  

وسى ەرگەنە قون دەگەن ەكى ءسوز جايىندا دا  زەرتتەۋشىلەر ءبىر پىكىرگە كەلە الماۋدا. شىن مانىندە،  ەكەۋى دە تۇرك ءسوزى. مىسالى، كولتەگىن كىشى جازۋىنىڭ 13-جولىندا: «anc`a erig jerta bengu tas toqitdim» (تاك نا ستويانكە يا ۆەلەل ۆودرۋزيت «ۆەچنىي كامەن») – دەلىنسە، 7-جولىندا: «jazi qonajin جازىققا قونايىن» (پوسەليۋس نا راۆنينە),– دەپ جازىلعان. (قازاقتىڭ «ەرۋلىك، جەرگىلىكتى-تۇرعىلىقتى»، «قونىس» سوزدەرىمەن ماعىنالاس بۇل سوزدەردى وسى كىتاپتىڭ 8-تاراۋىندا كەڭىرەك تالدايمىز).

ال حوندەمير ەرگەنە قونعا قيان مەن نۇكۇزدىڭ قونىستانۋ سەبەبىن: «ولار تاتار ۇرپاعى ءسۇيىنىش حان مەن پارسى فەريدۋنۇلى تۋر شاھتىڭ قىرعىنىنان قاشىپ تىعىلدى»، دەگەن.

ابىلعازى: «ءسۇيىنىش حان قىرعىز حانىمەن ءتىل تابىسقاننان كەيىن وزگە تۇرك ەلدەرىنە دە ەلشى  جىبەرىپ، كومەك سۇرادى، موڭعولدان كەگىمىزدى الايىق» دەپ ءسوز سالدى»،-دەيدى.  (ول  نۇكۇزدى  ەلحاننىڭ ءىنىسىنىڭ ۇلى دەسە، ال حوندەمير: «تەگۋز – دۆويۋرودنىي برات ( كايانا) ەگو س ماتەرنەي ستورونى»،– دەيدى).

«قيان مەن نۇكۇز اۋلەتى ەرگەنە قوندا تۇرعاندا ءار جاماعات ءبىر رۋ اتىن الدى. قيان ناسىلىنەن قۇرلاس  اتتى ءبىر كىسى بولدى. ونىڭ ءناسىلى باسقا رۋلاردان كوپ بولدى، «ون قۇرلاس ەلى» دەدى. سول قۇرلاس ناسىلىنەن ءبىر كىسىنى پاتشا كوتەردى، بىراق اتى بەلگىسىز. سودان كەيىن ۇنەمى سول قۇرلاس ەلىنەن پاتشا سايلايتىن بولدى. حالىق ەرگەنە قوننان شىققاندا  پاتشالارى قۇرلاس رۋىنان بورتە چەنە دەگەن ەدى»،– دەيدى  ابىلعازى («تۇرك شەجىرەسى»،45-ب.).

سونىمەنەن، ورتا ازياداعى مۇسىلمان  شەجىرەشىلەرى ەڭبەكتەرىندە بورتە اشنۇدىڭ تەگى: ارعىسى نۇح نەمەرەسى تۇرك (ديب باقۋي), بەرگىسى ەرگەنە قونعا قونىستانعان قيات، ونىڭ قۇرلاس (ون قۇرالاس) رۋى دەلىنگەن ەكەن. بۇل تۋرالى ق.جالايىر دا «جىلنامالار جيناعىندا» (25-ب.): «نەگىزى ولاردىڭ ۇرپاقتارىنان ەكى ادام كوشىپ ارگانا قونعا بارىپتى. اللا تاعالا جار بولىپ 450 جىلداي ۋاقىت وتكەن سوڭ ولاردىڭ ۇرپاقتارى  كوبەيىپ ىرگەلى ەل بولدى. ولاردى، ياعني وسىناۋ قالىڭ تۇركتى موعول دەپ اتادى»،–  دەيدى.

ءبىرى يمپەريا شىعىسىندا جازىلىپ «موڭعولداردىڭ ءتۇپ اتاسى» بورتەنى تيبەتتەن شىعارعان، ءبىرى ورتا ازيادا جازىلىپ، ونىڭ (بورتەنىڭ) اتالارىن تۇركستاننان، كەيىننەن ءوزىن قيات تايپاسىنان ءوسىپ-ونگەن «موڭعول» لاقابتى تۇركتەردى باستاتتىرىپ ەرگەنە قوننان شىعارعان  شەجىرەلەردىڭ قايسىنا سەنەمىز؟

1240 جىلعا دەيىنگى وقيعالاردى بايانداۋمەن اياقتالاتىندىقتان سول جىلى جازىلعان دەلىنەتىن «مقش»-دا تاريح بورتە اشنۇدىڭ «تەڭىز كەشىپ كەلۋىنەن» باستالادى. ەكى ايماقتا جازىلعان شەجىرەلەردىڭ باستالۋى ءار ءتۇرلى بولعانىمەن، ورتا تۇستارىنداعى  وقيعالاردا ايىرما از. مۇنىڭ سەبەبى، «جامي` ات-تاۋاريحتاعى» «ماڭگىەلدىكتەرگە» قاتىستى دەرەكتەر حان-بالقتان (قازىرگى پەكين) 1286 جىلى يرانعا كەلگەن بولات ءامىردىڭ ايتۋىنان جازىپ الىنعاندىعىندا. راشيد اد-دين بولات ءچانسياندى (مينيستر) ءوز حالقىنىنىڭ شەجىرەسىنىڭ بىلگىرى دەيدى. «جامي` ات-تاۋاريحتا» تاريحتىڭ تىم تاپتىشتەپ باياندالۋى ونىڭ اۋىزشادان گورى  جازباشا دەرەكتەن كوشىرىلگەنىندەي اسەر قالدىرادى. بۇل ەڭبەكتىڭ «ماڭگىەلدىكتەر» تاريحىنا قاتىستى بولىمدەرى دجۋۆەينيدىڭ (1226-1283) «تاريح-ي-دجەحانگۋشا» ەڭبەگى نەگىزىندە جازىلعان دەگەن دە پىكىرلەر بار. بىراق بۇل ەڭبەكتە شىڭعىز حاننىڭ اتالارى، ءوزىنىڭ جاستىق كەزى تۋرالى دەرەكتەر جوق، تەك حورەزمگە كەلۋى كەزىنەن بىلايعى تاريحى ايتىلعان. راشيد اد-ءديننىڭ ءوزى «التىن داپتەر» اتالعان  شەجىرەنى پايدالانعانىن  ايتادى.

«مقش» جايىندا تس.ءدامدۋنسۇرىن: «بۇل شىعارمانىڭ قىتاي ارپىمەن موڭعول تىلىندە جازىلعان، قىتاي جەرىنەن تابىلعان  نۇسقاسى بولماسا، كونە موڭعول ارپىمەن تۇسىرىلگەن نۇسقاسى ءالى كۇنگە دەيىن تاپتىرماي وتىر. قىتاي الدە موڭعول (ۇيعىر) ارپىمەن جازىلعانى وسى كۇنگە دەيىن بەلگىسىز»،– دەيدى، كىتاپقا جازعان كىرىسپەدە. شىعارمانىڭ تۇپنۇسقاسىنىڭ وزگە ارىپپەن جازىلعانى يا جازىلماعانى «بەلگىسىز» بولسا، وندا «كونە موڭعول ارپىمەن تۇسىرىلگەن نۇسقاسى ءالى كۇنگە دەيىن تاپتىرماي وتىر»،–  دەۋدىڭ قاجەتى نە؟ ونداي «نۇسقا» بولعاندىعى تۋرالى ەشقانداي دەرەك جوق. مۇمكىن اۋەلگى تۇپنۇسقانىڭ ءوزى سول – «قىتايشا جازىلعانى» شىعار؟

مەيلى، 1240 جىلى جازىلعان «شەجىرە» ومىردە بولعان، ونى 1368 جىلدان سوڭ «ساياسي قاجەتتىلىكتەن» قىتايلار باس جاعىن ادەيى قىسقارتقان دەلىك. بىراق بولات-چينسيان سونى نەمەسە وزگە شەجىرەلەردى وقىعان بولسا دا، ولاردا  تيبەت تۋرالى ەمەس، ەرگەنە قون تۋرالى ايتىلسا كەرەك. ويتكەنى بولات چينسيان «جامي`ات-تاۋاريحقا» تيبەت جايلى ەمەس، ەرگەنە قون وقيعاسىن  جازدىرعانىن كورەمىز.

1310 جىلى اياقتالعان «جامي`ات-تاۋاريحتىڭ» ءبىر داناسى حانبالىققا (پەكين) جەتكىزىلمەۋى مۇمكىن ەمەس. (بۇل ەڭبەك رەسەي جەرىندە 1602 جىلى «جىلنامالار جيناعىن» جازعان ق.جالايىردىڭ دا قولىندا بولعانى بايقالادى). ايتسە دە، وسى «جامي`ات-تاۋاريحتاعى» باياندالعان تاريحتى ەسكەرمەستەن، لۋبسان دانزان «التىن توبشىدا» (1628 ج. 1720 ؟)  بورتەنىڭ  ءتۇپ تەگىن «يندياداعى بۇددادان  جاراتىلعان، تيبەتتەن كەلگەن»،– دەگەن. مۇنىڭ سەبەبىن ول كەزدەرى «ماڭگى ەل» قاراشاڭىراعىندا  بۇددا  ءدىنىنىڭ ەنۋى اسەرىنەن، سوندىقتان، شىڭعىز اتا-بابالارىن بۋددامەن تۋىس ەتىپ مارتەبەسىن وسىرمەك نيەتتەن دەپ تە، ەكى ءدىن اراسىنداعى باسەكە دەۋگە دە بولادى.

«تۇركتەر تيبەتتى مەكەندەپتى، سول جەردەن تۇركستانعا كەلگەن» دەگەن دەرەكتى ەش تاريحشى ايتقان ەمەس. ەندەشە، تۇرك جوق تيبەتتە تۇرك ەسىمدى بورتە-شينا نەعىپ ءجۇر؟! ول «بارعان» سولتۇستىك تاراپتا تۇرك قاعاناتىن قۇرۋشى تولىپ جاتقان تۇرك تايپالارى (جالايىر، نايمان، كەرەيىت، ت.ب.) قايدان ءجۇر؟ شىڭعىز حان بابالارى مەن بارشا «ماڭگىەلدىكتەردىڭ» ەسىمدەرىنىڭ تۇركشە (تيبەتشە ەمەس), يمپەريانى قۇرۋشى رۋ-تايپالاردىڭ دا تۇرك تەكتى بولۋى – ولاردىڭ تيبەتتەن ەمەس، راشيد اد-دين ەڭبەكتەرىندە ايتىلعانداي ورتالىق تۇراننان (تۇركستاننان) كەلگەنىن كورسەتسە كەرەك. سونداي-اق، «ماڭگىەلدىكتەردىڭ» ەرگەنە قوننان شىققان كۇنىن جىل سايىن تويلاۋ (قىزعان تەمىردى توسكە  قويىپ، حان باستاپ، بالعامەن سوعۋ) ءداستۇرى دە  بورتە مەن ونىڭ حالقىنىڭ تيبەتتەن «تەڭىز ءوتىپ» ەمەس، تاۋ بالقىتىپ ەرگەنە قوننان شىققانىن دالەلدەسە كەرەك. (تيبەت پەن  بۇرقان-قالدۇن تاۋى ارالىعىندا ەشقانداي دا «مۇحيت، تەڭىزدەردىڭ» جوق ەكەنى دە بەلگىلى).

ارينە، مۇسىلمان شەجىرەشىلەرى بورتەنىڭ تەگىن نۇحتان تاراتۋىن دا «مۇسىلمان ءدىنىن قابىلداعان شىڭعىز حان ۇرپاقتارى ءوز تەكتەرىن نۇح پايعامباردان ادەيى تاراتقىزىپ جازدىرعان» دەر ەدىك. بىراق «ماڭگىەلدىكتەرگە» قاتىستى دەرەكتەردى بەرگەن  مۇسىلمان ەمەس بولات-چينسيان، ەگەر ءوزى بۇرىن وقىعان شەجىرەلەردە نۇح تۋرالى جازىلماعان بولسا،  ءوز حالقىن بوتەن ءدىننىڭ پايعامبارىنان تاراتىپ بەرۋى نەمەسە وسىلاي ەتىپ جازعانعا كەلىسۋى مۇمكىن بە؟ (قۇبىلاي ءوز ۇلىسىندا بۇددا ءدىنىن ەنگىزگەندىكتەن، حان ءمينيسترى  بولات تا  سول ءدىندى ۇستانسا كەرەك). 

«جامي`ات-تاۋاريحتىڭ» وسى تۇسىن راشيد اد-دين ءوزى جازدى دەسەك، بىراق ول «ماڭگى ەل» ورتالىعىندا بولىپ كورمەگەن. سوندىقتان ەرگەنە قون تۋرالى بولاتتىڭ ايتۋىنان جازعانى انىق.  

                                                  

حۋننۋ – شىعىستاعى تۇركتەر

  

ل.گۋميلەۆ: «سوستاۆلەنيە يستوري نارودوۆ بەسپيسمەننىح يلي س پيسمەننوستيۋ، نە دوشەدشەي دو ناس، ۆسەگدا سودەرجات سپەتسيفيچەسكيە ترۋدنوستي، نەزناكومىە يستوريكام نارودوۆ، يمەيۋششيح سوبستۆەننىە لەتوپيسانيە. سۆەدەنيا، سووبششاەمىە رازليچنىمي يستوچنيكامي، نەراۆنوتسەننى ي چاستو نە موگۋت سنيسكات دوۆەريا. پريچينى ەتوگو رازنووبرازنى: ينوگدا مالايا وسۆەدوملەننوست درەۆنەگو اۆتورا، ينوگدا مانەرا، ۆ كوتوروي ون پوداەت ماتەريال، ينوگدا تەندەنتسيوزنوست، تاك كاك سوۆرەمەننيك پوچتي ۆسەگدا ياۆلياەتسيا زاينتەرەسوۆاننوي ستورونوي، ا ينوگدا ناكلوننوست ك گيپوتەزام، ستوياششيم نا ۋروۆنە ناۋكي ءVىى-ۆەكا. پوەتومۋ بولەە نادەجنى سۆەدەنيا، پروۆەرەننىە يستوريچەسكوي كريتيكوي ي اناليزوم ۋچەنىح ءحىح-حح ۆۆ. ي پوتومۋ يسكليۋچايۋششيە ابەرراتسيۋ بليزوستي. تولكو ەتي سۆەدەنيا موگۋت لەچ ۆ وسنوۆۋ يستوريچەسكوگو سينتەزا»، – دەيدى («درەۆنيە تيۋركي»، 99-ب.). وسىعان وراي «باياعى زامانداردا وعىز قاعان شىعىستاعى تولى وزەنىنە دەيىن قۋىپ تاستاپ، راشيد اد-ءديننىڭ ايتۋىنشا، «ماڭگى بولىڭدار!» (ماڭگىرىپ كەتىڭدەر) دەپ قارعاعان موڭعولداردىڭ شىڭعىز حان باسشىلىعىمەن ءحىىى عاسىردا مەملەكەت قۇرعانعا دەيىنگى ارالىقتاعى تاعدىرى قانداي بولعانىن شىڭعىز حان  ۇرپاقتارى ىقپالىمەن جازىلعان ەڭبەكتەردەن عانا ەمەس، كەيىنگى زەرتتەۋشىلەردەن دە ەستىپ كورەلىك.

ارينە، تۇركستان سوڭعى بىرنەشە عاسىر رەسەي مەن قىتاي وتارى بولعاندىقتان تاريحىمىزدى دا سولار جازىپ، ال ءوزىمىز دە، ءبىز تۋرالى بىلمەك وزگە ەل تاريحشىلارى دا، نەگىزىنەن، سولار جازعان تاريحتى قايتالادىق. ماسەلە ايقىندالعانشا ءتۇرلى قاتە پىكىرلەر كوپ ايتىلىپ، قالىپتاسقان سول كوزقاراستاردان ارىلۋدىڭ ءوزى قيامەت قيىن بولىپ وتىر. ەگەر ۇستەم مەملەكەتتەردىڭ زەرتتەۋشىلەرى «جامي`ات-تاۋاريحتاعى»: «تۇركستاننان شىعىسقا كەتكەن تۇركتەر «موڭعول» اتالدى» دەگەن، 1310 جىلى جازىلعان پىكىرگە جەتە ءمان بەرگەندە، تاريح ءدال وسىلايشا بۇرمالانباس ەدى. بىراق تۇركستاندىقتاردىڭ تاريحىن جازىپ بەرۋ قۇزىرى قولىندا رەسەي زەرتتەۋشىلەرى كۇنى بۇگىنگە شەيىن: «پودوبنو بولشينستۆۋ سۆويح سوۆرەمەننيكوۆ، راشيد اد-دين نازىۆاەت تيۋركامي ۆسە كوچەۆىە سكوتوۆودچەسكيە نارودى ازي كاك تيۋركويازىچنىە تاك ي مونگولويازىچنىە، ي منوگيە نارودنوستي ون يمەنۋەت تو تيۋركسكيمي، تو مونگولسكيمي. يناچە گوۆوريا، ۋ ناشەگو اۆتورا «تيۋركي» – تەرمين نە ستولكو ەتنيچەسكي، سكولكو سوتسيالنو-بىتوۆوي»،–دەپ شاتاستى (ي.پ.پەترۋشەۆسكي، «راشيد اد-دين ي ەگو يستوريچەسكي ترۋد»), وزگەنى دە شاتاستىردى. وسى سەبەپتەن كوز الدىمىزدا جازۋلى تۇرعان تاريحىمىزدىڭ اقيقاتىنا ۇزاق، اينالما جولمەن جاناسۋعا ءماجبۇر بولدىق.

الەمدىك تاريح عىلىمى دا «ەجەلگى موڭعولدار» (پروتومونگول) دەپ ج. ج. س. دەيىنگى IV عاسىردا قىتاي سولتۇستىگىندە يمپەريا قۇرعان، ءار ەل  «سيۋڭنۋ»، «حۋننۋ»، «عۇن» دەپ تۇرلىشە ات قويعان حالىقتى اتاپ وتىر. ارينە، شەتەل زەرتتەۋشىلەرى: «موڭعولدار – قارا حاننىڭ اعا-ىنىلەرىنەن تاراعان شىعىس تۇركتەرى ەدى»،– دەمەيدى، وزگەلەردىڭ سىرتتان تاڭعان «سيۋڭنۋ، حۋننۋ» (جابايى، قۇل) دەگەن سياقتى قورلاۋ سوزدەرىن «ەتنوستىق اتاۋ»دەپ ءتۇسىنىپ ءجۇر.

وسى «حۋننۋلار» (شىعىس تۇركتەرى) قىتاي سولتۇستىگىندە قالاي پايدا بولعانى تۋرالى بىرنەشە پىكىر بار. بۇل حالىق جايىندا العاش رەت كونە قىتايدىڭ «تاريحي جازبالار» كىتابىندا ج.ج.س.دەيىنگى 307 جىلدار تۋرالى بايانداعاندا: «وسى كەزدە قىتاي ءوزارا جاۋلاسىپ جاتقان جەتى پاتشالىققا ءبولىندى. سونىڭ ۇشەۋى سيۋڭنۋلارمەن شەكتەستى»،– دەيدى.  بۇل، اتالعان  307 جىلعا دەيىن-اق سيۋڭنۋلار جەر كولەمى ەداۋىر ءىرى مەملەكەت قۇرعانىن كورسەتەدى. بىراق بۇل ەلدىڭ بيلەۋشىلەرىنىڭ ەسىمدەرىنەن وسى «تاريح» ارقىلى ەڭ العاشقى بەلگىلىسى ج.ج.س.دەيىنگى 214 جىلى تسين يمپەرياسىنىڭ ءجۇز مىڭ اسكەرىنەن جەڭىلىپ، وردوستان سولتۇستىككە جىلجىپ قونىستانعان تۇمەن ءشانيۇي. ج.ج.س. دەيىنگى 209 جىلى بيلىككە كەلگەن ونىڭ ۇلى مودە (ماۋدۋن) ارادا 10 جىل وتە كۇشەيىپ، ۇلى يمپەريا قۇرادى. (وزگە تىلدەردە جوق «شانيۋ، ءشانيۇي» ءسوزى قازاق تىلىندە «مەنمەن، وركوكىرەك كىسى» دەگەن ماعىنادا قولدانىلادى. (قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگى: ءشانيۋ، شانيەدى; («دايك-پرەسس.432-ب.)

«تاريحي جازبالاردا» قىتاي  شەجىرەشىسى سيۋڭنۋلاردىڭ ارعى اتاسى شۋن ۆەي دەگەن كىسى بولعانىن، ونىڭ تۇمەن شانيۇيگە دەيىن  مىڭ جىلدان استام ۋاقىت بۇرىندا ءومىر سۇرگەنىن  جازادى. ل.گۋميلەۆ «حۋننى» كىتابىندا (13-14-ب.): «شۋن ۆەي – قۇلاتىلعان سيا پاتشالىعىنىڭ سوڭعى بيلەۋشىسىنىڭ ۇلى، ول ءبىرسىپىرا حالقىمەن سولتۇستىككە اۋىپ، كوشپەلىلەرمەن ارالاسقاننان سيۋڭنۋ حالقى پايدا بولعان»،– دەيدى جانە دە وسى كىتابىنىڭ 24-بەتىندە: «پرەدكي حۋننوۆ جيلي ۆنۋتري كيتايا»،– دەپتى.

اعىلشىن ماك-گوۆەرن دە حۋننۋلاردى جۋن جانە دي حالىقتارىنان شىقتى دەيدى. ولاردىڭ نەگىزى قىتايلارمەن تۋىس ەكەنىن، ارالارى كەيىن اجىراپ، وزگە حالىققا اينالعانىن، اقىرى تۇرك ءتىلدى بولعان دەگەن پىكىر ايتادى. بىراق، كۇللى تاريح بويىندا، قىتايمەن جاقىنداسقان حالىقتار، ادەتتە، ولارعا ءسىڭىسىپ كەتەتىنىن ەسكەرسەك، «قىتايتەكتى حۋننۋلاردى تۇركتەر اسسيميلياتسياعا ۇشىراتقان» دەۋ كوڭىلگە قونا قويمايدى. حۋننۋلاردان دا ەرتەدە قىتاي سولتۇستىگىن مەكەندەپ، «قىتايلاردى اسسيميلياتسياعا ۇشىراتقان» ول نە قىلعان تۇركتەر ەكەنىن بۇل اۆتور تۇسىندىرمەيدى. ال ە.گرۋمم-گرجيمايلو «زاپادنايا مونگوليا ي ۋريانحايسكي كراي» ەڭبەگىندە: «كيتايتسى ۆنەشنيم وتليچيتەلنىم پريزناكوم حۋننوۆ سچيتالي ۆىسوكيە نوسى»،– دەپ بۇل ەكى حالىقتىڭ تۇرلەرىنىڭ ۇقساس بولماعانىن مەڭزەيدى (24-ب.).

امەريكالىق عالىم لاتتيمور جۋن مەن دي قىتاي ورتاسىندا تۇرعان وتىرىقشىل تاۋ حالىقتارى، ال حۋننۋلار دالالىق كوشپەلىلەر بولعانىن ايتادى. س.ۆ.كيسەلەۆ «درەۆنيايا يستوريا يۋجنوي سيبيري» كىتابىندا (م.،1951.، 161-ب.) حۋننۋلاردىڭ سىبىرگە گوبي شولىنەن وتكەندەگى كولىگىنىڭ جارتاستاعى سۋرەتى جايلى: «ەتو كرىتايا كيبيتكا نا كولەساح، زاپرياجەننايا ۆولامي»،– دەپ جازعان. مۇنداي، ارباعا ورناتىلعان كيىز ۇيمەن تاۋلى جەرلەردە ءجۇرۋ مۇمكىن ەمەس. ەگەر تۇركتەر (بورتە، حۋننۋلار) تيبەتتەن شىققان بولسا، مۇنداي كولىكپەن جۇرمەس ەدى جانە ونى جاساي دا الماس ەدى. ويتكەنى تاۋلى جەردىڭ حالقىنا  مۇنداي الىپ اربانى جاساۋ شەبەرلىگىن مەڭگەرۋدىڭ ەش قاجەتى جوق. مۇنداي اربانى،  جازىقتا كوشىپ جۇرەتىن حالىققا قاجەت بولعاندىقتان، سولار عانا جاساماق.

ل.گۋميلەۆ «حۋننۋ» كىتابىندا: «حۋننو-سيانبي – سمەشاننىە رودى ۆ حالحە ۆ چاحارە; ەتنيچەسكي سۋبسترات، نا بازە كوتوروگو ۆسلەدستۆيە بولەە پوزدنيح پاسسيونارنىح تولچكوۆ ۆوزنيكلي تيۋركسكيە ي مونگولسكيە ەتنوسى ۆەليكوي ستەپي ۆ ءVى-ءحىى ۆ.ۆ. ن.ە.»،– دەسە (201-ب.), ال «درەۆنيە تيۋركي» كىتابىندا ول: «تيۋركي ء(Vى-ءVىىى عاسىرداعى تۇرك قاعاناتىن ايتادى.– ح.ق-ا.), پوتومكي حۋننوۆ، نيچەگو نە زنالي و سۆويح پرەدكاح، تاك جە كاك مونگولى چينگيسحانا نيچەگو نە زنالي و تيۋركاح. يستوريا سرەديننوي ازي نە موجەت بىت نام پونياتنا، ەسلي مى نە ۋچتەم دۆۋح رازرىۆوۆ تراديتسي» (377-ب.),– دەپ، «موڭعولدار – تۇركتەردىڭ، ال تۇركتەر حۋننۋلاردىڭ ۇرپاعى» دەگەن پىكىر ايتادى.

حوندەميردىڭ «موعولدار تاريحىن» ورىس تىلىنە 1834 جىلى اۋدارىپ شىعارعان ۆ. گريگورەۆ وسى كىتاپقا  «تۇسىندىرمەسىندە» ماڭگىەل حالقى تۋرالى: «نارود، وبيتايۋششەگو نا سەۆەرە ي زاپادە وت كيتايا، ي يزۆەستنوگو پوپەرەمەننو پود يمەنەم سيۋن-يۋنەي، حۋننوۆ، سيانبيتسەۆ، تۋلگاستسەۆ، كيدانەي، تاتانەي ي پر. وت يمەني گوسپودستۆۋيۋششەگو دوما» (126-بەت.) – دەپتى. بۇدان ءبىز گۋميلەۆ ايتقان پىكىر  ەۆروپادا  ءحىح عاسىردىڭ باسىندا-اق (1834 جىلعا دەيىن)  ورنىققانىن  كورەمىز.

بىراق گۋميلەۆتىڭ حۇننۋ مەن سانبيدەن  «ۆوزنيكلي تيۋركسكيە ي مونگولسكيە ەتنوسى» دەۋى  جاڭساقتىق. حۋننۋ دا، ءسانبي (تاتار) دە تۇرك  تەكتى حالىقتار بولعانىمەن، ولاردان تەك VI-IX عاسىرلاردا تۇرك، ۇيعىر قاعاناتتارىن، XIII عاسىردا «ماڭگى ەل» قاعاناتىن قۇرعان شىعىس تۇركتەرىنىڭ تاراعانىن ايتقان ءجون. بۇكىل تۇرك حالىقتارى بۇلاردان شىققان جوق،  وسى ەكەۋى – حۋننۋ دا، تاتار دا تۇركتىڭ ازيا شىعىسىنداعى  بۇتاقتارى عانا. حۋننۋلارمەن ءبىر مەزگىلدە كورشى تۇركستاندا تۇرك قاڭلى مەن ءۇيسىن مەملەكەتتەرى،  باتىستا وزگە دە تۇرك تەكتى قىپشاق، بۇلعار، قارلىق، وعىزدار، تۇركمەن، ت.ب. حالىقتار بولعانى بۇعان دالەل. ۆ. گريگورەۆ تەك شىعىس تۇركتەرى جايلى، ولاردىڭ ءار كەزەڭدە ءار ءتۇرلى «بيلەۋشى ءۇيدىڭ» اتىمەن  بەلگىلى بولعان ءبىر-اق ەتنوس ەكەنىن ايتقان.

تۋۆا عالىمى ن. ۆ.اباەۆ «راننيە فورمى رەليگي ي ەتنوكۋلتۋروگەنەز تيۋركو-مونگولسكيح نارودوۆ» كىتابىندا «تۇرك پەن موڭعول حالىقتارىنىڭ ورتاق تاريحي وتانى» جونىندە: «ونا راسپولوجەنا نا سايانو-التايسكوم ناگورە ي پرەدكي مونگولوۆ چينگيس-حانا پەرەكوچەۆالي تۋدا س يۋگا، ا كونكرەتنەە – يز ۆوستوچنوگو تيبەتا، كاك وب ەتوم سووبششاەتسيا ۆ درۋگيح يستوريچەسكيح يستوچنيكاح، ا نا يۋگ وني پەرەمەستيليس ەششە ۆ پەريود سوزدانيا يمپەري حۋننۋ ۆسە يز توي جە سايانو-التايسكوي پرارودينى، بۋدۋچي ەتنوگەنەتيچەسكي سۆيازاننىمي س «سيبيرسكيمي سكيفامي»، كاك ي تيۋركي»،– دەپتى (قىزىل.2005.  61-69-ب.).

ەگەر «تيۋركو-مونگولى» دەپ اباەۆ «موڭعول» لاقابتى تۇركتەر ماعىناسىندا ايتسا ماقۇل دەر ەدىك. ەكى بولەك حالىقتار ساناي تۇرا، وسىلايشا «تۇرك-موڭعول» دەگەن تىركەستى قولدانۋ تاريحتى زەرتتەۋشىلەردىڭ ادەتىنە اينالىپ وتىر. بۇل – كونە زاماندا دا، شىڭعىز حان كەزىندە دە  «موڭعول» دەگەن ەتنوس اتاۋى بولماعانىن، بۇل تەك شىعىس تۇركتەرىنىڭ لاقابى، بىرلەستىگىنىڭ اتاۋى ەكەنىن تۇسىنگىسى كەلمەيتىندەردىڭ، ءالى دە بوگدە جۇرت جازىپ بەرگەن جالعان تاريح ىقپالىنان شىعۋعا سەسكەنەتىندەردىڭ جالپاقشەشەيلىك ءسوز تىركەسى. وسىعان وراي زەرتتەۋشى ق.دانياروۆتىڭ «قازاقستاننىڭ بالاما تاريحى» كىتابىندا: «اسىرەسە، مۇڭعۇلتانۋشىلار ەنگىزگەن، قازاق تاريحشىلارى ەش قارسىلىقسىز قابىلداعان «تۇرك-مونعول حالقى» دەگەن تەرمين قيسىنعا سيمايدى. قۇددى ءبىر الەمدە ورىس-قىتاي، فرانكو-گەرمان، يسپان-اعىلشىن نەمەسە يتاليان-سلاۆيان حالىقتارى ءومىر سۇرگەن سياقتى» (35-بەت)  دەگەن ورىندى ءسوزى ەسكە كەلەدى…

سونىمەن، «جامي` ات-تاۋاريح», «وعىز-نامادا» جازىلعان وعىز حاننىڭ تۇركستاننان شىعىستاعى تولى وزەنىنە شەيىن قۋىپ تاستالىنىپ «ماڭگى-موڭعول» اتالعان تۇركتەرى، ءحىح-حح عاسىر تاريحشى-عالىمدارىنىڭ پىكىرىنشە، قىتاي سولتۇستىگىندە ج.ج.س. دەيىنگى ءىV عاسىردا حۋننۋ يمپەرياسىن قۇرعان، تۇرك تىلىندە سويلەگەن «پروتوموڭعولدار» ەكەن. ل.گۋميلەۆ «درەۆنيە تيۋركي» كىتابىندا: «تيۋركي، پوتومكي حۋننوۆ، نيچەگو نە زنالي و سۆويح پرەدكاح، تاك جە كاك مونگولى چينگيسحانا نيچەگو نە زنالي و تيۋركاح»، – دەگەنىندەي، وسى «پروتوموڭعول» حۋننۋ-سيۋڭنۋدىڭ ۇرپاقتارى ج.ج.س. ءVى-ءىح عاسىرلارىندا بۇل ولكەدە بىرنەشە تۇرك قاعاناتتارىن، ال ءحىىى عاسىردا شىڭعىز حان باسشىلىعىمەن «ماڭگىەل» تۇرك قاعاناتىن قۇردى.

 

سكيفتىك نەگىز تۋرالى

 

ابىلعازى «تۇرك شەجىرەسىندەگى»: «يافەس اتاسىنىڭ امىرىمەن جۋدى تاۋىنان كەتىپ ەدىل مەن جايىق سۋىنىڭ اراسىنا قونىس تەپتى. ەكى ءجۇز ەلۋ جىل سوندا تۇرىپ، وپات تاپتى»،– دەۋىنە سۇيەنسە كەرەك، ق.سالعاراۇلى «ۇلى قاعانات» كىتابىندا سيۋڭنۋلاردى «پروتوموڭعولدار» دەپ اتاپ، قارا تەڭىز سولتۇستىگىندەگى سكيفتەردەن قاشقان قۇلداردان شىعارادى. سالعاراۇلى قىتاي تىلىندە «سيۋڭ» – كەۋدە، كوكىرەك, ال «نۋ» – قۇل دەگەن ءسوز ەكەنىن، بۇل ابىلعازىنىڭ «موڭعول» ءسوزىن «مۇڭدى قۇل» دەۋىمەن سايكەس كەلەتىنىن ايتىپ، مۇنى گەرودوت «تاريحىنداعى»وقيعامەن ساباقتاستىرادى: «ميديانى جاۋلاپ العان سكيفتەر ەلىنە ورالعاندا، سولاردان جەڭىلىپ قاشقان قۇلداردىڭ ءوز حاندىعىن ج.ج.س.دەيىنگى ءVIى عاسىردىڭ اياعىندا قۇرعان دەپ شامالاۋعا نەگىز بار. ابىلعازى دەرەگىندە كورسەتىلگەن مۇڭعۇلداردىڭ ازاۋ ماڭىنان شىعىسقا قاراي ىعىسىپ كەلىپ، قازىرگى قازاقستان جەرىن مەكەندەگەن كەزى دە وسى تۇس – ءVIى عاسىردىڭ اياعى، VI  عاسىردىڭ باسى بولسا كەرەك. ولار بۇل جەردەن جىلجىپ، ج.ج.س. دەيىنگى ءىV عاسىردىڭ اياعى، ءىىى عاسىردىڭ باسىندا قىتاي شەكاراسىنا جەتكەن»،– دەيدى. «كوشكىنشىلەردىڭ قانشاما جەردەن ءوزارا جاۋلاسىپ، ءبىرىن-ءبىرى شاۋىپ جاتسا دا، ءوز تەكتەستەرىن «قۇل» دەمەيتىنىن ەسكەرىپ: «بايىرعى مۇڭعۇل حالقى دا، تاتار حالقى دا تۇرك تىلىندە سويلەگەنىمەن، ولار ءاۋ باستا تۇرك تەكتەس بولماعان، سىرتتان كەلىپ، ولارعا ءسىڭىسىپ كەتكەن كىرمە حالىق سەكىلدى»،– دەگەن تۇجىرىم جاسايدى (357-ب.). ءسويتىپ، وعىزعا باعىنباي شىعىسقا كەتىپ «موڭعول» اتانعان  كوز حان، كور حان، ور حان ۇرپاقتارىن «تۇرك ەمەس» ەتىپ  شىعارادى! «ەگەر زەرتتەۋ نىسانىنا اينالىپ وتىرعان حالىقتىڭ تۇرككە قاتىسى بولماسا، سونشاما ەڭبەكتەنىپ بۇل حالىق تۋرالى كىتاپ جازۋدىڭ قاجەتى قانشا؟!»، – دەگەن سۇراق تۋادى.

شىن مانىندە، ابىلعازى «شەجىرەسىندە» يافەس ەدىل مەن جايىق اراسىندا ورداسىن تىككەنىمەن، ونىڭ ۇلى تۇركتىڭ ىستىقكول دەگەن جەردى قاتتى ۇناتىپ، سول جەردە تۇرىپ قالعانى دا ايتىلعان (13-ب.); «موڭعول» ءسوزى تۋرالى ابىلعازى «مۇڭ جانە ول» – مۇڭدى، تۇنەرگەن» دەگەن سوزدەردەن تۇرادى دەپ (15-ب.), ال «قۇل» ءسوزىن ايتپاعان.

ال، ءتىپتى، سكيفتەردەن قۇلدار قاشىپ، قىتاي سولتۇستىگىنە بارسا دا، ولاردىڭ «قۇلدار» ەكەنىن قىتايلارعا حابارلاي قويار ول زاماندا تەلەگراف، فاكس، ينتەرپول جوق قوي! ەندەشە شىعىسقا اۋعان تۇركتەردى قىتايلار «سيۋڭنۋ»  (وركوكىرەك قۇل) دەپ «سكيفتەردىڭ قۇلى» بولۋىنان ەمەس، وزگە حالىقتاردى كەمسىتەر ادەتىمەن يا  وزگە ءبىر سەبەپپەن اتاسا كەرەك.

«قۇل» – تۇرك ءسوزى («درەۆنەتيۋركسكي سلوۆار»، 464-ب.: Qul  راب، نەۆولنيك: «ol ءوtka qul qullig  bolmis erti  ۆ تو ۆرەميا رابى ستالي رابوۆلادەلتسامي» (كولتەگىن-21, ءVIىى-عاس); «kisi barشa jarmaq quli boldilar   ۆسە ليۋدي ستالي رابامي دەنەگ» (ج.بالاساگۋن-183-₉, ءحى-عاس.). ەگەر قىتاي تىلىندە قۇل «نۋ» دەلىنسە، «قۇل، مۇڭدى قۇل» دەپ تۇركتەر ءوزىن-ءوزى اتاعانى ما!؟

ارينە، تاريحقا سيۋڭنۋ، حۋننۋ، گۋن دەگەن اتتارمەن ەنگەن شىعىس تۇركتەرىنىڭ ول ولكەگە باتىستان ەمەس، راشيد اد-دين ەڭبەكتەرى بويىنشا تۇركستاننان بارعان دەۋ سكيفتەردى جات ساناۋ ەمەس. گەرودوت «تاريحىندا» سول سكيفتەردىڭ ءوز تۋىستارى ماسساگەتتەرمەن سىيىسپاي، تۇراننان اۋىپ، اراكس (ار+وكس!) وزەنىنەن ءوتىپ، قارا تەڭىزدىڭ سولتۇستىگىنە كەلگەنى تۋرالى ايتىلعان. «ولاردىڭ ويىنشا، تۇڭعىش پاتشالارى تارعىتايدىڭ زامانىنان، جەرلەرىنە ءداريدىڭ باسىپ كىرۋى ارالىعىندا تۋرا مىڭ جىل وتكەن» دەيدى گەرودوت. پارسى پاتشاسى ءداريدىڭ سكيف جەرىنە جورىعى ج.ج.س.د. 514 ج. بولعان. بۇعان مىڭ جىل قوسىپ ەسەپتەسەك، سكيفتەردىڭ ورتا ازيادان قارا تەڭىز سولتۇستىگىنە كەلۋى ج.ج.س.دەيىنگى 1500 جىل  شاماسى بولماق.

ارادا 2800 جىل وتكەن سوڭ دا شىڭعىز حان تۋىستارى ىشىندە تارعىتاي ەسىمىنىڭ كەزدەسۋى (تايجۋىت تارعىتاي-قىرىلداق، تارعۇت رۋىنان شىققان تارعىتاي، تۇمبەنە حاننىڭ نەمەرەسى تارعىتاي) تۇرك ءتىلىنىڭ ۋاقىتقا توتەپ بەرەر ومىرشەڭدىگىن كورسەتسە كەرەك.

حۋننۋلاردىڭ (سكيفتەردىڭ دە) تۇرك ءتىلدى بولعانىن كوپ عالىمدار دالەلدەگەن. يۋ.كلاپروت وزىنەن بۇرىنعى عالىمداردىڭ پىكىرىنە قوسىلا وتىرىپ، قىتاي تاريحنامالارىندا ساقتالعان 20 ءسوز  ارقىلى حۋننۋلاردى «تۇرك حالقى» دەيدى. اتاقتى گەوگراف ك.ريتتەر دە حۋننۋلار تۋرالى: «وني پرينادلەجالي ك رودام منوگوچيسلەننوگو تۋركسكوگو پلەمەني» دەپ جازعان (ريتتەر ك. «زەملەۆەدەنيە ازي». سپب.، 1850. 44-ب.). ل.گۋميلەۆ «حۋننى» كىتابىندا: «سيراتوري دوكازىۆال، چتو يزۆەستنىە نام حۋننسكيە سلوۆا – تيۋركسكيە»، «سومنەنيە ۆ تيۋركويازىچي حۋننوۆ نەسوستوياتەلنو، تاك كاك يمەەتسيا پرياموە ۋكازانيە يستوچنيكا نا بليزوست يازىكوۆ حۋننسكوگو ي تەلەسكوگو، تو ەست ۋيگۋرسكوگو، و پرەنادلەجنوستي كوتوروگو نە موجەت بىت دۆۋح منەني»،– دەپ جازعان (39-بەت).

گەرودوتتىڭ: «گرەكتەر «امازونكا» اتايتىن ۇرعاشىلاردى سكيفتەر «ەور پاتا» دەيدى، مۇنىڭ ماعىناسى «ەركەكتەردى ولتىرۋشىلەر» (مۋجەۋبيتسى)» دەۋىنە  وراي، ونىڭ «ەر وپات» دەگەن تۇرك ءسوزى ەكەنىن ءبىر ماقالامدا جازعان ەدىم. ال ج.ج.س.156-158 جىلدارى سيانبي (تاتار) تاڭشىعايدان ىعىپ باتىسقا كەتكەن شىعىس تۇركتەرىنىڭ (سيۋڭنۋ) ۇرپاعى ەدىل قاعاننىڭ (اتتيلا) ورداسىندا بولعان پريسك پانيسكي «گوتسكايا يستوريا»شىعارماسىندا  عۇنداردىڭ «كاموس» دەپ اتالاتىن سۋسىن ىشەتىنىن جازعان. «قىمىز» تۇرك ءسوزى، موڭعول تىلىندە «قىمىز» ءسوزى بولماعان، قازىرگى موڭعول تىلىندە قىمىزدى «ايراگ» دەيدى.

ارادا ەكى عاسىر وتە (VI عاس.) قۇرىلعان تۇرك قاعاناتى كەزىندە ۆيزانتيا تاريحشىسى مەناندر «رۋم ەلشىسى زەمارح 568 جىلى يستەميگە بارعانىندا باقسىلاردىڭ «سكيف تىلىندە كۇبىرلەپ سويلەسكەندەرىن» («شەپتالي نا سكيفسكوم يازىكە كاكيە-تو ۆارۆارسكيە سلوۆا»), ەلشىنىڭ تەك وتپەنەن الاستاپ بولعان سوڭ عانا تۇرك حانىنا كىرگىزىلگەنىن» ايتادى  (مەناندر. «ۆيزانتيسكيە يستوريكي», 96-ب.). انىقتاي ايتساق، ۆيزانتيالىق ەلشى تۇرك قاعاناتى كىسىلەرىنىڭ ءتىلى سكيفتەرمەن بىردەي ەكەنىن جازعان. فرانتسيا كورولىنىڭ ەلشىسى ۆ. رۋبرۋك تا 1252 جىلى ءدال وسىنداي وتپەن الاستاۋ ءراسىمىنىڭ قاراقورىمداعى ماڭگى حان (موڭكە دەپ ءجۇرمىز)  ورداسىندا جاسالىنعانىن جازادى.

گەرودوتتىڭ: «سكيفتەردىڭ قالاسى، قامالى جوق، باسپاناسىن وزدەرىمەن بىرگە الا جۇرەدى جانە بارلىعى اتتىلى، ساداق اتقىشتار، ولار وزدەرىنە تاماقتى جەر وڭدەپ تاپپايدى، مال وسىرۋمەن كۇنەلتەدى جانە ۇيلەرىن ارباعا ورناتادى»، – دەۋى (اۋد.ب.ادامباەۆ), كيسيلەۆ جازعان – گوبيدى كەسىپ، سىبىرگە وتكەن حۋننۋلار ارباسىن (جارتاستاعى سۋرەت) ەسكە سالادى ەمەس پە!؟ سكيف ەلىندە دە مۇنداي اربا-باسپانانىڭ ماڭىزدىلىعىن گرەك اقىنى  پيندار (ج.ج.س.دەيىنگى 522-442 ج.) ءوز شىعارماسىندا: «سرەدي كوچەۆنيكوۆ-سكيفوۆ بلۋجداەت  ستراتون، كوتورىي نە يمەەت دوما، پەرەۆوزيموگو نا پوۆوزكە» – دەپ بايان  ەتكەن.  بۇل – سكيفتەر مەن حۋننۋلاردىڭ (شىعىس تۇركتەرىنىڭ) ءومىر سالتى ءبىر، تۋىس حالىقتار ەكەندىگىنىڭ دالەلى.

 

قيان-قيات ءسوزىنىڭ ماعىناسى

 

مقش، «التىن توبشى» اتالاتىن شىعارمالاردا  «موڭعول اۋلەتىن قۇردى» دەلىنگەن  بورتەنىڭ ءوز رۋى – قيات تۋرالى مۇلدەم از ايتىلعان. بۇل ءسوزدىڭ ماعىناسى دا، وسى قيات تايپاسى الەمدەگى قانداي ەتنوسقا جاتاتىنى دا، سونداي-اق، بورتەنىڭ ءوزى قيات تايپاسىنان بولسا، ونىڭ قۇرعان اۋلەتى نەلىكتەن «قيات حالقى» اتالماي، «موڭعول» دەپ اتالعانى دا تۇسىندىرىلمەيدى.

ال مۇسىلمان ەلدەرى شەجىرەشىلەرى ەڭبەكتەرىنە دەن قويساق، قياتتى  نۇح پايعامباردىڭ نەمەرەسى ەر تۇركتەن باستاپ تاراتادى، ەرگەنە قونعا قونىستاندىرادى. قيات ءسوزىنىڭ ماعىناسى جايلى «جامي` ات-تاۋاريحتا»: «پو-مونگولسكي كيان زناچيت «بولشوي پوتوك، تەكۋششي س گور ۆ نيزينۋ، بۋرنىي، بىسترىي ي سيلنىي». كيات – منوجەستۆەننوە چيسلو وت كيان»،– دەلىنگەن (1 ت. 1 ك.154-ب.).

ابىلعازى دا «تۇرك شەجىرەسىندە»: «قياننىڭ ماعىناسى – «تاۋدان قۇلاپ، كۇشپەن اققان سەل» دەگەن ءسوز.  ەل حاننىڭ ۇلى سونداي تەز جانە كۇشتى كىسى ەدى. سوندىقتان قيان دەر ەدى. قيات سونىڭ كوپشە ءتۇرى. بۇل اتتى ەرگەنە قون ىشىندە وتىرعاندا قياننىڭ بالالارىنا قويىپتى»،– دەيدى (28-ب.).

قازاق تىلىندە «قيات» ءسوزى رۋ اتاۋىنا قاتىستى عانا ايتىلادى. ال «قيان» – جەردىڭ الىس، شالعايلىعىن  بىلدىرەتىن ءسوز. (قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگى. 237-ب: قيانعا، قيان شەت  سۋ، سەل اعىسىنا قاتىستى قولدانىلمايدى. سوندىقتان بۇل ءسوزدى، شەجىرەشىلەر ايتقانداي، «موڭعولدىكى» دەپ ءجۇرمىز. الايدا قازىرگى موڭعول تىلىندە: «سەل» (پوتوك) – ۋسنى ۋرسگال; «تاۋ سەلى» (گورنىي پوتوك) – ۋلىن ۋسنى ۋرسگال» دەلىنەدى (برمس). بۇل دا قيان، قيات سوزدەرىنە مۇلدەم ۇقسامايتىنىن كورەمىز.

كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەر  ەرگەنە قون وقيعاسىن اڭىز دەپ، قيان، نۇكۇز، بورتە اشنۇدى ميفتىك كەيىپكەرلەر ساناپ ءجۇر. ال ق.سالعاراۇلى بورتە اشنۇدى قىتاي دەرەگى «سوڭعى ءحان كىتابىندا» اتالعان سولتۇستىك ءسيۋڭنۋدىڭ سوڭعى ءشانيۇيى ۇيچۋيجيەننىڭ تىكەلەي ۇرپاعى دەيدى. بورتە ەسىمى قىتاي دەرەكتەرىندە كەزدەسپەيدى. ال سيۋڭنۋدىڭ (حۋننۋ) قيان تايپاسى جايىندا  دەرەكتەر جەتەرلىك. قىتاي دەرەكتەرىندە بۇل اتاۋ حۋيان، كۋيان دەپ جازىلعانىن كورەمىز. سوندىقتان ل. گۋميلەۆ «حۋننۋ» كىتابىندا، ءارتۇرلى ەڭبەكتەردەن دەرەكتەر كەلتىرىپ: «حۋيان – تيۋركسكوە سلوۆو، وزناچايۋششەە «زاياتس» (تسيۋي يۋان. ولەڭدەر. م.1954),-دەيدى.

قازاقستاندىق عالىم  يۋ.ا.زۋەۆ «راننيە تيۋركي: وچەركي يستوري ي يدەولوگي» كىتابىندا: «نازۆانيە كۋيان (تسزيۋيان) ي تيان-يان «پولنىي ليك لۋنى» وبنارۋجيۆايۋتسيا ۆ وگۋزسكوي سرەدە نا سكلوناح بولشوگو حينگانا. زناچيتەلنايا گرۋپپا حينگانسكيح وگۋزوۆ پولۋچيلا ۆ كيتايسكيح يستوچنيكاح وبوزناچەنيە سي – «ليۆەن»، «پوتوك» يناچە باي-سي «بەلىي ليۆەن/پوتوك». تاك نازىۆالاس تسەلايا گرۋپپا پلەمەن، گلاۆنىم رەليگيوزنىم سيمۆولوم كوتورىح بىل «بەلىي پوتوك» ملەچنوگو پۋتي (كۋيان). ۆپوسلەدستۆي ەپونيم كۋيان ستال يمەنەم ميفيچەسكوگو رودوناچالنيكا «ملەچنەپۋتنيكوۆ» – كىپچاكوۆ»،– دەيدى (45-ب). مۇنداعى پىكىر – قۇيان اتالعاندار  قۇسجولىن «اققان اق سەل» دەپ تابىناتىن، سونداي-اق تولعان ايعا دا ءتاۋ ەتۋشى حالىق بولعان دەگەنگە  سايادى.

قىتاي تاريحنامالارىندا حۋيان، قۇيان دەپ جازىلۋىنان «قيان»– تۇركتىڭ  «قۇي» ءتۇبىرلى «قۇيعان، قۇيىلعان» ءسوزى ەكەنىن كورەمىز. بۇل راشيد اد-ءديننىڭ ايتقان: «قيان زناچيت «بولشوي پوتوك، تەكۋششي س گور ۆ نيزينۋ» دەگەنىنە، ابىلعازى «تۇرك شەجىرەسىندە» جازعان: «قياننىڭ ماعىناسى – تاۋدان قۇلاپ، كۇشپەن اققان سەل دەگەن ءسوز» دەگەنىنە  سايكەس كەلەدى. بۇل ارادا دا شەجىرەشىلەردىڭ «ماڭگى ەل» ءسوزىن «موڭعول» دەپ بۇزىپ ايتقانىنداي قۇيان، قۇيعان سوزىنىڭ قيان، قيات دەلىنىپ  وزگەرىپ كەتكەنىن كورەمىز.

جالپى، تۇركتىڭ «قۇي، قۇيىلۋ» ءسوزى تەك سۋعا عانا قاتىستى ەمەس، «مولايۋ، كوبەيۋ، كۇيلەنۋ» ماعىناسىن دا بىلدىرەتىنى قازىر دە ويرات تىلىندەگى ايتىلۋىنان بايقالادى (حۇيلە-ح – كۇيلەۋ، ءحۇيسني يالگاا – جىنىستىق ايىرماشىلىق، ت.ب. (موڭعول-قازاق سوزدىگى. 640-ب.)

ال ل.گۋميلەۆتىڭ: «حۋيان – تيۋركسكوە سلوۆو، وزناچايۋششەە «زاياتس» – دەگەنى، ارينە، «قۇيان» سوزىنە سىرتقى ۇقساستىققا قاراي ايتىلعان جاڭساق پىكىر. الايدا، ءبىر قىزىعى،  شىعىس تۇركتەرىنىڭ (ماڭگىەلدىكتەردىڭ) ءتىلىنىڭ ديالەكتىندە «تولعان اي»، «تولى اي» («پولنىي ليك لۋنى) – «قويان» ءسوزىنىڭ سينونيمىنە اينالعانىن كورەمىز. مۇنىڭ سەبەبى – كوپ حالىقتاردىڭ ميفتەرىندە ايدىڭ قايتا تولۋى – ومىرگە قايتادان كەلگەن قويانمەن تەڭەستىرىلگەن. يۋ.زۋەۆ كىتابىنىڭ 75-بەتىندە قۇيان سوزى تۋرالى: «زدەس ۆ ودنوم پودرازۋمەۆاەمىم تيۋركسكوم تەرمينە كۋيان سوۆمەششەننو پرەدستاۆلەنيە و كاتۋنسكوي فراكتسي زايتسە-لۋنە ي ملەچنوم پۋتي. ۆ ءVىى ۆ. سرەدي تيۋركوۆ يمەلو حوجدەنيە پرەدستاۆلەنيە و ملەچنوم پۋتي (پوتوكە) كۋيان كاك و گورنوم پوتوكە، سپۋسكايۋششەمسيا ۆ نيزينۋ. نو سراۆنيتەلنو نەداۆنەگو ۆرەمەني سوحرانيلاس ي پاميات و ملەچنوم پۋتي –درەۆە جيزني، ۆ رازۆيلكە (دۋپلە) كوتوروگو زاروجدالاس لۋنا-زاياتس»،– دەيدى.

مۇسىلمان ەلدەرى شەجىرەشىلەرى قياندى (قيات) ەرگەنە قونعا ەنگەن كىسى رەتىندە اتاسا، ال قىتاي تاريحنامالارىندا تۇرك ەسىمدى قۇيان، –حۋننۋ يمپەرياسىنداعى نەگىزگى ءۇش تايپانىڭ ءبىرى.

ن. يا. بيچۋرين ء(پىرادار ياكينف) «سوبرانيە سۆەدەني و ناروداح، وبيتاۆشيح ۆ سرەدنەي ازي ۆ درەۆنيە ۆرەمەنا» (تت.1-2-م.-ل.،1950.) كىتابىنىڭ 49-بەتىنەن: «زناتنىح رودوۆ ۋ حۋننۋ ۆ ەپوحۋ مودە بىلو تري: حۋيان، لان ي سيۋيبۋ»،– دەگەنىن وقيمىز. ال 151-بەتتە: «يۋيچۋگيان بىل پوسلەدنيم سەۆەرنىم شانيۋەم يز رودا مودە. نا وسنوۆاني ەتوگو كيتايسكيە يستوريكي سچيتالي 93 گود كونتسوم حۋننسكوگو گوسۋدارستۆا، ا منوگيە ەۆروپەيسكيە اۆتورى، پودحوديا ك ماتەريالۋ نەكريتيچەسكي، پوۆتوريالي سلوۆا كيتايتسەۆ. نا ساموم دەلە بوربا نە كونچيلاس، نارود نە سلوجيل ورۋجيا. پروستو ۆ سەۆەرنوم حۋننۋ سمەنيلاس ديناستيا: ۆو گلاۆە نەپريميريمىح ۆستال زناتنىي حۋننسكي رود حۋيان. پراۆدا، وستاليس س نيم نەمنوگيە. 100 تىس. كيبيتوك پودچينيليس سيانبيتسام; ەتو ۆىرازيلوس ۆ توم، چتو وني «سامي پرينيالي نارودنوە نازۆانيە سيانبي»،–دەپ جازعان.

ال ا.ن.بەرنشتام «وچەرك يستوري گۋننوۆ» كىتابىندا (لگۋ 1951.): «ۋچجۋليۋ جودي شانيۋي پرينادلەجال، كاك پوكازىۆاەت سوستاۆلەننايا منويۋ گەنەالوگيا گۋننسكيح شانيۋەۆ، ك زناتنومۋ رودۋ گۋننوۆ، ۆوسحودياششەمۋ ك وسنوۆاتەليام گۋننسكوگو پلەمەننوگو سويۋزا تۋمىنيۋ ي مودە، ت.ە. ك زناتنەيشەمۋ گۋننسكومۋ رودۋ. ەتوت زناتنەيشي گۋننسكي رود نەودنوكراتنو وتمەچاەتسيا كيتايسكيمي يستوچنيكامي ي نوسيل يميا «حۋيان» (226/227 بب.). سامىم زناتنىم رودوم بىل رود حۋيان. ك ەتومۋ رودۋ پرينادلەجال ۋچجۋليۋ جودي، ەسلي پريزنات ناشي ۆىۆودى و توم، چتو شەستوي نوينۋلينسكي كۋرگان ياۆلياەتسيا ەگو موگيلوي»،– دەگەن (228-ب.). بۇل ق.سالعاراۇلىنىڭ بورتە اشنۇدى «سولتۇستىك ءسيۋڭنۋدىڭ سوڭعى ءشانيۇيى ۇيچۋيجيەننىڭ تىكەلەي ۇرپاعى» دەگەن پىكىرىمەن سايكەسەدى. وسى پىكىردى تاراتىڭقىراپ ايتساق، بورتە-اشنۇدان وربىگەن شىڭعىز حان – حۋننۋ يمپەرياسىنىڭ ءشانيۇيى مودەنىڭ  ۇرپاعى بولىپ شىعادى.

گ.ە.گرۋمم-گرجيمايلو اتالعان ەڭبەگىندە «بان يۋن  (قىتاي  اسكەرىنىڭ قولباسشىسى. ح.ق-ا.) لەتوم 126 گ. پوكوريل ۆسە مەلكيە كنياجەستۆا ۆوكرۋگ وزەر  باركۋل ي ەبي-نۋر، ا زيموي ناپال نا ستاۆكۋ حۋيان-كنيازيا ي رازگروميل ەە. حۋيان بىل ۆىنۋجدەن پەرەنەستي سۆويۋ ستاۆكۋ نا بەرەگ رەكي حاۆۋ، تو ەست چەرنوگو يرتىشا»،– دەيدى (134-ب.).

ن.يا.ءبيچۋريننىڭ اتالعان كىتابىنىڭ 238-ءشى بەتىندە: «نو ۆ 151 گ. حۋيان رازگرابيل حامي. كيتايسكي وترياد، پوگناۆشيسيا زا حۋننامي بىل پولنوستيۋ ۋنيچتوجەن نا بەرەگۋ وزەرا باركۋل. پوسلە ەتوگو حۋيان پەرەشەل ۆ ناستۋپلەنيە ي رازگروميل كيتايسكۋيۋ ۆوەننۋيۋ كولونيۋ ۆ وازيسە حامي، ا زاتەم وتستۋپيل، پرەجدە چەم پوسلاننىە يز دۋنحۋانا ۆويسكا ۋسپەلي ەگو ناستيچ»،– دەلىنگەن. 

وسى ايتىلعانداردان مىناداي قورىتىندى جاساۋعا بولادى: 1. قۇيان-حۋيان-قيان-قيات – ميفتىك كەيىپكەر ەمەس، تاريحتا شىنايى بولعان، سولتۇستىك حۋننۋدىڭ نەگىزگى ءۇش تايپاسىنىڭ ءبىرىنىڭ اتاۋى ەكەن; 2. مۇسىلمان شەجىرەشىلەرى «موڭعول» لاقابتى تۇرك» دەگەن  قياندى، قىتاي جىلنامالارى  «سيۋڭنۋ تايپاسى قۇيان» (ال ەۆروپا تاريحشىلارىنشا «حۋننۋ»، «گۋنن») دەۋى – ەرتەدە حۋننۋ، ال ءحىىى عاسىردا ماڭگىەل يمپەرياسىن قۇرۋشىلار ءبىر حالىق ەكەنىن كورسەتەدى; 3. قۇيان تايپاسىنىڭ كوسەمى قىتايلارمەن 151 جىلعى سوعىستان سوڭ شەگىنىپ، «جوق» بولىپ كەتۋى تۋرالى مالىمەتتەن مۇسىلمان شەجىرەلەرىندەگى قيان مەن نۇكۇزدىڭ ەرگەنە قونعا قونىستانۋ  مەزگىلى ج.ج.س. 151 جىل ەكەنىن، ال قونىستانۋ سەبەبى «وزگە تۇرك تايپالارىنان»، «پارسى تۋردان» يا قىرعىزداردان جەڭىلۋدەن ەمەس، قىتاي اسكەرىمەن سوعىسىپ كۇشىن سارىققاننان بولعانىن كورەمىز; 4. قۇياننىڭ «جوعالىپ كەتەر» قارساڭدا 151 جىلى قارا ەرتىس، باركولدە قىتايلارمەن سوعىسۋى – ەرگەنە قوننىڭ مانچجۋريادا دا، تىۆا مەن بۋريات شەكاراسىندا دا  ەمەس، التايدا ەكەنىن بىلدىرەدى.

ەرگەنە قونعا تۇركتىڭ قۇيان تايپاسىنىڭ 151 جىلى قونىستانىپ، وندا 450 جىل وتكىزگەنىن ەسەپتەسەك (151+450), بورتەنىڭ ءوز حالقىمەنەن تاۋ بالقىتىپ  شىققان ۋاقىتى  601 جىل  بولماق.  بۇل كەز وسى ولكەدە شىعىس تۇركتەرىنىڭ كەيىننەن «اشينا» اتالعان اۋلەتى «ماڭگى ەل» بولۋ يدەياسىمەن  ءبورىلى بايراعىن كوتەرىپ، تۇرك قاعاناتىن قۇرعان ەدى. وزدەرىنىڭ «ولمەگەن، وشپەگەن ەجەلگىلەردىڭ كوزى» ەكەنىن ايگىلەپ «ماڭگى» دەگەن قوسىمشا اتاۋ العان بورتە-بابا  باستاعان جۇرت  وسى، قاعانات قۇرعان ءوز قانداستارىنا  كەلىپ قوسىلدى. ال بورتەنىڭ  جيىرما ەكىنشى ۇرپاعى شىڭعىز حان شىعىس تۇرك تايپا، رۋلارىنىڭ باسىن قوسىپ، 1206 جىلى «ماڭگىەل» مەملەكەتىن جاڭعىرتىپ قۇرعاننان سوڭ، ۇزاماي «وعىزدار حانى» اتانعان حورەزم شاھى مۇحاممەدتى جەڭەدى. ءسويتىپ، مىڭ جارىم جىل بۇرىن شىعىسقا اۋعان تۇرك رۋلارى ۇرپاقتارىنىڭ كوپشىلىگى ەر تۇرك بابالارى ورداسىن تىككەن تۇركستانعا قايتىپ ورالىپ، تالاس پەن سايرام، سىر بويى مەن سارىارقاعا، جايىق پەن ەدىل وڭىرىنە قونىستانىپ، حV عاسىردا قازاق حالقى اتاندى.

 

 

 

                     

 

 

 

            

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 ءتورتىنشى تاراۋ

 

ەكى قيات ءھام  نيرۋن

(نەمەسە بورتە – بابادان  شىڭعىز حانعا دەيىن).

الان سۇلۋ اڭىزى

 

ابىلعازى باھادۇر «قيات» اتاۋى تۋرالى: «بۇل اتتى ەرگەنە قون ىشىندە وتىرعاندا قياننىڭ بالالارىنا قويىپتى. كوپ جىل وتكەن سوڭ ءار جاماعات ءبىر رۋ اتىن كوتەردى…قيات اتى ەل ىشىندە ساقتالمادى، جوق بولدى» دەسە  (49-ب.), ال قۇرلاس رۋىنىڭ پايدا بولۋى جايىندا: «قيان ناسىلىنەن ءبىر كىسى بار ەدى. ونىڭ ءۇش ۇلى بولدى» دەپ، ءبىرىنشى ۇلى  جورلىقتان قوڭىرات، ەكىنشىسى قاباي-شەرەدەن ەلقونۇت (ولقۇنۇت – شىڭعىز حاننىڭ اناسى ۇلىن-ءفۋدجيننىڭ رۋى), كەنجەسى تاسبۇدايدىڭ ەكىنشى ۇلى قوڭقۇلۇتتىڭ ميراني دەگەن جالعىز ۇلىنان قۇرلاس تۋعانىن ايتادى (40-41-ب.). سونداي-اق: «قيان ناسىلىنەن قۇرلاس  اتتى ءبىر كىسى بولدى. ونىڭ ءناسىلى باسقا رۋلاردان كوپ بولدى، «ون قۇرلاس ەلى» دەدى. سول قۇرلاس ناسىلىنەن ءبىر كىسىنى پاتشا كوتەردى، بىراق اتى بەلگىسىز. سودان كەيىن ۇنەمى سول قۇرلاس ەلىنەن پاتشا سايلايتىن بولدى. حالىق ەرگەنە قوننان شىققاندا  پاتشالارى قۇرلاس رۋىنان بورتە چەنە دەگەن ەدى»،– دەيدى  ابىلعازى (45-ب.). (شىڭعىز حاننىڭ اناسىنىڭ دا وەلۋن، وگەلەڭ، ت.ب. دەلىنىپ جۇرگەن ەسىمىن ءبىز ن.بيچۋرين ۇلگىسىمەن «ۇلىن» دەپ جازعاندى ءجون سانادىق).

«جامي`ات-تاۋاريحتا» «قۇرالاس» دەپ جازىلعان بۇل رۋ حV-ءحVى عاسىرلاردا دەشتى قىپشاقتاعى قازاق تايپالارى ىشىندە دە اتالىپ، «مادجمۋ ات-تاۋاريحتا»  قورالاس,  ال «ناساب-نامە ي ۋزبەك» دەرەگىندە كۋرلاسدەلىنگەن. قازىر قازاقتا دۋلات تايپاسىنا «كىرمە» سانالاتىن  قورالاس  رۋى  بار.

سونىمەن، وتكەندەگى جانە كەيىنگى تاريحشىلار پىكىرىنەن سوڭ شىڭعىز حاننىڭ تەگىن تۇركتىڭ قيات تايپاسىنىڭ قورالاس رۋى دەپ نۇكتە قويۋعا بولار ەدى. بىراق  تۇركستاننىڭ  شىعىسى مەن باتىسىندا جازىلعان كۇللى  شەجىرە، تاريحتاردا «الان گوا اڭىزى» اتالاتىن وقيعا  بۇل ماسەلەگە قايتا ورالۋدى قاجەت ەتەدى.

بۇل بورتە-بابانىڭ ون ءبىرىنشى ۇرپاعى سانالاتىن دوبۇن بايان كەزىندە بولعان وقيعا كورىنەدى. ابىلعازى «تۇرك شەجىرەسىندە»: «جۇلدىزدىڭ ەكى ۇلى بار ەدى، ەكەۋى دە ءوزى ءتىرى كەزىندە ءولدى.  بىرەۋىنەن دۋبۋن بايان اتتى ۇل، بىرەۋىنەن الانكو اتتى قىز قالدى. جۇلدىز حان الانكو اتتى نەمەرەسىن ۇلكەن توي جاساپ، دۋبۋن بايانعا بەردى»، – دەيدى (46-ب.).  

ابىلعازىدا دا، ق.جالايىر «جىلنامالارىندا» دا الان گوا «قۇرۋلاس قاۋىمىنان ەدى» دەلىنگەن. بورتە اشنۇ دا قياتتىڭ قورالاس رۋىنان ەكەندىگىن ەسكەرسەك، شىنىمەن دە  دوبۋن بايان مەن الان سۇلۋ ەكەۋى ءبىر رۋدان بولعانى ما؟!

بورتە اشۇننىڭ جۇبايى گوا-مارال مەن الان-گوا ەسىمدەرىندەگى «گوا»-نى كەيبىر زەرتتەۋشىلار اققۋ سوزىنەن شىعارىپ، توتەمدىك ماعىنا بەرىپ ءجۇر. و. ءسۇحبااتاردىڭ «موڭعول تىلىندەگى كىرمە سوزدەر» جيناعىندا قازىرگى موڭعول تىلىندەگى  حۋا ءسوزى – ءبىرى تۇرك (ياكۋت) تىلىنەن ەنگەن قۋبا (اققۋ), ەكىنشىسى قىتاي تىلىنەن ەنگەن حۋا (گۇل) دەلىنگەن. اققۋ ءسوزى ياكۋت تىلىندە (ونىڭ ىقپالىمەن ەۆەنك تىلىندە دە) قۋبا ەكەنى راس. بىراق «جامي` ات-تاۋاريحتا» سۇلۋ – دەپ اۋدارىلعان گوا سوزى قىتايدىڭ حۋا– گۇل  (نەمەسە حو، حاۋ – جاقسى) دەگەن سوزىنەن شىققان سياقتى. ويتكەنى كونە تۇرك تىلىندە دە (م.قاشقاري «سوزدىگىندە»: قۋعۋ), موڭعول مەن بۋريات تىلدەرىندە دە (حۋن (گ ) اققۋ ءسوزىنىڭ  وزىندىك اتاۋى بار. سونداي-اق، ءبىر ادامنىڭ (گوا مارال) ەسىمىندە ءبىرى قۇستى (اققۋ), ءبىرى جانۋاردى (مارال), بىلدىرەتىن ەكى ءسوزدى قاتار قولدانۋ قيسىنعا كەلمەيتىندەي. ال حۋا مارال (گۇل مارال), حو، حاۋ مارال ( جاقسى مارال) دەلىنۋى «جامي` ات-تاۋاريحتاعى» سۇلۋ دەگەن تۇسىندىرمەمەن  سايكەسەدى.

«مقش»-دا (4-ءبولىم): «الان قوعاي –  قورى تۇمەتتەن ءبولىنىپ، قورىلار دەگەن رۋ بولعان قورىلارتاي مەرگەننىڭ قىزى»، – دەيدى. ال «جامي` ات-تاۋاريحتا» (ءى ت.1ك.121-ب) قورى تايپاسى ەرگەنەقوندىق ەمەس تۇرك تايپالارى تىزىمىندە جالايىر، مەركىت، تاتار، ويرات، تۇمەت، ت.ب. 19 تايپامەن بىرگە اتالعان. «التىن توبشىدا» (30-ب.) «بارعۋچين تۇمەدتىڭ يەسى قورىلداي مەرگەننىڭ قىزى»، – دەپ جازىلعان. دۇرىسى وسى بولار. ويتكەنى، جۇلدىز حان ءوزىنىڭ ەكى ۇلىنان تۋعان نەمەرەلەرى دوبۇن بايان مەن الان سۇلۋدى جەتى اتا وتپەي ۇيلەندىرمەيتىن تۇرك حالقىنىڭ ءداستۇرىن بۇزىپ، ءبىر-بىرىنە قوسۋى مۇمكىن ەمەس. ال مۇسىلمان ەلدەرى شەجىرەشىلەرى قورىلار رۋىن قورالاسپەن شاتاستىرعان سياقتى.

دوبۇن بايان  جاسى وتىزعا جەتپەي قايتىس بولىپ،  بەلگىتاي،  بوكەنتاي دەگەن ەكى ۇلىمەن جەسىر قالعان الان سۇلۋ كۇيەۋسىز ءجۇرىپ ءۇش ۇل تابادى. ەل وسى ۇلدارىن الان-سۇلۋ ۇيىندەگى  جالشى  باياۋىت جىگىتتەن تاپتى ما دەپ كۇدىكتەنەدى.

بۇل تۋرالى ق.جالايىر «جىلنامالارىندا»: «الان كۋا ەرىنەن قالعان سوڭ ءبىر قانشا ۋاقىت جەسىر بولىپ ءجۇردى، ءبىر كەزدە ۇيىندە جالعىز قالعاندا، ءۇيىنىڭ تۇندىگى اشىلىپ، ونان كەنەتتەن ءبىر نۇر پايدا بولىپ، ونىڭ قارنىنىڭ ۇستىنە ءتۇستى، ول بۇعان تاڭ قالدى… ءبىر قانشا مەرزىمنەن كەيىن جۇكتى بولدى» – دەيدى. شەجىرەدە الان سۇلۋدىڭ مۇنى جۇرتقا: «مەن ءار كۇنى تۇندە تۇسىمدە نۇر شاشىپ تۇرعان كوك كوزدى، سارى شىرايلى، جيرەن شاشتى ادامدى كورەمىن. ول جۇمساق-جۇمساق باسىپ قاسىما كەلەدى، ونان سوڭ اقىرىن-اقىرىن قايتىپ كەتەدى»،– دەپ تۇسىندەرگەنى جازىلعان. ال ابىلعازى حاننىڭ «تۇرك شەجىرەسىندە» (1663 ج.) بۇل وقيعا بىلايشا جالعاسادى: «حالىق بۇل ءسوزدى ەستىگەن سوڭ بارشاسى سەندى، ويتكەنى الانقونىڭ مىنەز-قۇلىعىن بىلەتىن ەدى. دەگەنمەن كۇندە كەشتە ءۇيدىڭ سىرتىنان باقىلاپ جاتتى، كەزەكتەسىپ وياۋ وتىردى. بىرنەشە كۇننەن كەيىن ساحار ۋاقىتىندا اسپاننان ءبىر جارىق پايدا بولىپ، ءۇيدىڭ تۇندىگىنەن ىشكە كىردى. ءبىرسىپىرا ۋاقىتتان كەيىن تۇندىكتەن قايتىپ شىعىپ كەتتى. ءۇيدى باقىلاپ جاتقان ادامداردىڭ بارلىعى كەلگەن-كەتكەنىن كورگەنمەن، ادامنىڭ سۋرەتىن كورە المادى. بۇدان كەيىن الانقونىڭ ءسوزىنىڭ شىندىعى جۇرتقا ءمالىم بولدى»، «سول ءۇش ۇلدىڭ  ءناسىلى عاجايىپ كوپ بولدى، ولاردى نيرۋن دەدى، ماعىناسى – پاك ءناسىل، تۇركشە ايتقاندا «ارۋ تۇقىم» دەگەن بولادى. بۇل ەسىمدى قويۋ سەبەبى – موڭعولداردىڭ تۇسىنىگى بويىنشا بۇل ءۇش ۇل نۇردان جاراتىلدى دەپ ويلار ەدى»، –  دەپ جازادى (39-40-ب.).

ءبىزدىڭ زامان تاريحشىلارى الان سۇلۋ وقيعاسىن  «ويدان شىعارىلعان، قيال» دەيدى. ال راشيد اد-دين مەن حوندەمير ەڭبەكتەرىندە دوبۇن بايان مەن الان گوا، ولاردىڭ ۇلى بودانجار تاريحتا ناقتى بولعان كىسىلەر رەتىندە اتالادى. مىسالى «جامي` ات-تاۋاريحتا» دوبۇن بايان مەن الان گوا جايلى: «وني بىلي ۆلاستيتەليامي  ۆ پەرۆوە ۆرەميا حاليفاتا رودا ابباسا ي ەپوحي تسارستۆوۆانيا سامانيدوۆ» دەلىنگەن ( ءى ت. 2 ك. 8-ب). ال ابباسسيدتەر اۋلەتىنىڭ حاليفالىق قۇرعان كەزەڭى 750 جىلى باستالىپ، 1258 جىلى اياقتالعانى بەلگىلى.

حوندەمير گياس اد-دين (1475-1536) «يستوريا موگولوۆ. وت درەۆنەيشيح ۆرەمەن دو تامەرلانا» اتتى ەڭبەگىندە الان سۇلۋدىڭ ءۇشىنشى ۇلىن «بۋزاندجير-حان» دەپ اتاپ: «ون بىل سوۆرەمەننيكوم ابۋ موسلەما مارۋزي» دەيدى دە (9-ب.),  ابباسسيدتەرگە قىزمەت قىلعان ابۋ موسلەمنىڭ حيجرانىڭ 137 جىلى ( 759 ج.) ولتىرىلگەنىن باياندايدى. ەندەشە، الان گوا وقيعاسى 750 جىلدىڭ توڭىرەگىندە بولعان. سوندىقتان، ولاردىڭ ون ءبىرىنشى باباسى بورتەنىڭ ەرگەنە قوننان شىققان مەزگىلى، «مقش» اۋدارماشىلارى ايتقانداي، 758 جىل بولماسا كەرەك. قىتاي تاريحنامالارى بويىنشا قۇيان تايپاسىن  151 جىلى ەرگەنە قونعا كىردى دەپ ساناپ، وعان شەجىرەشىلەردىڭ جالپىلاما  ايتۋىمەن 450 جىل قوسقان ەدىك. الايدا دەرەگى ايقىنىراق الان گوا وقيعاسى مەزگىلىنە سۇيەنىپ 750 جىلدان  ون ۇرپاق كەيىن شەگەرسەك، بورتە اشنۇدى تاۋ قويناۋىنان 450-500 جىلداردا شىقتى دەسەك بولادى.

ال 750 جىلداردا بۇل اۋلەت ءالى قۋاتتى ەمەس بولعان. سوندىقتان، ەگەر جۇرت كوزبەن كورىپ كۋا بولماسا، الان سۇلۋدىڭ «نۇردان» جۇكتىلىگىنە سەنە قويار ما؟ شىڭعىز حاننىڭ  بابالارى ءومىر سۇرگەن ولكەدە ءVىىى عاسىردا جاپادان-جالعىز سارى ءجۇزدى، جيرەن شاشتى، كوك كوزدى ەۆروپالىقتىڭ كوزگە تۇسپەي ءجۇرۋى مۇمكىن بە؟ ەندەشە، الان سۇلۋعا كەلگەن – قازىرگى عالىمدار زەرتتەپ جۇرگەن «وزگەپلانەتالىق» ەمەس پە ەكەن؟ كەيىنگى جىلداردا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ءبىرتالاي كىسىلەردىڭ وزگە پلانەتالاردان كەلگەن تىرشىلىك يەلەرىمەن بايلانىسقا تۇسكەندەرىن جۇرت سەنەرلىكتەي ەتىپ ايتىپ، جازىپ وتىر ەمەس پە؟!

ەگەر الان سۇلۋدىڭ نۇردان جۇكتى بولعانى جالعان بولسا، وندا «يسا پايعامباردى ماريام-انا نۇردان تاپتى»  دەگەنگە قۇرىلىپ، بۇعان ەكى مىڭ جىل بويىنا ميللياردتاعان ادامدار سەنىپ جۇرگەن  حريستيان ءدىنى دە جالعان بولماي ما!؟

 

نيرۋندار  باياۋىت پا؟

 

«موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى» اتالعان شىعارمادا «نيرۋن» دەگەن ءسوز مۇلدە جوق. شەشەلەرىنىڭ كۇيەۋسىز ءجۇرىپ ءۇش ۇل تابۋىنا جالشى باياۋىت جىگىتتەن كۇدىكتەنگەن ەكى ۇلكەن ۇلىنا الان سۇلۋ: «ءتاڭىرىنىڭ بۇيرىعىمەن جاراتىلعان ۇلدار عوي. قاراپايىم ادامعا قالاي تەڭەيسىڭدەر سەندەر. حامما جۇرتتىڭ حاندارى بولسا، قاراپايىم حالىق سوندا ۇعار» دەيدى. «نيرۋن» ءسوزى «التىن توبشىدا»  دا كەزدەسپەيدى، تەك: «ءتاڭىردىڭ قۇبىلعان قۇدىرەتى جوعارىدان كەلىپ، الۇڭ قوعاعا قۇمارى قوزىپ، اق تامشى بۇرىككەندىكتەن قيعۋد (قيات) سۇيەكتى، بورچىگىن رۋلى بودانچار تۋدى»، – دەلىنگەن (324-ب.). نيرۋن رۋ اتاۋى تەك مۇسىلمان شەجىرەشىلەرىندە عانا ايتىلۋى  بۇل ءسوزدىڭ شىعىس تۇركتەرىنىكى ەمەستىگىن  بايقاتادى.

الان سۇلۋدىڭ نۇردان جۇكتى بولۋىن ەرتەگى دەسەك، ونىڭ ۇيىندەگى  مالاي باياۋىت جىگىتى كىم؟ «مقش» مەن «التىن توبشىدا» ۇلىن بۇعى ەتىنە ايىرباستاعان كىسىنى «ماقالىق باياعۇداي» دەيدى. شەجىرەلەردە («جامي`ات-تاۋاريح») باياۋىت رۋى دا ەرگەنە قوننان شىققاندار قاتارىندا كورسەتىلگەن. ەندەشە ول دا قيات نەمەسە نۇكۇزدەن تاراعان رۋ. قىتاي تاريحنامالارى بويىنشا قيات ( قۇيان ) جەكە ءبىر كىسى ەسىمى ەمەس، سولتۇستىك حۋننۋلاردىڭ تايپاسىنىڭ اتاۋى. (ال نۇكۇز تۋرالى مۇندا ەش دەرەك جازىلماعان).

ابىلعازى باھادۇر باياۋىت تۋرالى «جۇرتتارى ويرات جۇرتىنا جاقىن بولار، «موڭعولدىڭ دارلىكىن رۋىنان ايىرىلادى» دەيدى (44-ب.). ال 39-بەتتە: «قياننىڭ بالالارىن قيات، ناكۇزدىڭ بالالارىن دارلەكين دەپ اتادى»  دەۋىنە قاراعاندا،  الان سۇلۋ وقيعاسىنا دەيىن «دارلىكىن» دەپ نۇكۇزدەن تاراعان رۋلار اتالعان. تەك الان سۇلۋ كەزىنەن باستاپ ونىڭ «نۇردان تاپقان» ءۇش ۇلىنىڭ ۇرپاقتارىنان وزگە بارشا ماڭگىەلدىكتەر (قياتتار دا، نۇكۇزدەر دە) دارلىگىن دەپ اتالاتىن بولعان.

شاكەرىم «تۇرك، قىرعىز-قازاق ءھام حاندار شەجىرەسىندە»، «ارعىن» تاراۋىندا: «قيسىندىسى، تۇرك ورحونسكي نادپيستاعى «ۇلىع ەرگەن» دەگەن ءسوز سىقىلدى كورىنەدى… ونى قىتايلار باياگۋ دەپتى. سەبەبى قىتايدا «ر» ءارپى جوق. باياگۋدىڭ ورتاسىنا «ر» قوسىپ، اقىرىنا «ن» ءارپىن قوسسا، بايەرگۋن بولادى. بايەرگۋن ءھام ۋلىع ەرگۋن ەكەۋى دە ۇلۇع ارعىن دەگەنگە كەلەدى، بۇلاي بولعاندا ءبىزدىڭ ارعىن تۇركتىڭ قىتايشا گاۋ-گۋي بىزشە قاڭلى، ياعني اربالى اتانعان  تابىنان شىققان. بايەرگۋن دەگەن تابىنانبىز»، دەيدى. (40-ب.).

ق.زاكيريانوۆ تا «شىڭعىسحاننىڭ تۇركىلىك عۇمىرناماسى» كىتابىندا (59-ب.): «ۇيدە الان حاۋانىڭ كۇيەۋى بۇعىنىڭ ەتىن بەرىپ ساتىپ العان مالايدان باسقا ەشبىر ەركەك جوق ەدى. بۇل باياۋىت رۋىنان شىققان مالىك بولاتىن. بۇل رۋدى قىتايلىقتار بايەگۋ دەپ اتايدى» دەپ، حورەزمشاح مۇحاممەدتىڭ اناسىنىڭ دا شىققان تەگى باياۋىت ەكەنىن ايتادى. ال 1206 جىلى تەمىرشىڭ حان بولعان سوڭ، ەسۋكەنىڭ اعاسىنىڭ ۇلى وڭعىر: «تاڭداۋ ءوز قولىمدا بولسا، وندا دۇنيەنىڭ شەت-شەتىن كەزىپ جۇرگەن باياۋىت باۋىرلارىمدى جيناپ الۋعا مۇرسات بەرشى»، – دەگەنىن دە كەلتىرگەن.

ورىس شىعىستانۋشىسى ن.ا.اريستوۆ: «رود بايات يلي باياۋت بىل رودوم كانگلوۆ، كاك يزۆەستنو يز ۋپوميناني و توم، چتو مات سۋلتان-مۋحاممەد-حورەزم-شاحا پرينادلەجالا ك رودۋ باياۋت پلەمەني كانگلى»، دەسە (ن.ا.اريستوۆ. «زامەتكي وب ەتنيچەسكوم سوستاۆە تيۋركسكيح پلەمەن ي نارودنوستەي»، سپب، 1896.), بۇل پىكىردى سىناعان ۆ.ۆ. بارتولد: «وعۋزسكي رود بايات، يز كوتوروگو پرويسحوديل پاتريارح كوركۋت، ۆەروياتنو، يمەەت تاك جە مالو وبششەگو س رودوم كانگلوۆ باياۋت، كاك س مونگولسكيمي باياۋتامي»، – دەيدى (ۆ.ۆ.بارتولد. م. 1968. سوچينەنيا، V ت. 271-ب.). الايدا ءبىز قاڭلى ىشىندەگى باياۋىت جايلى دەرەك ۇشىراتپادىق.   

تۇركتىڭ اتاۋلارى ۇقساس ءۇش رۋى زەرتتەۋشىلەردى شاتاستىرعانىن بايقايمىز. ءبىرىنشىسى – ەرگەنە قوننان شىققان «موڭعول» لاقابى بار، تۇرك رۋى باياۋت; ەكىنشىسى – تۇرك قاعاناتى كەزىندە كوتەرىلىس جاساپ، 716 جىلى قاپاعان قاعاندى ولتىرگەن بايەگۋ.  بايەگۋ ءVىىى عاسىردا ياعلاكار اتىمەن ۇيىعىر قاعاناتىن قۇرعان تۇركتىڭ ءتورت تايپاسىنىڭ قاتارىندا دا اتالادى. ءۇشىنشىسى – وعىز تۇركتەرىنىڭ بايات رۋى. قورقىت-بابا وسى رۋدان. (الايدا وسى ءۇش تايپا دا قاڭلىعا جاتپايدى).

ابىلعازى «تۇرك شەجىرەسىندە»: «ۇرگەنىش پاتشالارىنىڭ ءبىرى تەكىش حان قاڭلىنىڭ ءبىر اكىمىنىڭ تۇرقان اتتى قىزىن الدى. ودان سۇلتان مۇحاممەد حورەزمشاھ تۋدى. تۇرقان قاتىننىڭ اكەسىنىڭ ءىنىسىنىڭ بالاسى اينالشىق مۇسىلمان بولىپ، سۇلتان قىزمەتىنە كەلىپ ەدى، وعان قايىرحان دەپ ات قويىپ، تۇركستان ۋالاياتىن باسقارۋعا جىبەردى» دەلىنگەن (31-ب.).

ەگەر الان سۇلۋدىڭ ۇلدارى  (نيرۋندار) باياۋىتتان تاراسا، ال باياۋىت قاڭلى  بولسا، وندا 1219 جىلى  قاڭلىلار نەلىكتەن شىڭعىز حاننان وتىراردى ولەرمەندىكپەن قورعاپ شايقاسقان؟ شىڭعىز حان «ءوز جيەندەرى» حورەزمشاھ پەن ونىڭ ۇلى جالەل اد-ءديندى، قايىر حاندى نەگە  اياماعان؟ دەگەن سۇراقتار تۋادى.

جوعارىداعى اتالعان ماقالاسىندا ۆ.ۆ.بارتولد: «مۋسۋلمانسكيە پيساتەلي ءحىى ي ناچالا ءحىىى ۆ. ۋپوترەبليايۋت سلوۆا كانگلى ي كيپچاك پوچتي كاك سينونيمى»، دەيدى. بىراق، ەرتەدەگى پارسى ءتىلدى شەجىرەشىلەر سولاي ەتكەنمەن، ءحVىى عاسىردا ءومىر كەشىپ، ەل بيلەگەن حيۋا حانى ابىلعازى  «شەجىرەسىندە»  قاڭلى مەن قىپشاقتى شاتاستىرماسى انىق.

شىن مانىندە قاڭلىلار مەملەكەتى حۋننۋ زامانىندا-اق بالقاش كولىنىڭ سولتۇستىگىنەن ارال تەڭىزىنە دەيىنگى ايماقتى الىپ جاتقانى تۋرالى تاريحي دەرەك مول. ن.ا.اريستوۆ تا اتالعان كىتابىندا: «زا 130 لەت دو ر.ح. نايدەننوە نا سىر-دارە كيتايسكيم پوسولستۆوم چجان تسيانيا، تيۋركسكوە پلەميا بىلو كانگيۋي، كونەچنو كانگلى، نەپرەرىۆنوە سۋششەستۆوۆانيە كوتوروگو موجنو پروسلەديت پو يستوريچەسكيم يزۆەستيام دو ناستوياششەگو ۆرەمەني، ۆسە نا سىر-دارە»، – دەيدى.  سوندىقتان، قاڭلى ىشىندە اتتاس رۋ بولعان جاعدايدا دا، ول رۋ ورتا ازيادان، سوناۋ الان سۇلۋ تۇراتىن ازيا شىعىسىنداعى  ولكەگە قايدان بارسىن!؟

باياۋىت تايپاسى «جامي`ات-تاۋريحتا»، ق.جالايىر «جىلناماسىندا»، ابىلعازى «شەجىرەسىندە» دە كونە قيات پەن نۇكۇزدەن ءوربىپ، ەرگەنە قوننان شىققان «موڭعول» لاقابتى تۇركتەر قاتارىندا اتالعان. ەندەشە، دوبۇن بايان  قياتتىڭ قورالاس رۋىنان، ال  الگى جالشى جىگىت نۇكۇزدەن تاراعان دارلەكين  باياۋىت رۋىنان بولعانى. 

 

«جاڭا» قياتتار جانە بورىتەكتىلەر     

 

سونىمەن، مۇسىلمان ەلدەرى شەجىرەشىلەرىنىڭ ايتۋىنشا، بۇرىندارى قيات پەن نۇكۇز اتالعان تايپادان كوپتەگەن رۋلار پايدا بولىپ، العاشقى ەكى اتاۋ ۇمىتىلعان ەكەن. ال الان سۇلۋ وقيعاسىنان سوڭ قيات پەن نۇكۇزدەن تاراعان كۇللى «ماڭگىەلدىك» رۋلار دارلەكين اتالىپ، تەك الان سۇلۋ «نۇردان» تۋعان ءۇش ۇلدان تاراعاندار عانا نيرۋن اتالاتىن بولعان. (شىعىس شەجىرەشىلەرىندە تەك «بودانجاردان بورجىگىندەرتارايتىنى» باياندالادى).

بىراق الان سۇلۋدىڭ بودانجار اتتى  نيرۋن ۇلىنىڭ بەسىنشى ۇرپاعى سانالاتىن قابىل حاننىڭ بالالارى قايتادان قيات اتالادى. «شىڭعىز حاننىڭ ءۇشىنشى اتاسى قابىلحاننىڭ التى ۇلى بولىپ ەدى. التاۋى دا باتىر، پالۋان جانە شاپشاڭ ەدى، سول سەبەپتى ولارعا قياتتار دەپ ات قويدى، بارشا قيات ەلى سونىڭ ناسىلىنەن» (49-ب.), – دەيدى ابىلعازى شەجىرەسى. راشيد اد-دين دەشتى-قىپشاقتاعى (قازاق، وزبەكتەگى) بارشا قيات قابىل حاننىڭ ۇلى بارتان باھادۇردان تۋعان مەڭدى قياتتان (ونىڭ  ۇلى شانشۋىتتان) تارايتىنىن ايتادى. سوندىقتان، ەجەلگى قياتپەن شاتاستىرماس ءۇشىن، قابىل حان بالالارى مەن ولاردان  تارايتىنداردى   «جاڭا» قياتدەلىك.

ال قابىل حاننىڭ نەمەرەسى، ەسۋكەنىڭ بالالارى «قيات-بورجىگىن» اتالادى. بۇل تۋرالى راشيد اد-دين: «نەسموتريا نا تو، چتو چينگيز-حان، ەگو پرەدكي ي براتيا پرينادلەجات ك پلەمەني كيات، ودناكو پروزۆانيەم دەتەي ەسۋگەي-باحادۋرا، كوتورىي بىل وتتسوم چينگيز-حانا، ستالو كيات-بۋردجيگين; وني – ي كياتى، ي بۋردجيگينى. بۋردجيگين جە پو-تيۋركسكي زناچيت چەلوۆەك، گلازا كوتوروگو سينيە» دەيدى («جامي` ات-تاۋاريح»، ءى ت.1 ك.155-ب.).  ق.جالايىر «جىلنامالار جيناعىندا»: «بۋرجيقين» – «اشحال-ءچاشىم» بولادى. ايتا كەتكەندە، يسۋگە-باھادۋردىڭ اقسارى وعلاندارى جانە ۇرىق-تاعايات ءوستى. كىرپىگى كوكشىل سەپكىل ەدى، ياعني سارى بەتتى، قارا كوزدى ەدى. ونى موعول «بۋرجيقين» اتايدى»، دەگەن (42-43-ب.). ال ابىلعازى باھادۇر: «ەسۋكي باھادۋردىڭ كوزى شاھلا ەدى، موڭعولدار شاھلانى بورجىعان دەر ەدى، سوندىقتان ونىڭ رۋى، ەسۋكي باھادۋردىڭ  ءناسىلى وزدەرىن بورجىعان قياتپىز دەپ اتادى» (40-ب.), «ەسۋكيدىڭ بەس ۇلىنىڭ كوپشىلىگىنىڭ ءتۇسى شيكىل سارى، كوزدەرى قىزعىلت بولدى. سوندىقتان ارابتار مۇنداي ءتۇستى «شاھلا» دەر، مونعولدار «بورجۋعان» دەر ەدى. باياعى الانقو ايتاتىن، وعان كەلىپ اشىنا بولاتىن ادامنىڭ دا رەڭى اق سارى، كوزدەرى بورجىعان بولاتىن. سونىڭ نىشانى توعىز اتادان بارىپ شىقتى. بورجىعان-قيات دەگەن اتاۋ وسىدان تارادى»، – دەيدى (50-ب.). ابىلعازى  ايتۋىنان «ەسۋكەنىڭ كوزى «شاھلا»  ما، الدە بالالارىنىكى مە؟» دەگەن سۇراق تۋادى…

مقش 42-بولىمىندە: «بودۇنچار بورجىعىن رۋ اتاسى بولدى» دەپ، بورجىعىن رۋىن بودانجاردان باستاپ تاراتادى. ەسۋكە مەن ونىڭ بالالارىنىڭ ءتۇر-تۇسىندەگى مۇسىلمان شەجىرەشىلەرى ايتقان بەلگىلەر «مقش» مەن «التىن توبشىدا» جازىلماعان. مقش اۋدارماشىلارى بورجىگىن ءسوزى تۋرالى: «كونە تۇركتىك  «بورى+تەگىن» بولۋى ىقتيمال. ىشكى موڭعوليادا «بورجىقون» دەگەن وزەن بار» دەپ تۇسىندىرسە، «التىن توبشى»اۋدارماشىلارى: «بورچىگىن. بورىدەن شىققان، بورىتەگىن نەمەسە ءبورى تەكتىلەر. بور – قازىرگى موڭعول تىلىندە «بوورحوي» (بوروحوي)» – يتقۇس ء(بورى) ماعىناسىندا قولدانىلادى. «چىگىن» – تەگىن (تەگى) اتاۋىنىڭ وزگەرگەن ءتۇرى بولسا كەرەك» دەيدى  (38-ب.). ال وسى شىعارمالاردان كوپ عاسىر بۇرىن جازىلعان كولتەگىن ەسكەرتكىشىنىڭ «ۇلكەن جازۋىنىڭ»  12-جولىندا «قاڭىم قاعان سۇسى بورىتەگ ەرمىش»،– دەپ جازىلعان. (مۇنى ت.ابەنايۇلى: «اكەم قاعاننىڭ اسكەرى بورىدەي ەكەن»، دەپ اۋدارعان)

ت.ابەنايۇلى «شىنىڭا كوش، تاريح!» كىتابىندا: «بورجىگىن» – شىڭعىسحاننىڭ اتا تەگى. بۇل اتالىم: «ءبورى» جانە «جىگىن» دەگەن ەكى سوزدەن قۇرالعان. «ءبور» – ءبورى  ءتۇبىرىنىڭ ءسوز اراسىندا شۇعىل ايتىلۋى. «جىگىن» – جىگىتدەگەن ءسوز. كونە تۇرك تىلىندە «ن» قوسىمشاسى مەن «ت» قوسىمشاسى اۋىسىپ كەلە بەرگەن. ال «ت» كوبىندە كوپشە ماعىنا بەرەدى. مىسالى: «قيان» – «قيات» سوزدەرى سياقتى»، –  دەيدى (23-ب.).

ت.ابەنايۇلى مەن الگى اتالعان ەكى شەجىرەنى اۋدارۋشىلاردىڭ «ءبورى» ءسوزى تۋرالى پىكىرلەرى سايكەس بولعانىمەن، «جىگىن» سوزىندە ۇيلەسپەگەن. مەنىڭشە، «ءبورى جىگىت» دەگەن ءسوز ءبىر عانا ادامعا قاراتىلىپ ايتىلادى. سول سەبەپتەن ەسۋكەنىڭ بارشا ۇلدارىن جالقى تۇردەگى «بورىجىگىت» سوزىمەن اتاۋ كەلىسپەيدى. ولاردىڭ ارعى بابالارى بورتە اشنۇ بولعاندىقتان، ءبارىن، كوپشە تۇردە «بورتەنىڭ ء(بورىنىڭ) تەگىنەن» (بورىتەگىن) دەپ اتاۋ كوڭىلگە قونادى. سونداي-اك، اتالعان شەجىرەلەردە ول زامانداردا «جىگىت» ءسوزىنىڭ قولدانىستا بولعانى جايلى دەرەك كەزدەسپەيدى، ال «تەگىن» سوزىنە مىسالدار جەتىپ-ارتىلادى. وسى ولكەدە  ءVى-ءVىىى عاسىرلاردا داۋرەندەگەن تۇرك قاعاناتىندا كولتەگىن، مو-تەگىن ( موچو-قاپاعاننىڭ ۇلى), بىلگە قاعان نەمەرەسى وزمىش تەگىن،  ارفۋ قاعاننىڭ اكەسى ەر-ءبورى شاد ياكۋي-تەگىن، ت.ب. كىسىلەر ەسىمدەرى تاريحتان بەلگىلى.

س.گ.كلياشتورنىي مەن ت.ي سۇلتانوۆتىڭ «گوسۋدارستۆا ي نارودى ەۆرازيسكيح ستەپەي» كىتابىندا (222-ب.) توقتامىس حاننىڭ 1382 جىلى ماسكەۋگە جورىعىندا التىن وردا  اسكەرىنىڭ  قۇرامىندا  بۋرجوعلىتايپاسىنىڭ بولعانى ايتىلادى. بۇل – ءحىى عاسىرداعى «بورىتەگىن» ءسوزىنىڭ، حىVعاسىردا «بورىوعلى» ء(بورىۇلى) دەلىنىپ ايتىلاتىن بولعانىن كورسەتەدى.

ەندەشە، «بورجىگىن» – شاھلا سوزىنىڭ اۋدارماسى ەمەس، «بورىتەگىن» اتاۋىن مۇسىلمان شەجىرەشىلەرىنىڭ تۇسىنبەۋىنەن تۋعان قاتەلىك.

گ.ۆامبەري «ءبور»، «بور» سوزدەرىنىڭ ماعىناسى «سۇر» (سەرىي)» دەسە (ۆامبەري، 1879, 202 -ب.), ل.بازەن مۇنى تۇرك ءسوزى دەيدى  (بازەن، 1950, 248-ب.). ل.دەفەن: «ۆ پاميات و پرويسحوجدەني وت ۆولچيتسى سلوۆوم فۋلي/بوري نازىۆالي وردىنسكيح لەيب-گۆاردەيتسەۆ تيۋركسكوگو كاگاناتا، ا ناد ەگو وردوي-ستاۆكوي رازۆەۆالوس زناميا س يزوبراجەنيەم ۆولچەي گولوۆى»، – دەيدى (425-ب.). «مقش» اۋدارماشىلارى بورتە-چينۋ ءسوزىن «كوك ءبورى، كوكجال قاسقىر»، «كوكشىل سۇر، كوكشۋلان ءتۇس، جىلقى، ەشكى، قاسقىردىڭ كوكشىل سۇر تۇسكە اينالۋى» دەگەن ماعىنادا» دەپ تۇسىندىرەدى. ( «بورتە» ءسوزىنىڭ ءوزى «كوكجال» (قاسقىر) دەگەن ءسوز). «بور، بورتە» سوزدەرىنىڭ موڭعول تىلىنە كىرمە تۇرك ءسوزى ەكەنى و. ءسۇحبااتار سوزدىگىندە كورسەتىلگەن. ەندەشە «بوردجيگين» دەگەنىمىز «بورىتەگىن»، «بورتە-تەگى» – بورتەنىڭ ء(بورىنىڭ) ۇرپاقتارى  دەگەن ءسوز.

ورتا ازياداعى وعىز تۇركتەرى ءبورىنى «قۇرت» (كۋرد) دەيدى. ال سۇر ءتۇستى «بور» دەمەيدى – «بوز» دەيدى. كوكبورىنى «بوزقۇرت» اتايدى. سول سەبەپتەن، مەنىڭشە، حان-بالىقتاعى (پەكين) قۇبىلاي ورداسىنان كەلگەن بولات چينسان ايتقان بورىتەگىن (بورجيگين) سوزىندەگى «كوكشۋلان، كوكسۇر» دەگەن ماعىنانى يرانداعى شەجىرەشىلەر قاسقىرعا ەمەس، ادامنىڭ كوزىنىڭ تۇسىنە بالاپ (وزگە مۇشە ۇنەمى كوگەرىپ تۇرمايتىندىقتان) «كوكشىل-سۇر كوزدىلەر تەگى» دەپ ۇققان. 1310 ج. جازىلعان  «جامي` ات-تاۋاريحتا» سولاي دەلىنگەندىكتەن، مۇنى ءبىر عاسىردان سوڭ حوندەمير، ءۇش عاسىردان سوڭ ق.جالايىري مەن ابىلعازى باھادۇر حان دا سول شەجىرەگە سۇيەنىپ قايتالاعانى بايقالادى.

ەندەشە، شىڭعىز حان تەگىن تاراتساق: «شىعىس تۇركتەرىنىڭ (سيۋڭنۋ-حۋننىڭ) قۇيان (قيات) تايپاسىنىڭ قۇرالاس رۋىنان، الان-گوا وقيعاسىنان سوڭ – نيرۋن-قيات، قابىل حاننان تارالاتىن «جاڭا قيات»، ەسۋكەدەن باستاپ – بورىتەگىن-قيات» دەپ تۇجىرىمداۋعا بولادى.

بىراق سان عاسىرلىق جىلناما، شەجىرەلەردە ايتىلعان دەرەكتەردى مۇقيات زەرتتەۋ ورنىنا رەسەيلىك ەنتسيكلوپەديا شىڭعىز حان جايىندا: «ەگو سوبستۆەننوە پلەميا حالحا كوچەۆالو مەجدۋ تايگوي ي ستەپيامي ۆ رايونە، كوتورىي سەيچاس ياۆلياەتسيا چيتينسكوي وبلاستيۋ روسسيسكوي فەدەراتسي»، دەپتى.تاريحي دەرەكتەردى وسىلايشا بۇرمالاۋشىلىق بىلمەستىكتەن جاسالىپ وتىرعان جوق. حۋننۋ، موڭعول، تاتار، ت.ب. اتاۋلارمەن اتالىپ جۇرگەندەردىڭ شىن مانىندە ءبىر حالىق – شىعىس تۇركتەرى ەكەندىگىن ەۆروپا زەرتتەۋشىلەرى دە ءحVىىى عاسىردان باستاپ دالەلدەپ-اق كەلەدى. 1905 جىلى رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسىنا سايلاۋ كەزىندە دە ۇكىمەت باسشىلارى قازاقتاردان دۋماعا دەپۋتات وتكىزبەۋگە تىرىسقانى، قازاقتاردى «شىڭعىز حان مەن اقساق تەمىردىڭ ۇرپاقتارى» دەپ قاۋىپتەنگەندەرى بەلگىلى.

ءدال سول جىلدارى ايگىلى شىعىستانۋشى ا.ن.بەرنشتام دا «تۇركتەر عۇنداردان، ال عۇندار سكيفتەردەن تاراعان» دەگەن (بۇگىنگى كوزقاراسپەن ءسال تۇزەتۋدى تالاپ ەتەتىن) پىكىرلەرىن جاريالاپ، شىڭعىز حان تاريحىنا حالحالاردىڭ قاتىسى جوق ەكەنى انىقتالعان بولاتىن.

ارنايى ماقساتپەن يا بىلمەستىكپەن تۇرك حالىقتارىنىڭ تاريحىن عاسىرلار بويعى بۇرمالانۋلاردان ارشىپ الۋ، اقيقاتتى انىقتاپ، ناسيحاتتاۋ تەك شىن تاۋەلسىز مەملەكەت اتقارا الار ۇلكەن جۇمىس. ال وعان شەيىن قوعامدىق نەگىزدە «ماڭگىەل» ءتۇپ-تەگىن تانۋ ۇيىسىندا» تاۋەلسىز تاريحشىلاردىڭ باسىن قوسىپ پىكىر الماسساق، تىڭ دەرەكتەردى بىرلەسە ناسيحاتتاۋعا كۇش  سالساق دەگەن جوسپار بار.

 

     

                                          

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                                                           بەسىنشى تاراۋ

 

«حانتاڭبا»  تاريحى

 

تۇركتىڭ كۋالىگى – رۋلىق تاڭباسى

 

قيات پەن نۇكۇزدەن وربىگەن رۋلار جانە ولارمەن بىرگە ج.ج.س.دەيىنگى ءىV عاسىردا قىتاي سولتۇستىگىندە حۋننۋ (سيۋڭنۋ) يمپەرياسىن قۇرعان، ءVى-ءVىىى عاسىرلاردا تۇرك قاعاناتىن، ءحىىى عاسىردا  «ماڭگىەل» مەملەكەتىن قۇرعان شىعىس تۇرك تايپالارىنىڭ كوپشىلىگى قازىردە قازاق ەتنوسى بولىپ ءومىر كەشىپ وتىر. سول سەبەپتەن، ەگەر شەتەلدىك زەرتتەۋشىلەر شىڭعىز حان تاريحىنا سوعىس ونەرىنىڭ، عالامداستىرۋ ۇلگىسىنىڭ، ت.س.س. فەنومەندەرى رەتىندە  قىزىعۋشىلىق تانىتسا، ال «ماڭگىەل» مەملەكەتىنىڭ قابىرعاسىن قالاعان شىعىس تۇركتەرىنىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارى قازاق، تاتار، ت.ب. حالىقتار ءۇشىن بۇل تاقىرىپ ءوز حالقىنىڭ ءتول تاريحىنا ءۇڭىلۋ بولىپ تابىلادى.

ل.گۋميلەۆ الەمدەگى ەڭ كوپ زەرتتەۋلەر ارنالعان تاريح شىڭعىز حان تۋرالى  ەكەنىن ايتقان ەدى. ايتسە دە، بۇرىندارى جازىلعان شەجىرە ەڭبەكتەردە كەيبىر وقيعالار ءارتۇرلى باياندالعاندىقتان، بۇل تاريحتىڭ جۇمباقتارى ءالى دە جەتەرلىك. كاسىبي سانالاتىن تاريحشىلار ادەتتە تەك ۇكىمەت ساياساتى رۇقسات ەتكەن تاقىرىپ پەن باعىتتا عانا جۇمىس جۇرگىزەتىندىكتەن بولار، شىڭعىز حانعا قاتىستى تىڭ پىكىرلەر تابۋ، ايتۋ ماسەلەسىمەن نەگىزىنەن  تاۋەلسىز زەرتتەۋشىلەر اينالىساتىنىن بايقايمىز. مۇنداي زەرتتەۋشىلەردىڭ كوپتەگەن تۇشىمدى پىكىرلەرىن دە وقىپ ءجۇرمىز. سونداي-اق، كەي كەز ولاردىڭ ءوز تۇجىرىمدارىن تەرەڭ دالەلدەمەستەن، تەك «ايتا سالۋمەن» جۇرتشىلىقتى ەلەڭ ەتكىزۋى باسىم ءتۇسىپ، سىنعا ىلىككەنىنە دە كۋا بولۋدامىز…

كەي ماسەلەگە وتكەن زامان شەجىرەلەرىنەن جاۋاپ تاپپاي، ال قازىرگى زەرتتەۋشىلەر جازۋىنا كۇمان تۋعان كەزدەرى كومەككە كەلەر قۇرالىمىز، ول – رۋلىق تاڭبالار. مىسالى وعىز تۇركتەرىنىڭ  جيىرما ەكى تايپاسىنىڭ تاڭباسى م. قاشقاريدىڭ «ديۋان لۇعات ات-تۇرك» ەڭبەگىندە بەينەلەنسە، راشيد اد-ءديننىڭ «جامي`ات-تاۋاريحىنان» 24 تايپانىڭ تاڭباسىن كورەمىز. ال تۇركستاننان شىعىسقا كەتىپ حۋننۋ، كوكتۇرك، «ماڭگىەل» اتالعان تايپالاردىڭ تاڭبالارى جايىندا دەرەك ماردىمسىز. وزگە شىعىس تۇركتەرى تۇگىل، ولاردىڭ ءحىىى عاسىرداعى «ماڭگى ەل» اتتى مەملەكەتىنىڭ  بيلەۋشى اۋلەتىنە اينالعان  شىڭعىز حان شىققان قيات تايپاسىنىڭ دا تاڭباسى ماسەلەسى ءالى دە زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى.

كونە شەجىرەلەردەن قيات اتاۋىن ەكى زاماندا كەزدەستىرەمىز: ءبىرى 151 جىلى قىتايلارمەن سوعىسىپ ەرگەنە قونعا كەتكەن حۋننۋلىق قيان-قيات (قۇيان) تايپاسى، ال ەكىنشىسى –  قابىل حاننىڭ التى ۇلىنىڭ قيات اتانۋى. بۇل ەكەۋىنىڭ – كونە قيات پەن قابىلحان ۇلدارىنان تاراعان «جاڭا» قياتتاردىڭ تاڭبالارىندا ايىرما بار ما؟ «ماڭگىەل» يمپەرياسى ىدىراعان سوڭ قازاق، وزبەك، ت.ب. ەتنوستاردى قۇرىسقان  قازىرگى قيات رۋىنىڭ تاڭباسى بۇرىنعى  قياتپەن  بىردەي مە؟ ( راشيد اد-دين دەشتى-قىپشاقتاعى (قازاق، وزبەكتەگى) بارشا قيات قابىل حاننىڭ ۇلى بارتان باھادۇردان تۋعان مەڭدى قياتتان (ونىڭ  ۇلى شانشۋىتتان) تارايتىنىن ايتادى).

«چينگيز-ناما دافتاري» دەرەگىندەگى شىڭعىز حاننىڭ بەكتەر مەن بيلەرگە ۇلەستىردى دەلىنەتىن تايپالىق تاڭبالار ىشىنەن «بۋدانجارۇعلى قيات»  اتىن كەزدەستىرەمىز. مۇندا ونىڭ تاڭباسى قازاقتا «ۇيقىش» اتالاتىن (گيتلەرلىك گەرمانيانىڭ «سۆاستيكاسىنا» اسا  ۇقساس) تاڭبا. ي.ت. اندرەەۆتىڭ «وپيسانيە سرەدنەي وردى كيرگيز-كايساكوۆ» كىتابىنداعى سۋرەتتەگى «شىڭعىز حان ۇلەستىردى» دەلىنگەن تاڭبالاردا دا قيات رۋىنىڭ تاڭباسى شەتتەرى دوڭگەلەنتە قايىرىلعان «سۆاستيكا» بەينەلەنىپ: «ۆولوست قىيات: تامگا اشامايلى»،– دەلىنگەن.

ەرەنجەن حارا-داۆان «چينگيس-حان كاك پولكوۆودەتس ي ەگو ناسلەديە» كىتابىندا شىڭعىز حاننىڭ توعىزىنشى اتاسى بودانجاردىڭ قارشىعامەن اڭ اۋلاپ جان باققانىن، سول سەبەپتەن ول  اۋلەتتىڭ تۋىندا سۇڭقار بەينەلەنگەنىن جازعان (69-ب.). ەندەشە، «چينگيز-ناما دافتاريدە» كورسەتىلگەن قيات رۋىنىڭ «سۆاستيكا» تاڭباسى قۇستى سيمۆولدىق بەينەلەۋدەن پايدا بولعان. بۇل تاڭبا قازىرگى قازاقتىڭ شەكتى رۋىنىڭ «ۇيقىش» تاڭباسىنا وتە ۇقساس بولۋىنا قاراعاندا، وسى رۋدىڭ ءبىر اتاسى  قابىل حاننىڭ ۇلدارىنىڭ بىرىنەن تارعان بولسا كەرەك. «جامي` ات-تاۋاريح» دەشتى-قىپشاقتاعى قياتتار  قابىل حاننىڭ التى ۇلىنىڭ ۇرپاقتارى ەكەنىن جازادى.

مقش-دا قوڭىرات داي شەشەن ەسۋكەگە: «يەسۇكەي قۇدا، مەن وسى تۇندە ءبىر ءتۇس كورىپ ەدىم. اقسۇڭقار كۇن مەن ايدى شەڭگەلدەي ۇستاپ  كەلىپ، قولىما قوندى… سىزدەردىڭ قيات ەلىنىڭ كيەسى كەلىپ كورسەتكەنى وسى بولسا كەرەك»، – دەيدى (78-ب.). وسىعان قاراعاندا، سۇڭقار-سۆاستيكا «بودانجاردىڭ تاڭباسى» مەن  قابىل حان ۇلدارىنان تاراعان قياتتار (ەسۋكەنىڭ) تاڭباسى بىردەي بولعانىن جانە بۇل تاڭبانى «شىڭعىز حان ءحىىى عاسىردا ۇلەستىرمەي-اق»، 750 جىلداردا ءومىر سۇرگەن بودانجار كەزىنەن بارىن  بايقايمىز.

الان سۇلۋدىڭ كۇيەۋى ولگەننەن كەيىن تۋىلعان ءۇش ۇلدىڭ وتشىكەنجەسى بودانجار نيرۋن (نۇردان جارالعان) دەلىنسە دە، ولاردان تاراعان ۇرپاق «قيات» اتاۋىن تاستاماي نيرۋن-قيات اتالعانىن كورەمىز.

قازىرگى زەرتتەۋشىلەر  قازاق، ت.ب. تۇرك حالىقتارى قۇرامىنداعى قياتتاردىڭ تاڭباسىن  «ۇيقىش» ەمەس، «قول تاڭبا» دەپ كورسەتىپ وتىر. مىسالى ا.سەيدىمبەكتىڭ «قازاقتىڭ اۋىزشا تاريحى» كىتابىنداعى كەستەدە قازىرگى قياتتىڭ تاڭباسى «قول تاڭبا» (ت)  دەلىنىپ، قاڭلىعا جاتقىزىلعان شانىشقىلى، بالىق، كۇرپىك، قاتاعان رۋلارىنىڭ، قىپشاقتىڭ  ۇزىن دەگەن اتاسىنىڭ تاڭبالارىمەن بىردەي ەتىپ كورسەتىلگەن.

ال شىڭعىز حان «ماڭگىەل» اتتى شىعىس-تۇرك قاعاناتىن قۇرعاننان سوڭ، وزىنە «تاراق» پىشىندەگى تاڭبانى الدى. بودانجاردىڭ «سۇڭقار-ۇيقىشىنان» دا، قابىل حاننىڭ التى ۇلىنان تاراعان قازىرگى قياتتاردىڭ «قول تاڭباسىنان» دا وزگەشە بۇل تاڭبا شىڭعىز حاننان تاراعان تۇقىمنىڭ  («التىن ۇرىق»، «تورە» اتالعانداردىڭ), سونىڭ ىشىندە جوشىدان وربىگەن  التىن وردا مەملەكەتى، قازاق حاندىعى، ت.ب.ەلدەردىڭ بيلەۋشىلەرىنىڭ تاڭباسى بولعانى بەلگىلى.

م.ماعاۋين «قازاق تاريحىنىڭ الىپپەسى» كىتابىندا: «ءبىرتۇتاس قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق ۇرانى – «الاش»، مەملەكەتتىك گەربى – «تورە تاڭبا» (ياعني باس تاڭبا) اتالاتىن كونە تۇرك زامانىنان تارتىلعان، التىن وردا تۇسىندا قالىپتاسقان ءدىڭى ءبىر ۇشەم بىتىك – ءپى. باس بايراعى – تورە تاڭبالى قىزىل تۋ»، – دەيدى (15-ب.).

گەرمانيادا تۇتقىنعا تۇسكەن كسرو اسكەرلەرىنەن مۇستافا شوقايدىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن 1941 جىلى قۇرىلعان «تۇركستان لەگيونى» دا «تاراق تاڭبانى» وزدەرىنىڭ بەلگىسى ەتىپ قابىلداعان.

ءوز رۋىنىڭ ەجەلگى تاڭباسىن الماستىرۋ، بوتەن رۋلىق تاڭبانى سەبەپسىز يەمدەنۋ – كوشپەلى حالىقتىڭ داستۇرىندە جوق. ايتسە دە شىڭعىز حان بودانجار باباسىنىڭ، ءوز اكەسى ەسۋكەنىڭ «سۇڭقار-ۇيقىش» تاڭباسىن ساقتاماي، نەلىكتەن  «تاراق» تاڭبانى الدى دەگەن باعىتتا بۇرىن-سوڭدى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلمەگەنى بايقالادى.

بىراق سوڭعى كەزدەرى بۇل ماسەلە باسقا قىرىنان ءسوز ەتىلىپ  ءجۇر. ول – قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزىنىڭ «نوقتا اعالارى» جالايىر، تاراقتى، تابىن-تاما رۋلارىنىڭ تاڭباسى نەلىكتەن «موڭعول» شىڭعىز حاننىڭ (تورەلەردىڭ)  تاڭباسىمەن بىردەي دەگەن سۇراققا قاتىستى پىكىرلەر.

بەلگىلى تاريحشى-عالىم ت. وماربەكوۆ «قازاقتى قۇرعان تاراق تاڭبالى بايىرعى تۇرك تايپالارىنا كوزقاراس» اتتى ماقالاسىندا: «رۋدىڭ اتىنا جانە رۋلىق تاڭباعا كەلەر بولساق، تاراقتى رۋىنىڭ اتى، ءبىر قىزىعى، ونىڭ رۋلىق تاڭباسىنا ساي كەلەدى. تاريحىمىزدان بەلگىلى تاراق تاڭباسى قازاق تورەلەرىنىڭ، ياعني شىڭعىسحاننان تاراعان ۇرپاق – حان-سۇلتانداردىڭ مەنشىكتى تاڭباسى بولىپ تابىلادى. سولاي بولا تۇرسا دا، قازاقتى قۇراعان باسقا تايپالاردىڭ دا كەيبىرى وسى تاراق تاڭباسىنا يە بولعان. ولاردىڭ اراسىندا الدىمەن اۋىزعا الىناتىنى – جالايىر تايپاسى. سودان سوڭ تاراقتىنىڭ ءوزىن، تاراقتى-تابىن جانە تولەڭگىت ءتارىزدى تايپالاردى ايتامىز. وسىعان بايلانىستى زەرتتەۋشىلەردى مىناداي ماسەلە ويلاندىرادى: بىرىنشىدەن، نەلىكتەن اتالعان تايپالاردىڭ رۋلىق تاڭبالارى تورە تۇقىمىنىڭ تاڭبالارىنا سايكەس كەلەدى؟ ەكىنشىدەن، وسى تاراق تاڭبالى تۇرك تايپالارىنىڭ وزدەرىنىڭ تاريحىندا ءوزارا قانداي جاقىندىق بار؟ ولار قازاقتىڭ ءارتۇرلى جۇزدىك قۇرىلىمدارىنا شاشىراپ كەتكەنىنە قاراماستان نەلىكتەن ورتاق تاڭبانى، ياعني تاراقتى پايدالانادى؟ بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋ وڭاي ەمەس»،– دەيدى («ءشامشى» جۋرنالى، 2009 ج.،№11).

ءا.مارعۇلان تاراقتى مەن جالايىردى ءبىر ۇلىستان بولۋى كەرەك دەپ ەسەپتەگەن («جۇلدىز». 1984, №1). ال م.ىسقاقباي «شىڭعىس حاننىڭ ءناسىلى موڭعول ما، تۇرك پە؟» دەگەن ماقالاسىندا: «تاڭبالاردى زەرتتەۋشى عالىمدار تاڭباسى ۇقساس تايپالاردى تۋىستاس نەمەسە كەزىندە ءبىر بىرلەستىكتە بولعان جاقىن تايپالار رەتىندە قاراستىرادى. دەمەك، جالايىر، تاراقتى، تورە اراسىندا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ىلىك-شاتىستىق بار ەكەنى اقيقات. ايتپەسە، ولارعا  جەكە-جەكە يەلەنەر تاڭبا تابىلماي قالماعان جوق شىعار»، –دەيدى («قازاق ادەبيەتى» گازەتى 27.08.2010 ج.). 

ا.مەكتەپ-تەگى «تۇركستان» گازەتىندەگى  ماقالاسىندا (25.12.2008.): «قازاققا 700 جىل بويى بيلىك ەتكەن شىڭعىستان تاراعان اۋلەتتىڭ وكىلدەرى حالىق اراسىندا تورە تۇقىمى اتالعان. تورە  اتاۋى اقسۇيەك، بەكزات، بيلەۋشى تۇقىمىنان دەگەن ۇعىمنان  قالىپتاسقان. ء(پى) تاراق تاڭباسىنىڭ كريپتوگرافيالىق ماعىناسى تاراتۋ ۇعىمىن بىلدىرەدى. بۇل تاڭبا جالايىر،  تاراقتى، تابىن، تاما رۋلارىنا دا ورتاق… ءالى كۇنگە دەيىن قازاقتىڭ ءۇش جۇزىنە ورتاق اتا-بابادان ميراس جازىلماعان زاڭ – داستارقان باسىندا ءسوزدى نوقتا اعاسى دەپ تاراقتى، جالايىر، تابىن، تاما رۋىنىڭ وكىلىنە بەرۋ ەتيكەتىن بۇزباۋدى ءجون بىلەتىن اقساقالدار بۇلجىتپاي قاداعالايدى. باعزى قازاقتار رۋلىق تاڭبا سۇراسۋ ارقىلى ورتاق يدەولوگيالىق نەگىزدى ءتۇيسىنىپ، اتاتەك تاريحىن ۆيرتۋالدى كوڭىل كوزىمەن كورىپ تاني بىلگەن. تاڭباعا مىڭداعان جىلدىق ۇلتتىڭ جاسامپازدىق دانالىق وي قۋاتى سىيعىزىلعىن. تاڭبا – يەلەنگەن رۋدىڭ جارشىسى. تاڭبا – تۇركتىڭ ەتنيكالىق قۇرىلىمىنىڭ سىرتقى رامىزدىك بەلگىسى، كوپ قىرلى ىشكى مازمۇنى. تاڭبا – اقپارات ساقتاۋ مەن تاراتۋدىڭ كودى. وسى شيفردىڭ كىلتىن تاپپاعان بوگدە جۇرتقا  قازاقتىڭ ىشكى سىرىن ۇعۋ مەن رۋحاني-ەتنيكالىق قۇرىلىمىن يگەرۋ جۇمباق كۇيىندە قالعان…باعزى قازاقتىڭ ويلاۋ جۇيەسىندە گەومەتريالىق ولشەم، سيممەتريالىق دالدىك – تاڭباتانۋ وتە جوعارى دەڭگەيدە دامىعان. بۇل تۇركتىڭ ياكي قازاقتىڭ ەتنيكالىق بىرتۇتاستىعىن ساقتاپ تۇرعان كيەلى قورعانى، ەڭ ماڭىزدى ۇلتتىق قۇندىلىعى – ستراتەگيالىق اسا قۋاتتى قارۋى»، – دەيدى.

 

جالايىر جايى

كەيبىر زەرتتەۋشىلەر رۋلار تۋىستىعىن تاڭبا ارقىلى ەمەس، شەجىرەلەر بايانى ىشىنەن تابۋعا ارەكەت جاساعان. مىسالى ت.ابەنايۇلى «شىنىڭا كوش تاريح! شىڭعىسحان كىم؟» كىتابىندا شىڭعىز حاندى جالايىر تايپاسىنان دەيدى. دالەل رەتىندە شىڭعىز-حاننىڭ التىنشى اتاسى قايدۋ مەن جالايىرلار اراسىنداعى داۋدى جالايىر بيلەرىنىڭ وزدەرى شەشكەنىن كەلتىرەدى.

ال مۇسىلمان ەلدەرى تاريحشىلارى  جالايىردىڭ تورە تۇقىمىنا جاقىنداسۋ سەبەبىن  بىلاي تۇسىندىرەدى. ابىلعازىنىڭ «تۇرك شەجىرەسىندە» جالايىر جونىندە: «كونە ەل ەدى، ەسەپسىز كوپ بولار ەدى،.. 70 كۇرەن (70 مىڭ شاڭىراق) ەل بولدى، ونون دەگەن جەردە ەدى»،–دەپ، جالايىرلاردىڭ ءبىر بولىگىن كيدانداردىڭ شاپقانىن، ولاردىڭ شىڭعىز حاننىڭ جەتىنشى اتاسى دوتۋمەن حاننىڭ جەرىنە كەلىپ، اشتىقتان ساحارا پيازىن قازىپ جەپ، اقىرى حاننىڭ ايەلى مەن جەتى ۇلىن ولتىرگەنىن بايان ەتە كەلە: «جالايىردىڭ يگى جاقسىلارى بۇل ىسكە ارالاسقانداردى سانادى، 70 كىسى بولدى،  سولاردى بالا-شاعاسىمەن ايداپ، قايدۋ حاننىڭ الدىنا الىپ كەلدى دە، «بۇلارعا نە ىستەسەڭ دە ءوزىڭ ءبىل»، – دەدى. قايدۋ حان اينالاسىنداعىلارمەن اقىلداسىپ ەدى، ولار ايتتى: «سەنىڭ تۋىستارىڭنىڭ قانى بۇلاردىڭ قانىمەن وتەلمەس، سوندىقتان بۇلاردىڭ ۇلىن قۇل، قىزىن كۇڭ ەت»، – دەدى. حان بۇل ءسوزدى قابىل قىلدى.

بۇل جاماعات ءوستى، بىراق وزدەرىن جالايىرمىز دەمەدى، قيان ۇلدارىمىز دەۋشى ەدى. ول كەزدە ازات قۇلداردىڭ قوجاسىنىڭ رۋىن ۇستاۋى ءداستۇر ەدى. شىڭعىس حان بولعاننان كەيىن بارلىق جالايىرلار تۇتقىن بولعان جالايىرلارعا ەلىكتەپ، وزدەرىن موڭعول قيان ۇلدارىمىز دەيتىن. جالايىرلار ون ءبىر اتاعا دەيىن ياعني شىڭعىس حاننىڭ ءتورتىنشى ۇرپاعىنا دەيىن پەندە بولىپ ءجۇردى. ءاربىر پاتشازادانىڭ قاراماعىندا ون ءۇي، جيىرما ءۇي بولىپ جۇرەر ەدى. ولاردىڭ نەگىزگى ءتۇبى موڭعولدىڭ دارلىكىن رۋىنان بولار، دارلىكىن ەلى نۇكۇز اۋلەتىنەن»، – دەيدى (45-بەت).

الايدا راشيد اد-دين «جامي`ات-تاۋاريحىندا» ەرگەنە قوننان شىققان قيات پەن نۇكۇزدەن تاراعان «ماڭگىەلدىكتەر» تىزىمىندە جالايىر تايپاسى جوق. ول تاتار، مەركىت، ويرات، تولەنگىت،  ت.ب. (بارلىعى 19) تايپالارمەن بىرگە «كەيىنگى كەزدە موڭعول اتانعان تۇرك تايپالارى» تاراۋىندا جازىلعان. بىراق كىتاپتىڭ 18-بەتىندە جالايىر تايپاسىن «موڭعولدىڭ دارلەكينىنە جاتادى»،– دەپ تە ايتادى.

ابىلعازى: «ول كەزدە ازات قۇلداردىڭ قوجاسىنىڭ رۋىن ۇستاۋى ءداستۇر ەدى» -دەگەنىمەن،  ءبىز تاريحتان جالايىرلاردىڭ  ءوز اتىن ساقتاعانىن، مىسالى «جامي` ات-تاۋاريحتا» دا وسى تايپادان شىققان قولباسىلاردى  ەشقاشان قيات اتاماي، «جالايىر» دەگەنىن كورەمىز. وسى ەڭبەكتە جالايىر تايپاسىنىڭ 10 رۋدان تۇراتىنى، سولاردىڭ ءبىرى عانا قىلمىسقا قاتىستى بولىپ، وزگە 9 رۋدىڭ كەلىسىمىمەن قايدۋعا قۇلدىققا بەرىلگەنى ايتىلعان. 1310 جىلى جازىلۋى اياقتالعان وسى ەڭبەكتە اتالىنعان ء(ى ت. 1 ك. 93-ب.) جالايىر تايپاسىنىڭ ون رۋى جات، توكىراۋىن (تۋكراۋت), كۇنكساۋىت، قۇمساۋىت، ۋيات، نيلكان، كۇركين، تۋلانگيت، تۋري (بوري), شانكۋت سانگۋت) قازىرگى كەزدەگى جالايىر رۋلارىنىڭ ىشىندە كەزدەسپەيدى. مۇمكىن قازاق ىشىندەگى «تاراق تاڭبالى» تولەڭگىتتەر كونە جالايىردىڭ تولەنگىت رۋى بولار؟

كەيىنگى عاسىرلاردا تورەلەر ماڭايىنا ءارتۇرلى رۋ وكىلدەرى جينالىپ «تولەڭگىت» الەۋمەتتىك توپقا اينالعاندىقتان، قازىر بىرنەشە تاڭبالى. ال تاراق تاڭبالىلارى قايدۋ كەزىندەگى جالايىر تولەڭگىتىنىڭ ۇرپاقتارى بولسا كەرەك. بىراق شىڭعىز حانعا دەيىنگى بودانجار-قياتتىڭ تاڭباسى ۇيقىش بولعاندىقتان، قايدۋعا بەرىلگەن تولەڭگىتتەر دە ونىڭ سول زامانداعى تاڭباسى – نيرۋندىق «سۆاستيكا-ۇيقىشتى» قابىلداۋعا ءتيىس ەدى عوي؟ بىراق جالايىر تاڭباسى نەلىكتەن «تاراق»؟ قايدۋدىڭ كوپتەگەن ۇرپاقتارىنا قىزمەتشى بولىپ تارالىپ كەتكەن جالايىرلار كەيىن، شىڭعىز حان  تاراق تاڭبانى قابىلداعاندا جاپپاي وسى تاڭبانى الۋى مۇمكىن بە؟! الدە كۇللى جالايىر ەجەلدەن تاراق تاڭبالى ما؟ بۇل ءالى شەشىلمەگەن سۇراق.

مۇسىلمان ەلدەرى  شەجىرەلەرىندەگى وسى – جالايىرلاردىڭ دوتۋمەن وتباسىن ءولتىرىپ جازاعا تارتىلۋى وقيعاسى  «مقش»-دا دا، «التىن توبشىدا» دا ايتىلماعان. ال ن.ءبيچۋريننىڭ «قىتايدا يۋان اتىمەن پاتشالىق قۇرعان شىڭعىس ءۇيىنىڭ تاريحى» جانە  قىتايدىڭ «گان-مۋ» تاريحىنا سۇيەنىپ جازعان «يستوريا پەرۆىح چەتىرەح حانوۆ يز دوما چينگيسوۆا» شىعارماسىندا دا ەشقانداي جالايىر بيلەرىنىڭ كەڭەسى تۋرالى ايتىلمايدى، تەك: «حايدۋ، ۆستۋپيۆ ۆ پراۆلەنيە، پوشەل س ۆويسكوم نا يالاير ي پوكوريل ەگو»، دەلىنگەن.

ت.ابەنايۇلى كىتابىنىڭ 68-بەتىندە: «ۇلى قاعان شىڭعىس «تايجىگىت» (تايشىعۇت)  ۇرۋىنان تارايدى» دەسە، 69-بەتتە: «التىن شەجىرە»  جامۇقانى جالايىر  رۋىنان شىققان دەپ ناقتىلى كەسىپ ايتقان. بۇدان، شىڭعىسحاننىڭ دا جالايىر رۋىنان شىققانى بەلگىلى بولادى»، دەيدى. بىراق وسى «التىن توبشىدا» شىڭعىز حان  قايدۋدىڭ ءبىرىنشى ۇلى بايسۇڭقاردان، ال تايشۋىت رۋى قايدۋدىڭ ەكىنشى ۇلى شاراقاي-لينحۋدان تارايتىنى جازىلعان. جامۇقانىڭ رۋى «جاداران» دەلىنگەن. ال مقش-دا: «جاداران» – جالايىر تايپاسىنىڭ ءبىر اتاۋى»، – دەپ تۇسىندىرمە جازىلعان (37-ب). بىراق جامۇقا «التىن توبشىدا» دا، سول مقش-دا دا  بودانجار ەكى قابات كۇيىندە العان، رۋى ۇرانقاي ايەلدەن تۋعان جاجىراتايدىڭ ۇرپاعى ەكەنى ايتىلعان: «سول ەكىقابات ايەل بودۇنشارعا كەلگەن سوڭ ۇل تۋدى. جات جۇرتتىڭ ۇلى دەپ اتىن جاجىراتاي  قويدى. جاداراننىڭ اتاسى سودان تارايدى… قارا قاداعاننىڭ ۇلى جامۇقا. بۇلار جاداران رۋ اتاسى بولدى»، دەلىنگەن (مقش. الماتى. 2006. 68-ب.). بىراق الگى ايەلدىڭ «جامي`ات-تاۋاريحتىڭ» ءى ت.1ك.121-بەتىندە ايتىلعان تۇركتىڭ ورمان ۇراڭقايى تايپاسىنان با، الدە اتتاس، كونە-قياتتان تارايتىن ەرگەنەقوندىق ۇراڭقاي رۋىنان با ەكەنى جازىلماعان.

«جامي`ات-تاۋاريح» جامۇقانى تۋمبينە حاننىڭ جەتىنشى ۇلى ۇدەر-باياننان وربىگەن جۇريات نەمەسە جاتجيرات تايپاسىنان ەكەنىن جازعان ء(ى ت. 2 كىت.190-ب.). ولاي بولسا شىڭعىز حان مەن جامۇقا ەكەۋىنىڭ دە ءتورتىنشى اتاسى تۇمبينە حان (نيرۋن-قيات) ەكەن. ەندەشە، جامۇقا تايپاسى نەگە جاتجۇرات (جاتجاران) اتالعان؟ شىڭعىز حان مەن جامۇقانىڭ «اندا» سالتىمەن جاقىنداسۋىنىڭ ءوزى ولاردىڭ قانداس تۋىس ەمەستىگىن بىلدىرسە كەرەك. بۇل ماسەلەدە مقش مەن «التىن توبشى» بايانداۋى دۇرىس سياقتى.

«جامي`ات-تاۋاريح»: «جاتجيرات جامۇقانىڭ تاقۋداشار دەگەن تۋىسى جالايىر جوشى-تارمالانىڭ جىلقىسىن  بارىمتالاپ جۇرگەندە وققا ۇشادى. قانعا-قان تالاپ ەتكەن جامۇقاعا شىڭعىز حان جالايىر جوشى-تارمالانى بەرمەي، امان الىپ قالادى. «جامۇقانىڭ شىڭعىز حانمەن ارازدىعىنىڭ باسى وسىدان باستالدى»، – دەيدى (86-ب.).   ەگەر جامۇقا  جالايىر بولسا، جالايىر جوشى-تارمالانى ولتىرمەك بولۋى قالاي؟

ت.ابەنايۇلى ماركو پولونىڭ كىتابىنان: «وردادا ون مىڭنان اسا قارداي مەڭسىز اق بوز بيە بار. ولاردىڭ سۇتىنەن «قىمىز» دەيتىن سۋسىن جاسالادى.  ونى شىڭعىسحان ۇرقى، ودان قالسا جالايىر رۋىنىڭ ادامدارى عانا ىشۋگە رۇقسات ەتىلگەن»، – دەگەن مىسال كەلتىرەدى. بىراق، ماركو پولونىڭ كىتابىندا «گوريوت» دەپ جازىلعان. ونى اۋدارماشى «ويرات» دەپ تۇسىندىرگەن. ەگەر شىعىستاعى تۇرك رۋلارىنىڭ كوپشىلىگى تۇركستانعا ورالىپ (جوشى، شاعاتاي، ۇلاعۋ ۇلىستارىنا كەتىپ), قۇبىلاي قاراماعىندا نەگىزىنەن ويراتتار قالىپ، ۇلكەن كۇشكە اينالعانىن ەسكەرسەك، قىمىزدىڭ تۋىسقاندارعا ەمەس، كۇشتىنىڭ كوڭىلىن تابۋ ماقساتىمەن بەرىلگەنى تۇسىنىكتى بولار ەدى. كوپ ۇزاماي ويراتتاردىڭ شىڭعىز حان اۋلەتىن  بيلىكتەن تايدىرۋى – وسى، «قىمىز ماسەلەسىنىڭ» سەبەبىن ايقىنداسا كەرەك.

ۇلى قاعاننىڭ جالايىرلىعىنا ت.ابەنايۇلىنىڭ دالەلدەرى سەندىرەردەي بولماعانىمەن، شىڭعىز حاننىڭ جانە ونىڭ ۇرپاقتارىنىڭ جالايىر تايپاسىن اسا جاقىن تۇتقانىنا تاريحتا دەرەكتەر بارشىلىق. جامۇقا شىڭعىز حانعا (تەمىرشىڭگە) قارسى كوپتەگەن شىعىس تۇرك تايپالارىنان (ىشىندە تەمىرشىڭنىڭ  تۋىس رۋلارى دا بار) 30 تۇمەن جاۋىنگەر جيناعاندا، تەمىرشىڭ جاساقتاعان 13 تۇمەن اسكەر ىشىندە نيرۋنداردان وزگە تەك جالايىر تايپاسى اتالعان ء(ىت.1 ك. 87-ب.).  سونداي-اق، كىتاپتىڭ 93-بەتىندە: «ۆو ۆرەمەنا چينگيز-حانا بىلي  دجوچي-تارمالە ي ەگو برات دجوچي-چاۋركان; يز-زا نيح مەجدۋ چينگيز-حانوم ي تايدجيۋتامي سلۋچيلاس ۆوينا»، – دەلىنگەن. جارايدى، جامۇقا جاتجاران دەلىك، ال جالايىرلارعا بولا شىڭعىز حان ءوز تۋىستارى تايجۋىتتارمەن سوعىسۋى قالاي؟ ال ءحىح  عاسىر ورتاسىندا شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ ءوز اۋلىنا قايتپاي،  التىن ەمەلدە تۇراقتاپ قالۋىنىڭ سىرى – بۇل ولكە تاراق تاڭبالى تايپا-رۋلاردىڭ ىشىندەگى شاشىراماي، تىعىز قونىستانعان قالىڭ جالايىر ورتاسى بولۋىنان ەمەس پە؟ بولماسا، تەزەك تورە  سياقتى شىڭعىز تۇقىمى  قازاق ەلىنىڭ ءار ايماعىندا بارشىلىق قوي…

قازىرگى تاريحشىلاردىڭ ءبىر توبى  جالايىر رۋى تاريحىن  ح عاسىردان باستاسا، ەندى ءبىر قاتارى ءVىىى عاسىرداعى ۇيعىر قاعاناتىنىڭ بيلەۋشى اۋلەتى بولعان ياعلاكارلارمەن جالايىردى ءبىر رۋ سانايدى. تاريحشى قاسىم ماسيمي  «ەلدىڭ كۇشى – بىرلىكتە»  ماقالاسىندا: «ورحون، سەلەنگا، تولى وزەندەرىنىڭ بويىندا مەكەندەگەن وعىزحاننىڭ  ۇرپاقتارىنان تاراعان يۋانحە، پۋگۋ، تۋڭلو، بەيەگۋ, جەتەكشى ءتورت رۋ  بىرىگىپ، وزدەرىنە ياگليكار دەگەن ورتاق اتاۋ الىپ، ءوز ۇلەستەرىنە  باباسى وعۋزحان قويعان ۇيعىر ەسىمىن قايتا جاڭعىرتتى. ءVىىى عاسىردىڭ اياعىندا ۇلى دالادا بىرنەشە مەملەكەت پايدا بولدى. قۇتلىقتى ء(ىى تۇرك قاعاناتىن قۇرۋشى) جاقتاۋشىلار وزدەرىن تۇرك دەسە، موڭگولياداعى  ياعليكار بىرلەستىگى – ۇيعىر اتاندى… 741 جىلى تاققا باسمىل بىرلەستىگىنىڭ باسشىسى – قۇتلىقتىڭ ءىنىسى ەلتەريش-حان وتىردى. ەلتەريشكە  قاپاعاننىڭ نەمەرەسى قارسى شىعىپ، ول وزىنە «ءوزمىش» دەگەن مارتەبە الدى. ەلتەريش  ياگلىقارلاردىڭ جەتەكشىسى گۋلي پەيلوعا سول قانات قولدى، ال قارلىق بىرلەستىگىنىڭ حانى تاي بىلگە تۇتىققا وڭ قانات قولدى بەردى. سونىمەن،  وزمىشكە نەمەسە  تۇركتەرگە», ياعليقار، قارلىق، باسمىل بىرىگىپ «ۇيعىر» اتانىپ  قارسى شىقتى»، – دەيدى («تۇرك الەمى» گازەتى، №1-2, 2010 ج.).

ماقالا بايانىنان  از ۋاقىتتىڭ كولەمىندە ەكى رەت ءارتۇرلى رۋلار بىرىگىپ «ۇيعىر» اتالعانىن كورەمىز.. راشيد اد-دين «تاۋاريحىندا» ۇيعىر ءسوزىنىڭ ماعىناسى جونىندە: «گرۋپپە رودستۆەننيكوۆ، كوتورايا بىلا ۆ تەسنوم سوگلاسي س نيم، ون (وگۋز-حان) دال يميا ۋيگۋر. زناچەنيە ەتوگو سلوۆا نا تيۋركسكوم يازىكە ەست – وبەدينياتسيا ي وكازىۆات پوموشش. تاك كاك نەكوتورىە يز تەح پلەمەن، كاجدوە پو وسوبوي پريچينە، پولۋچيلي درۋگوە يميا، ۆرودە: كارلۋك، كالاچ، كيپچاك، تو نازۆانيە ۋيگۋرى ۋتۆەرديلوس زا وستالنىمي»، – دەيدى (1ت.1 ك. 146-ب.).                  

ال جالايىر تايپاسى جونىندە ول: «گوۆوريات، چتو يح يۋرتوم (جۇرت) بىلا مەستنوست كيما (قيما) ۆ كاراكورۋمە; ۋ نيح ستول سلەپايا پرەداننوست، چتو وني داۆالي ماسلو ۆ پيششۋ سامتسام-ۆەربليۋدام (كيدانسكوگو) گۋر-حانا، كوتورىي بىل گوسۋدارەم ۋيگۋروۆ. پو ەتوي پريچينە يح نازىۆالي يمەنەم «بەلاگە» ء(ى ت. 1 كت..93-ب.). (بۇل قازاقتىڭ  «بەل-بالا، بەل-اگا، نوكتا-اعا» سوزدەرى مە، الدە «ەلاگە»  ەلا، ياگلا، ياعلاعار  (ماي جاعۋشى) ءسوزىن پارسى مەن ورىس جازۋشىلارى  بۇرىس جازۋىنان پايدا بولدى ما؟).

قازاقستاندىق زەرتتەۋشى يۋ.ا.زۋەۆ «راننيە تيۋركي: وچەركي يستوري ي يدەولوگي» كىتابىندا  «ياگلاگار» ءسوزىن تۇركتىكى دەپ، ونى «ماي جاعۋشى» دەپ اۋدارىپ: «ۋ نارودوۆ سرەدنەي ازي سوحرانيلسيا ريتۋال سمازىۆانيا جيروم بىچيح روگوۆ پەرەد ناچالوم پاحوتى. ۆاجەن داجە  نە سام بىك، ا ماسلو نا ەگو روگاح، وبەسپەچيۆايۋششەە پلودوروديە. پلەمەنا «بىكوۆ»-ۋيگۋروۆ سامي پو سەبە مالو چتو زناچات، ەسلي يمي نە پراۆيت كاگانسكوە پلەميا ماسلا ياگلاكار» ي نازىۆايۋت  ياگلاكاروۆ «حانسكيم رودوم ۋيگۋروۆ»،– دەپ تۇسىندىرەدى (294-295-ب.ب.). جوعارىدا ايتىلعانداردان ول زامانداردا  «ۇيعىر» ءسوزىنىڭ ناقتى ءبىر ەتنوستى ەمەس، رۋلار بىرلەستىگىن – «ۇيۋ، ۇيىسۋ، ۇيىعان، ۇيىمداسقان» دەگەن ماعىنانى بىلدىرگەنىن، ال جالايىرلاردىڭ سول، «ۇيعىر» اتالعان وداق، بىرلەستىكتىڭ باسىندا تۇرعانىن بايقايمىز.

قازاقستاننىڭ سولتۇستىگىندە ح عاسىردا بولعان قيماق مەملەكەتىن تاتار تاريحشىسى گ.ەنىكەەۆ «كورونا وردىنسكوي يمپەري» كىتابىندا «يەماك» دەپ جازۋىنا قاراعاندا  بۇل اتاۋ توركىنى دە  «ۇيىماك» ءسوزى بولار. م. قاشقاريدىڭ «ديۋان لۋعات ات-تۇرك» ەڭبەگىندە (№440-مىسال) ەرتىس (ارتىش) وزەنى ياماق (ۇيىماق) حالقى مەكەندەيتىن دالامەن اعاتىنىن جازعان. (وسى «ۇيىماق» ءسوزى كەيىنىرەك «ايماق» سوزىنە اينالعانى بايقالادى)…

«جامي` ات-تاۋاريحتا» (1 ت، 2 ك.137-ب.) حورەزم شاھى تەكەشتىڭ 1195 جىلى   ۇيعىردىڭ  قايىر تاقۋ حانىمەن سوعىسۋعا سىعاناقكا (سۋگناك) جورىققا اتتانىپ  جەڭىلىپ قايتقانى، تەك 1198 جىلى تەكەشتىڭ ۇلى كۋتب اد-ءديننىڭ قايتا اتتانىپ، قايىر تاكۋ حاندى تۇتقىنداپ قايتقانى ايتىلعان. سىعاناقتىڭ سىرداريا بويىنداعى قالا ەكەنىن ەسكەرسەك، سول جىلدارى بۇل جەردە دە «ۇيىعىر» اتالعان بىرلەستىك (قاڭلى- قىپشاق ۇيىسۋى شىعار؟) بولعان سىڭايلى. م.قاشقاري اتالعان ەڭبەگىندە «ءجۇز» ءسوزىنىڭ  «ۇيىس» ەكەنىن جازعان. ەندەشە، ەرتەرەكتە  قازاق جۇزدەرى «ۇلى ۇيىس، وردا ۇيىس، كىشى ۇيىس» اتالعان بولار؟

قازىر موڭعولياداعى حالكالىقتار (قالقا) ىشىندە وزدەرىن جالايىر رۋىنا جاتقىزاتىندار بار. بۇعان قاراپ ولاردى كونە، قازىرگى قازاق  جالايىرلارمەن شاتاستىرۋعا بولمايدى. 1483 جىلى «ماڭگىەل» مەملەكەتتىگىن سول ولكەدە ۋاقىتشا بولسا دا قالپىنا كەلتىرگەن دايان حاننىڭ كەنجە ۇلىنىڭ لاقاب اتى جالايىر بولىپتى. ول تۋرالى  «التىن توبشىدا»: «جالايىر ءتايشيدىڭ ۇرپاعى  جەتى قوشۋىن قالقانىڭ نوياندارى بولدى»، – دەلىنگەن (327-ب.).

شاپىراشتى قازىبەك بەك «ءتۇپ-تۇقياننان وزىمە شەيىن» كىتابىندا ۇيسىلدەن تۋعان ساقالدىڭ اق (اقدارلى) جانە جان (جاندارلى) دەگەن ەكى ۇلى تۋرالى: «كەيىن ەكەۋىنىڭ اتىن تامعاسىمەن اتاپ اباق، تاراق (اباق تامعالى، تاراق تامعالى) دەپ تە اتاعان. جان بالاسى مەركە (جالايىر). جالايىردان ماناق، ودان وراقتى، جازىقتى، تاراقتى دەگەن ءۇش ۇل بولعان. وراقتىدان توعىز بالا، جازىقتىدان ءۇش بالا، مىنە، وسىدان كەلىپ ون ەكى اتا جالايىر شىعادى. ال تاراقتى تۇقىمى وسىدان 400 جىلداي بۇرىن ارقاعا، سىرعا ەكى ءبولىنىپ كوشىپ، سول جەرلەردى مەكەندەپ قالعان»، – دەپ جازادى دا (66-ب), شىڭعىز حاندى وراقتىنىڭ توعىز بالاسىنىڭ ءبىرى – انداستان شىعارىپ: «انداس، ودان –  ور، ودان –  ونتۇر، ودان –  باكىر، ودان – ۇزىق، ودان –  تور، ودان –  كوك، ودان –  بوگدە، ودان –  قارا، ودان – بۇرىق، ودان –  كەر، ودان – قۇنمىر، ودان –  بۇرىل، ودان –  شامشى، ودان –  تىلەۋبەردى، ودان –  قاشاۋ، ودان –  دوسان، ودان –  تۇرىمتاي (اتاقتى شەشەن بولعان), ودان –  تۇماعۇل، ودان –  ءدىن، ودان –  بايان، ودان –  ەسۋكە. ەسۋكەنىڭ ايەلى ولەڭ قوڭىرات ىشىندە كوكتىڭ ۇلى دەيتىن اتانىڭ قىزى ەدى. تەمىردىڭ (شىڭعىستىڭ) اكەسى ەسۋكە ەرتە ءولىپ، ونىڭ شەشەسى ولەڭ قوڭىراتتىڭ بەلگىلى ءبيى مەڭلەكەگە تيگەن-ءدى. ولەڭنىڭ مەڭلەكەدەن تۋعان ون ۇلى تەمىردى بولەكتەپ شىداتپاعان. سونان سوڭ ول ولاردان بەزىپ، قايتا جالايىر ىشىنە قاشىپ كەتتى. مىنە شىڭعىستىڭ، جالپى تورەلەردىڭ تاراق تامعالى بولۋى دا وسىدان ەدى. ول كەزدە مۇڭعىل، قازاق دەگەن جوق، ۇرۋ-ۇرۋمەن عانا اتالسا كەرەكتى»، – دەيدى (95).

ۇلۇننىڭ (رۋى ولقونىت) ەسۋكە ولگەن سوڭ مەڭلىكەگە تيگەنى راس، بىراق ونىڭ رۋى قوڭىرات ەمەس، قوڭقوتان (شەجىرەدە «ۇلكەن مۇرىندى» دەگەن موڭعول ءسوزى» دەپ تۇسىندىرىلگەن. بىراق بۇل قازاقشا «قوڭقا تاناۋ» ءسوزىنىڭ ىقشامداپ ايتىلعانى). الايدا، بودانجاردان ەسۋكەگە دەيىنگى توعىز ۇرپاقتىڭ ۇيقىش تاڭبالى بولعانىن، تەك شىڭعىز حاننان باستاپ قانا ونىڭ اۋلەتى (تورەلەر) تاراق تاڭبا العانى بەلگىلى.

وزگە شەجىرەلەرگە ۇقسامايتىن شىڭعىز حان اتا-بابالارىنىڭ ەسىمدەرىن قازىبەك بەكتىڭ قانداي دەرەكتەرگە سۇيەنىپ اتاعانى بىزگە بەيمالىم.

قازىبەك بەك ءبىلىم ىزدەپ يران، ستامبۋل، ەۆروپاعا بارار جولىندا حيۋادا 1663 جىلى ابىلعازى باھادۇر جازعان «تۇرك شەجىرەسى» تۋرالى، يراندا 1310 جىلى راشيد اد-دين جازعان «جامي ات-تاۋاريح» سياقتى شىعارما بارىن ەستىمەۋى، ولارمەن تانىسپاۋى مۇمكىن بە؟ ەگەر شىڭعىز-حان جالايىر تايپاسىنان شىقسا، ونىڭ اتا-بابالارىنىڭ اتتارى قازىبەك بەك جازعانداي بولسا، مۇنى قادىرعالي جالايىري 1603 جىلى جازعان ءوزىنىڭ «جىلنامالار جيناعىندا» نەگە ايتپاعان، نەلىكتەن شىنگىز-حان شەجىرەسىن «جامي ات-تاۋاريح»، مقش-دەي ەتىپ بەرگەن؟ الدە ق.جالايىر ءوز تايپاسىنىڭ شەجىرەسىن  شاپىراشتى قازىبەك بەكتەن ناشار بىلگەن بە؟» دەگەن سۇراقتار تۋادى. تاعى ءبىر ماسەلە: – ەگەر جالايىرلار قايدۋعا بەرىلگەن بولسا ونىڭ جانە شىڭعىز حانعا دەيىنگى ۇرپاقتارىنىڭ «ۇيقىش» (سۆاستيكا) تاڭباسىن قابىلداعان بولار ەدى. ال جالايىرلار تاڭباسى «تاراق»!؟

وسىنداي ساۋالدار كوپ بولعاندىقتان جالايىر تايپاسىنىڭ تاريحى ءالى دە تەرەڭ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. ويتكەنى «جامي` ات-تاۋاريحتا» «كونە» قياتتار مەن جالايىر ەكى بولەك تىزىمدە جازىلعانىمەن، قياتتار ەرگەنە قونعا كەتپەي تۇرعان ەرتە كەزدەردەن بۇل ەكى تايپانىڭ تۋىستىق جاقىندىعى بولۋى مۇمكىن.

 

«تاراق» تاڭبالى تاراقتى  كىم؟

تاراقتى تايپاسىنىڭ تورەلەرگە قاتىسى تۋرالى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆ «قازاق شەجىرەسىندە»: «ەستىگەن قۇلاقتىڭ جازىعى جوق»: ارعىن اپاسى قىز كۇنىندە وڭ جاقتا وتىرىپ، ءبىر تورەمەن ايقاسىپ قالىپ، ەركەك بالا تاۋىپ: «بۇل قالاي؟» –دەۋشىگە دانەمە دەي الماي، شاشىن تاراي بەرگەن ەكەن. سونان بالانىڭ اتى «تاراقتى» قويىلىپ: «تورە جوقتا تاراقتى تورە بولۋعا جارايدى» – دەگەن دە ءسوز بار» دەپ جازعان (332-بەت). ارينە، بۇل جەردە تاڭبا ماسەلەسى قىز قولىنداعى تاراققا قاتىستى بولماسا كەرەك. بۇل – ەل ىشىندەگى اۋىز-ەكى ايتىلعان قاراپايىم اڭگىمە. تورەدەن تۋعاندىقتان، ەركەك بالاعا تاراق تاڭباسى بەرىلۋى ۇلتتىق داستۇرگە سايكەس،  عىلىمي تۇرعىدان دا دالەلدى.

ال ز.سادىبەكوۆتىڭ «قازاق شەجىرەسىندە» (تاشكەنت، 1994.،104-ب.) دايىرقوجانىڭ (اقجول) بالاسى قاراقوجادان يمان، يماننان تاراقتى تۋعان دەپ تاراتىلادى. وسى سەبەپتەن كوپ شەجىرەلەردە تاراقتىنى ارعىنعا جاتقىزادى. ال ءماشھۇر جۇسىپتە جانارىستان قاراقوجا، قاراقوجانىڭ قىزىنان (ارعىننىڭ اپكەسىنەن) تاراقتى تۋعان دەلىنەدى. ارعىننىڭ تاڭباسى دا باسقا – «كوز تاڭبا».

شاھكارىم قۇدايبەردىۇلىنىڭ «شەجىرەسىندە»: «ورتا ءجۇز ارعىن ىشىندە تاراقتى دەگەن ەل بار، ونىڭ ءناسىلى كىم ەكەنىن ەشكىم انىقتاپ بىلمەيدى. قازاق ىشىندە «تاراقتى ارعىننىڭ نوقتا اعاسى دەگەن ءسوز بار، سوعان قاراعاندا تاراق تاڭبالى بولىپ ارعىننان بولىنگەن ءبىر توپ بولسا كەرەك»، – دەيدى (39-ب.).

بۇل ارادا: «نەلىكتەن «كوز» تاڭبالى ارعىننان بولىنگەن توپ «تاراق» تاڭبالى بولماق؟!»، دەگەن سۇراق تۋادى. ال نوعايلى ىشىندەگى ارعىنداردىڭ تاڭباسى  «تاراق» بولۋى – ارعىننىڭ بۇرىنعى تاڭباسى «تاراق» بولىپ، ال «كوز» تاڭبانى كەرەي مەن جانىبەك سۇلتاندارمەن 1459 جىلى شۋ بويىنا كەلگەننەن سوڭ دۋلاتتان العان بولار؟»، – دەگەن دە وي قالدىرادى. ج.اقباەۆ 1927 جىلى جازعان «قازاقتىڭ شىعۋ تەگى» اتالاتىن ەڭبەگىندە نوقتا اعالارى جونىندە ۇلى جۇزدەن  جالايىر، ورتا جۇزدەن – تاراقتى، كىشى جۇزدەن – ءالىمۇلى دەپ كورسەتەدى. (م.قۇل-مۇحاممەد. «الاش ارداگەرى». 174-ب).

تابىننىڭ «نوقتا اعالىعى» ماسەلەسىنە كەلسەك، ت.ءابدىۇلىنىڭ «كىشى ءجۇز – جەتىرۋ تابىن اتالىعىنىڭ شەجىرەسى» كىتابىندا تابىن ىشىندەگى تاراق تاڭبالى اتانىڭ  ورتا جۇزدەن بارعان تاراقتى توعىم باتىردىڭ ۇرپاقتارى ەكەنى ايتىلعان.

«الاش» تاريحي زەرتتەۋ ورتالىعى» شىعارعان «ارعىن» شەجىرەسىنىڭ 3-تومىندا «ءبىزدىڭ ويىمىزشا، قازاقتىڭ حان-سۇلتاندارى جەرگىلىكتى بيلەرمەن اقىلداسا كەلە، تاراقتىنىڭ قۇرامىنا ەنگەن كەيبىر رۋلاردى تابىنعا قوسقان دەپ ويلايمىز. تابىنعا قوسىلعان بۇل رۋلار وزدەرىنىڭ تاراقتى تايپاسىنىڭ قۇرامىنداعى تاڭبالارىن ساقتاپ قالىپ، تاراقتى-تابىن اتاندى…كەزىندە تاريحتىڭ بەتبۇرىستارىندا تاراقتى-تابىننىڭ قۇرامىنا ەنگەن كەيبىر اتالار تامانىڭ قۇرامىنا اۋىسىپ، تۇراقسىز ءومىر كەشكەن ءتارىزدى. سوندىقتان دا شەجىرەشىلەر كىشى جۇزدە «نوقتا اعا» كىم؟ دەگەن ساۋالعا جاۋاپ بەرگەندە كەيدە تاما مەن تابىندى شاتاستىرىپ وتىرادى»،– دەلىنگەن (576-ب.).

تاراقتى تۋرالى ءماشھۇر ءجۇسىپ شەجىرەسىندەگىگە ۇقساس اڭگىمە البان ىشىندەگى قىستىق اتاسىنا قاتىستى دا ايتىلادى. ا.سەيدىمبەكتىڭ «قازاقتىڭ اۋىزشا تاريحى» ەڭبەگىندە: «ايتتىڭ  قاراشاش اتتى قىزى بويجەتكەن كەزدە ءبىر تورەنىڭ ەسقوجا دەگەن بالاسىنا ايتتىرىلىپ، ءداستۇر بويىنشا تورە بالا ۇرىن كەلەدى. سودان، قاراشاشتىڭ ۇزاتىلار مەرزىمى بەلگىلەنىپ، ەل-جۇرت قامدانىپ وتىرعاندا تورە بالا قايتىس بولدى دەگەن حابار جەتەدى.تورە جىگىتتەن جۇكتى بولعان قاراشاش ايى-كۇنى جەتىپ ءبىر ۇل تابادى. بالاعا «جيەنقۇل» دەپ ات قويىپ، ونى قاراشاشتىڭ اعالارى باۋىرىنا سالىپ وسىرەدى. الايدا، وسە كەلە ونى «قىستىق» دەپ اتاپ كەتەدى. قىستىقتان اقنازار مەن توقنازار تۋادى. ولاردىڭ ۇرپاقتارىن «اققىستىق» جانە «قاراقىستىق» دەپ اتايتىن ءداستۇر قالىپتاسقان»، – دەلىنگەن (478-ب.). بىراق تاراقتىعا بەرىلگەن «تاراق تاڭبا»، تورەدەن تۋعان قىستىققا دا بەرىلمەي، نەلىكتەن ول البان تاڭباسىمەن قالعان؟»، – دەگەن سۇراق تۋادى.

اتالعان «ارعىن» شەجىرەسىندە تاراقتى رۋى تۋرالى:«تاراقتىلار جوڭعار شاپقىنشىلىعىنان قاتتى كۇيزەلدى. ولار تورە تۇقىمدارىمەن بىرگە ءارتۇرلى جورتۋىلدارعا قاتىسىپ، تورەلەر جاساقتاعان جوڭعارعا قارسى قالىڭ قولدىڭ العى ساپىندا بولۋعا ءماجبۇر بولدى. ناتيجەسىندە، وسىنداي زوبالاڭدا تاراقتىلار قازاقستان مەن ورتا ازيا تەرريتورياسىنا شاشىراپ كەتتى.» (600-ب.), «تورەگە ىلەسكەن – ەر-توقىمىن ارقالايدى» دەگەن حالىق ماقالىنىڭ جانى بار. تاراق تاڭبالى تايپالار شىڭعىس حان تۇقىمىنا ىلەسىپ، جاۋگەرشىلىك زاماندا شىنىندا دا ىدىراپ كەتتى. مۇنى تاراقتىنىڭ 18-19 ع.ع. شاشىراي قونىستانۋىنان-اق بايقايمىز»،– دەلىنگەن (603-ب.)

بىراق مۇنداي جاعدايعا نەگە تاراقتى عانا ۇشىراپ، وزگە تاراق تاڭبالىلار (مىسالى، جالايىر) بەلگىلى ءبىر تەرريتوريادا تىعىز قونىستانىپ ساقتالىپ وتىر؟ سونداي-اق، «تورە جوقتا تاراقتى تورە ورنىنا جارايدى» دەپ، نەلىكتەن مۇنى وزگە تاراق تاڭبالىلارعا ەمەس، تەك تاراقتىعا قاراتىپ ايتقان؟»،– دەگەن سۇراقتار تۋادى.

وسى كىتاپتىڭ 607-بەتىندە دە: «قازاقتىڭ حان-سۇلتاندارىنىڭ ۇرپاقتارىنا ادال قىزمەت جاساعان، جانە ەلدىگىمىز ءۇشىن كۇرەستە ارقاشان دا العى ساپتان تابىلۋعا بيلەۋشىلەردىڭ «تاراق» تاڭباسى ماجبۇرلەگەن بۇل تايپانىڭ تاريحىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى از ەمەس»، – دەلىنگەن.

توبىقتى ورتاسىندا تۇراتىن تورە تۇقىمى ق.مايحانتەگى ءوز اۋىلىندا تورەلەر مەن تاراقتىلار ءبىر قورىمعا جەرلەنەتىنى جايىندا مالىمەت ايتادى. مۇنداي ماسەلە تەكتەن-تەك ەمەس، نەگىزدى ءبىر سەبەپتەن جاسالاتىنى قازاققا بەلگىلى بولسا كەرەك. ال ق.دانياروۆ «قازاقستاننىڭ بالاما تاريحى» كىتابىندا وسىنداي مالىمەتتەر، تاڭبا ارقىلى دالەل ايتپاستان، دولبارىمەن: «ارعىننىڭ ىشىندەگى توبىقتى جوعارىدا ايتىلعان قياتتاردىڭ ەرتىس جاعالاۋىندا قالىپ قويعان تارماعى بولۋى مۇمكىن دەگەن جورامال جاساۋعا بولادى. بۇل بولجامىمىزدى ارعىننىڭ نەگىزگى بولىگىنىڭ مەنتاليتەتىنەن توبىقتىنىڭ ايىرماشىلىعى بولۋى بەكىتە تۇسكەندەي»،– دەيدى ( 103-بەت).

ايتسە دە، وسى ايتىلعانداردان «تاراق تاڭبانى شىڭعىز حان كىمنەن، قانداي سەبەپتەن العان؟» دەگەن باستاپقى ساۋالىمىزعا جاۋاپ تابا المايمىز. ەندەشە: «وسىناۋ تاڭبا ءحىىى  عاسىرعا دەيىن بولدى ما، ونى بۇرىندارى كىمدەر يەلەنگەن؟»، – دەگەن تۇرعىدان «تاراق تاڭبانىڭ» ءوزىنىڭ تاريحىن انىقتاپ كورەلىك.

«تاراق» تاڭبانىڭ  العاشقى يەسى كىم؟

«ورتا ءجۇزدىڭ نوقتا اعاسى تاراقتى شەجىرەسى» جيناعىن قۇراستىرۋشى يا.اماندىقوۆ:  «1867-68 جىلدارداعى رەسەي رەفورماسى تورەلەردىڭ كۇشىن جويعاننان سوڭ ولاردىڭ وزدەرى قازاق ىشىندە قازاق بولا باستادى دا، تۇرك تەكتەس ەلدەردىڭ اراسىندا ايدارىنان جەل ەسكەن بەدەلى بار جالايىر مەن تاراقتىنىڭ تاڭباسىنا ۇقساتىپ وزدەرىنە يمەك تاراق تاڭبانى قابىلداعان، ول تاڭبالار تاريحىنا كەشە عانا 1925 جىلى م. تىنىشباەۆتىڭ شەجىرەسىنەن قوسىلعان»،– دەگەن پىكىر ايتادى  (134-ب.).

سونداي-اق، «وسى تاڭبامەن اتتاس تاراقتى رۋى – «تاراق» تاڭبا تۇپنۇسقاسىنىڭ (شاڭىراقتىڭ) يەسى دە، ال وزگەلەرى ودان تاراعاندا تاڭبانى ءسال وزگەرتىپ العان» دەگەن دە پىكىر ەستيمىز. ەگەر تۇپكى تاڭبا ىرگەلى رۋدا ساقتالىپ قالىپ، ال ودان ەنشى الىپ شىعاتىن كىشى رۋلار سول تاڭبانى نەگىز ەتە وتىرىپ، ونى ءسال عانا وزگەرتىپ تاڭبا ەتەتىنىن تاريح مىسالدارى  كورسەتكەنىن ەسكەرەر بولساق،  بۇل تاڭبانىڭ ءتۇپ-نۇسقاسى دا، اتى دا  تاراقتى رۋىندا ەكەنى  شىندىق.

ورىس عالىمى پ.نەبولسين، ءوزىنىڭ 1852 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە شىققان «وچەركي ۆولجسكوگو نيزوۆيا»كىتابىندا: «تاراق» تاڭباسى تەك «اقسۇيەكتەرگە» عانا بەرىلەتىن بولعاندىقتان، ياعني، نوعاي بەكزاتتارى يەمدەنگەندىكتەن، ونى «حانتاڭبا» دەپ تە اتايدى.  كەز كەلگەن رۋ وزدىگىنەن بەلگىلى ءبىر تاڭبانى سەبەپسىز يەمدەنە سالۋى مۇمكىن ەمەس»،– دەپ جازعان. بۇل دەرەكتەن «تاراق» تاڭبانىڭ 1868 جىلعى رەفورماعا دەيىن دە «اقسۇيەكتەر» تاڭباسى  بولعانىن اڭعارامىز.

م.قارامەندينا «تاراق تاڭبا – بيلىك ءرامىزى» اتالاتىن ماقالاسىندا  تۇرك قاعاناتى (ج.ج.س. ءVى-ءVىىى ع.ع.) كەزىندەگى ەل باسقارۋشىلاردىڭ تاڭباسى – تاراق بولعاندىعىن، تاراق تاڭبالى رۋلار قازاق ىشىندە بار ەكەنىن ايتادى («قازاق تاريحى» جۋرنالى، 2007 ج.، № 6).

يۋ.ا.زۋەۆ «راننيە تيۋركي: وچەركي يستوري ي يدەولوگي» كىتابىندا  «تاراق» تاڭباسىنىڭ ءۇش باستى ايداھاردى بەينەلەيتىن تۇرك قاعاناتىنداعى قاعانداردىڭ ناعاشى جاعى فراكتسياسىنىڭ تاڭباسى بولعان دەگەن پىكىر ايتادى. ال س.گ.كلياشتورنىي وسى ءۇش باستى ايداھار تاڭبانى تۇرك قاعاناتىنىڭ اسا ىقپالدى اشيدە تايپاسىنىڭ تاراققا ۇقساس تاڭباسىمەن سالىستىرادى جانە: «ۆەسما ۆەروياتنو، چتو پەرۆوناچالنو اشينا ي اشيدە ۆمەستە سوستاۆليالي دۋالنۋيۋ ەندوگامنۋيۋ سيستەمۋ»، – دەيدى.

جەتىسۋدا 700-جىلدارداعى تۇرگەش قاعاندارىنىڭ شىعارعان تەڭگەلەرىندە دە تاراق تاڭبا بولعان ەكەن. بۇل تۋرالى يۋ.زۋەۆ: «تامگا تۋحسسكيح (تۇرگەش بيلەۋشىلەرىنىڭ رۋى. –ح.ق-ا) مونەت توجدەستۆەننايا تامگە ەديزوۆ ءVىىى ۆەكا ي سحودنايا س تامگوي تيۋركوۆ-اشتاكوۆ، وبنارۋجيۆاەت پريامۋيۋ پاراللەل ۆ تامگوۆىح يزوبراجەنياح ترەح ي چەتىرەحگلاۆوگو دراكونا اجداحاكا نا مونەتاح يۋەچجي-كۋشانسكيح تسارەي»،– دەيدى (156-ب.), «ءۇش تارماقتى» تاڭبانىڭ قۇشاننىڭ  العاشقى پاتشاسىندا بولعانىن جازعان اقىشەۆ ەڭبەگىنە دە سىلتەمە جاساپ.

س.اجىعالي «ارحيتەكتۋرا كوچەۆنيكوۆ» اتتى ەڭبەگىندە: «تاراقتى-تابىن تاڭباسىنداعى ورتاڭعى كەسىندىنىڭ جوعارعى جاعىنداعى سىزىقشانىڭ قوسىلۋىنا بايلانىستى بىرنەشە نۇسقا بار. بۇل تاڭبا ەۋرازيا كوشپەندىلەرىنىڭ، سونىڭ ىشىندە ماسساگەتتەردەن بەرى قازاق حاندارىنا دەيىنگىلەر جانە ت.ب اۋلەتتەردىڭ تاڭباسىنا وتە ۇقساس»،– دەيدى (الماتى، 2002 ج.464-ب.).

وسىناۋ جانە باسقا  دا دەرەكتەر تاراق ءپىشىندى تاڭبانىڭ  ءار زامانداردا مىڭداعان جىلدار بويىنا بايتاق تۇراننىڭ (تۇركستاننىڭ)  ءار تاراپىنداعى ەل بيلەۋشىلەرىنىڭ تاڭباسى بولعانىن دالەلدەيدى. ەندەشە: «تاراق تاڭبا  بۇرىن-سوڭدى بيلەۋشىلەردىڭ ءرامىزى بولعاندىقتان عانا شىڭعىز  حان وسى تاڭبانى «ماڭگىەل» يمپەرياسىن قۇرعان سوڭ ءوز اۋلەتى ءۇشىن الا ساعان با، الدە وعان ارعى اتالارىنان مۇراعا قالدى ما؟» دەگەن سۇراققا قايتا ورالامىز.

 

«تاراق» تاڭبالى تورەلەر.

بودانجاردىڭ دا، قابىل حان ۇلدارىنان تاراعان «جاڭا» قياتتار تاڭباسى دا «تاراق» ەمەس. ەندەشە حۋننۋلىق «كونە» قياتتىڭ رۋلىق تاڭباسىنىڭ قانداي بولعانىن زەرتتەپ كورەيىك. ابىلعازى «تۇرك شەجىرەسىندە» قيان مەن نۇكۇزدىڭ ەرگەنە قونعا قونىستانعانىنان كەيىنگى جاعداي تۋرالى: «كوپ جىل وتكەن سوڭ ءار جاماعات ءبىر رۋ اتىن كوتەردى…قيات اتى ەل ىشىندە اتالمادى، جوق بولدى»،– دەيدى  (49-ب.). سونىمەن قاتار:  «قيان ناسىلىنەن ءبىر كىسى بار ەدى. ونىڭ ءۇش ۇلى بولدى»، دەپ، تۇڭعىشى جورلىقتان قوڭىرات، ورتانشىسى قاباي-شەرەدەن ولقونۇت، كەنجەسى تاسبۇدايدىڭ ەكىنشى ۇلى قوڭقۇلۇتتىڭ  ميراني دەگەن جالعىز ۇلىنان قورلاس تۋعانىن ايتادى (40-41-ب.). شىعىس تۇركتەرى داستۇرىندە شاڭىراق يەسى بولىپ «وتشىكەنجە» قالاتىندىقتان، «كونە» قياتتىڭ تاڭباسىن قورالاستان ىزدەگەن ءجون.

ابىلعازى ەرگەنە قوندا ەلدى بيلەۋشىلەر ۇنەمى قياتتان تاراعان قورالاس رۋىنان  بولعانىن  ايتادى.  ال قورالاس-قيات تاڭباسى تۋرالى دەرەك مۇلدە جوق. بىراق قورالاستىڭ تۋىسى قوڭىرات رۋىنىڭ پ تاڭباسى «بوساعا» اتالاتىنى بەلگىلى. ادەتتە تۋىس رۋلاردىڭ تاڭبالارى ۇقساس بولاتىنىن ەسكەرىپ، قوڭىراتتىڭ  پ – بوساعا تاڭباسى ورتاسىنا ءبىر تاياقشا قوسساق… شىڭعىز حان مەن ونىڭ ۇرپاقتارى «تورەلەردىڭ» تاراق ( ءپى )تاڭباسى شىعادى. ەندەشە، «تاراق» – حۋننۋلىق «كونە» قيات تايپاسىنىڭ تاڭباسى بولعان. وسى تايپانىڭ كورالاس رۋىنان شىققان بورتە اشنۇدى «سولتۇستىك حۋننۋدىڭ سوڭعى ءشانيۇيى ۇيچۋيجيەننىڭ تىكەلەي ۇرپاعى» دەدىك. ال ۇيچۋيجيەن  ج.ج.س. دەيىنگى 209 جىلى حۋننۋ يمپەرياسىن قۇرعان مودەنىڭ ۇرپاعى. دەمەك، مودە ءشانيۇيدىڭ قۇيان   (قيات) تايپاسىنىڭ «تاراق» تاڭباسى ول ءوزى قۇرعان حۋننۋ يمپەرياسىنىڭ دا تاڭباسى بولعان.

ەسۋكە بالاسى تەمىرشىڭ «نۇردان جارالدىق» دەي تۇرا  ارعى بابالارى بورتە اتىمەن قيات-بورىتەگىن اتانۋى، بودانجاردىڭ سۇڭقار-ۇيقىش تاڭباسىن الماي، كونە قياتتىڭ «تاراق» تاڭباسىن الۋى، ال قۇرعان مەملەكەتىن تۇركتىڭ ەجەلگى ارمانى بولعان «ماڭگى ەل» دەپ اتاۋى – شىڭعىز حاننىڭ ەلدى بىرىكتىرۋ جولىندا جۇرتقا بۇرىننان تانىس، ىستىق، تاريحىن ەسكە سالار ءسوز، رامىزدەردى قولدانا بىلگەنىن كورسەتەدى.

شىڭعىز حاننىڭ اناسى ۇلىن ءفۋدجيننىڭ رۋى «ولقۇنۇت» جايىندا «التىن توبشى» اۋدارماشىلارى: «بۇل اتاۋدى الكەي مارعۇلان قازىرگى قازاقتىڭ ۋاق رۋىنىڭ كونە اتاۋى دەپ تۇسىندىرەدى» دەيدى. بۇل جەردە ولقۇنۇت رۋى «ۇلى قىتاي قورعانىنداعى»  وتكەلدى (ۋتكۋك) كۇزەتەتىن، «اق تاتار» اتالعان وڭعۋت تايپاسىمەن شاتاستىرىلعان سياقتى. «جامي` ات-تاۋاريحتا» وڭعىت تايپاسى «ءوز بيلەۋشىلەرى بولعان تۇرك تايپالارى» تىزىمىندە، ال ابىلعازى «شەجىرەسىنەن» ولقۇنۇت رۋىنىڭ قياتتان تاراعانىن كورەمىز.

شىڭعىز حاننىڭ وزىنەن تاراعان ۇرپاقتارى بورىتەگىن-قيات دەپ ەمەس، «التىن ۇرىق»، «تورە» دەپ اتالاتىنى بەلگىلى. «تورە» قاي ەتنوستىڭ تىلىندەگى، نە ماعىنانى بىلدىرەتىن ءسوز؟ «درەۆنەتيۋركسكي سلوۆار» جيناعىندا «تورە» ءسوزى تۋرالى كونە تۇرك جازبا ەسكەرتكىشتەرىنەن (شىعارمالاردان) كوپتەگەن مىسالدار  بەرىلگەن: ءتوR  مەستو پروتيۆ ۆحودا، پوچەتنوە مەستو: ءaۇirjadi haجib orun berdi ءtوr  حادجيب پرينيال ەگو س پوچەستيامي، پرەدوستاۆيل ەمۋ پوچەتنوە مەستو (جب 52₈);  ءTوr basi (تور باسى)  –  پوچەتنوە مەستو: ukus ءsوzlaju bilga bolmas kisi / ukus estu bilga bulur ءtوr basi   گوۆوريا منوگو، چەلوۆەك نە ستانەت مۋدرەتسوم;/منوگو سلۋشايا، مۋدرەتس پولۋچيت پوچەتنوە مەستو (جب 85₂); ءTوR  تسەننوست، زناچەنيە: bu ءtوrt neڭ ucuz tutma juksak ءtوri  نە پرەنەبرەگاي ەتيمي چەتىرميا ۆەششامي، تسەننوست يح ۆەليكا (جب 34₉); ءTوRA ء(تورا) پوچەتنوە مەستو ۆ يۋرتە  (MK III 221); ءTوRA  زاكون، وبىچاي: qaju elka tegsa menin bu ءtوram / ol el barc`a etlur  كاكوي سترانى كوسنەتسيا ەتوت موي زاكون،/ ۆ توي سترانە ۆسە ۋسترايۆاەتسيا  (جب 54<sub>14</sub>); TوRU(تورۇ)  پوريادوك، پراۆيلو، زاكون: ءbaslaۇu ءtوrusin ءوtunur sizlar ajitu   ۆى پوچتيتەلنو سپروسيتە و پوريادكە ۋپراۆلەنيا سترانوي (Uig ءى 25<sub>10</sub>);  kuc` eldin kirsa ءtوru tunluktin c`iqar  ەسلي ناسيليە ۆحوديت چەرەز دۆەر، زاكوننوست ۆىحوديت چەرەز دىموۆوە وتۆەرستيە (مق ءىىى 120);  turgis ءqaۇanin qizin ertunu ءuluۇ ءtوrun ءoۇluma  ali  bertim  تۇرگەش قاعانىنىڭ قىزىنا ۇيلەندىرىپ، ۇلىق ءتورىن ۇلىما الىپ بەردىم (ورىسشاعا قاتە اۋدارىلعان) (بح ھ₁₀).

ال ءVىىى عاسىردا جازىلعان  كولتەگىن ماڭگى تاسىنداعى «ۇلكەن جازۋدا» «تورە» ءسوزى بىرنەشە رەت كەزدەسەدى: 1-جولىندا (…تۇرك بودانىڭ ەلىن ءتورۇسىن تۇتا بەرمىس ەتە بەرمىس); 3-جولدا (…تورۇگ ەتمىش وزۇنچە); 8-جولدا (…تابعاچ قاعانقا ەلىن ءتورۇسىن الىپ بەرمىش تۇرۇك قارا قامىع); 13-جولىندا ەكى رەت (…تۇرۇك ءتوروسۇنىچعىماس بودانىع ەچۋم-اپام توروسىنچە ياراتمىس); 16-جولىندا ەكى رەت (تورۇگ قازعانىپ ۇچا بارعان قاڭىم… ول تورودە ۇزە); 22-جولىندا (…تۇرۇك بودان ەلىڭىن ءتوروڭىن كىم ۇرتاتى); 30-جولىندا (بۇنچا تورۇگقازعانىپ ءىنىم كولتەگىن وزىنشە كەرگەك بولتى). ت.ابەنايۇلى «اتا جازۋ الىستان سىر قوزعايدى» كىتابىندا «ۇلكەن جازۋداعى» كەزدەسەتىن وسى سوزدەردى بىلايشا تۇسىندىرەدى: ءتورۇسىن، ءتوروسۇن – ءتورىن، بيلىگىن، جول-جوسىنىن، اكىمياتىن; تورۇگ – تورەلىك، اكىميات، زاڭ، جول-جوسىن; توروسىنچە – بيلىگىن، بيلىگىنە; تورۇگ – بيلىك، زاڭ، جول-جوسىن، اكىميات;  ول تورودە – ول بيلىكتىڭ، ول تاقتىڭ، ول ءتوردىڭ; ءتوروڭىن – بيلىگىڭدى، ورداڭدى; تورۇگ– (سويلەمدەگى ماعىناسىنا قاراي) بيلىك،ۇستەمدىك; جەڭىس، ناتيجە;

بۇل مىسالداردان «تورە» ءسوزىنىڭ تۇرك تىلىندە ەجەلدەن بار، قوعامدا  زاڭدىلىق، ءتارتىپ ورناتۋ، ساقتاۋ، باسقارۋدى بىلدىرەتىن ءسوز ەكەنىن كورەمىز.

تاتارستان تاريحشىلارى شىڭعىز حاننىڭ ۇلتى تاتار دەۋدەن تانباي كەلەدى. (بۇل پىكىرگە، «بۇرىنعى جانە قازىرگى تاتارلار كىم؟» دەگەن ماسەلەگە كەلەشەكتە ارنايى توقتالامىز). ال بىرقاتار قازاق زەرتتەۋشىلەرى ونى قازاق قۇرامىنداعى ءارتۇرلى رۋلاردان شىعارىپ ءجۇر. مىسالى، ق.زاكيريانوۆ «شىڭعىسحاننىڭ تۇركىلىك عۇمىرناماسى» كىتابىندا: «شىڭعىسحاننىڭ قازاقتىڭ قاي رۋىنان شىققانى  تۋرالى سۇراقتىڭ جاۋابىنا شەشىم تاۋىپ، كەلەسىدەي قورىتىندىعا كەلدىم: ەڭ الدىمەن، نايماندار بىرلەستىگىندەگى سارىجومارت ىشىندەگى باعانالى رۋىنان شىققان. سارىجومارتتىڭ باسقاشا اتى – ەرگەنەكتى نايمان بولعاندىقتان، بۇل تۇسىنىكتەمە وسى رۋدىڭ ەرگەنەكۋن بويىنان شىققانىنا دالەل بولادى. سول تاۋدان ءوزىن موڭعولدىڭ، شىڭعىسحاننىڭ ۇرپاعىمىز دەپ ەسەپتەيتىندەردىڭ اتا-بابالارى كوشىپ كەلگەن» (144-ب.), «الان قاۋا ازاماتتىق نەكەدەگى كۇيەۋىنەن بوزانشاردى، شىڭعىسحاننىڭ اتا بابالارىنىڭ 11 بۇتاعىن دۇنيەگە اكەلىپ، ول كەيىنىرەك قازاق رۋى باعانالىنىڭ تاراۋىنا سەبەپ بولدى. ويتكەنى، شىڭعىسحاننىڭ رۋلىق تامعاسى باعانالىنىڭ تامعاسىنا ۇقسايدى. باعانالى رۋىنىڭ ءتىسى كوككە قاراعان شوقپار كۇيىندەگى ءبىر عانا تاڭباسى بار ەكەندىگى تاڭقالارلىق جايت. باعانالى، بالعالى، بالتالى رۋلارى شىڭعىسحان كەلگەنگە  دەيىن قيات اتتى ءىرى تايپانىڭ قۇرامىندا ءومىر ءسۇرىپ كەلگەن. ولار ەرگەنەكۋن بويىنان شىققان ەرگەنەكتى نايماندار ەدى، ال بۇرىنىراق ەرگەنەكتىلەردى قيات پەن نۇكىس دەپ اتاعان. سول سەبەپتى شىڭعىسحاننىڭ قيات رۋىنان شىققانىن ايتۋىمىز كەرەك»،– دەيدى (178-179-ب.). ال وسى كىتاپتىڭ 145-بەتىنەن: «شىڭعىسحان تاراق تىستەرى تومەن قاراعان تامعاسى بار جالايىر تايپاسىنان شىققان بولۋى مۇمكىن»، «ءجۇزى اسپانعا قاراعان بۇل شوقپار – شىڭعىسحاننىڭ رۋلىق تاڭباسى. بۇل بەلگى شىڭعىسحاننىڭ تۋعان جەرىنە  قويىلعان جەبەدە دە بەينەلەنگەن. تۋرا وسىنداي بەلگى ۋكراينانىڭ ەلتاڭباسىندا دا بار»، دەگەن دە جولداردى وقيمىز.

بۇعان ايتارىمىز: شوقپار – شانشاتىن قارۋ ەمەس، ۇراتىن قارۋ، سوندىقتان ونىڭ قىسقا تىستەرى كوككە ەمەس، جان-جاققا قارايدى. ال  «ەرگەنەك» ماعىناسى –  ىدىس قىستىراتىن سورە اعاش. سارىجومارتتى تاڭباسى وسى ەرگەنەككە ۇقساعان سوڭ الگىدەي اتاعان بولار. راشيد اد-دين «جامي`ات-تاۋاريحىندا»: «زناچەنيە سلوۆا كۋن – كوسوگور، ەرگۋنە – كرۋتوي، يناچە گوۆوريا، «كرۋتوي حرەبەت» دەگەن ء(ى ت.1 ك. 153-ب.). ەرگەنە قون – تاۋ قويناۋىنىڭ  اتاۋى. (8-تاراۋدا بۇل ەكى ءسوزدىڭ ماعىناسىنا كەڭىنەن توقتالامىز). وسى تاۋ قويناۋىنان شىققاندار تىزىمىنەن ق.زاكيريانوۆ اتاعان رۋلار كورىنبەگەنمەن، قوڭىرات، ت.ب. رۋلار بار، بىراق ولاردىڭ تاڭبالارى ەرگەنەك ەمەس! سونداي-اق، زاكيريانوۆ: «شىڭعىسحاننىڭ رۋلىق تامعاسىنا  ۇقساس تاڭبالار باعانالى، جالايىر، سىرگەلى، تاما، تابىن جانە تاراقتى رۋلارىندا كەزدەسەدى. تاراقتى رۋىنىڭ تامعاسى تىستەرى تومەن قاراعان تاراق ەكەنى ءمالىم. بىراق وسى تامعامەن قاتار، ولاردىڭ بىرنەشە تامعاسى بار»،– دەيدى (146-ب.). بىراق، شىن مانىندە، تاراقتى مەن جالايىردا تەك ءبىر عانا – «تاراق تاڭبا» عانا بار جانە تاراق تاڭبانىڭ تىستەرى وسى رۋلاردا دا، تورەلەردە دە تومەن قاراتىلعان.

ءيا، شىنىمەن دە،  862 جىلدان باستاپ كيەۆ ءرۋسىن بيلەگەن ريۋريك اۋلەتىنىڭ تاڭباسى دا تاراق. «بۇل تاڭبانى وسى وڭىرگە ج.ج.س.دەيىنگى حV عاسىرلار شاماسىندا ورتالىق تۇراننان ماسساگەتتەرمەن سىيىسپاي، كوشىپ قارا تەڭىزدىڭ سولتۇستىگىنە كەلىپ، «سكيف» اتانعان ساقتار اكەلدى مە، الدە وسى تاڭبا بۇل ولكەنىڭ  ءVى-ءVىىى عاسىرلاردا تۇرك قاعاناتى قۇرامىندا بولعان كەزىنەن  قالعان با؟» دەگەن سۇراق توڭىرەگىندە ويلانعانبىز. (1991 جىلى ۋكراينا كسرو-دان تاۋەلسىزدىگىن الىسىمەن بايىرعى كيەۆ ءرۋسى كەزىندەگى «تاراق»  تاڭباسىن «ەلتاڭبا» رەتىندە  قايتا قابىلدادى).

الايدا، «الاش» ورتالىعى شىعارعان كىتاپتا: «تاراقتىڭ ءجۇزىن شالقايتىپ بەرىپ، نايزانىڭ ۇشىنا اينالدىرساق ء(سوز تاراق نايزالى اقتانبەردى باتىر جايىندا بولىپ وتىر. ح.ق-ا), ول ۇيسىندەردىڭ سۇرگى شرۋلىق تاڭباسى بولىپ شىعادى. سۇرگى تاراق بولۋى ءۇشىن ونىڭ تىستەرى تومەن قاراپ تۇرۋى كەرەك. مۇندايدا تاراقتىڭ نايزا بولا المايتىنى وزىنەن-ءوزى بەلگىلى»، –  دەلىنگەن («ارعىن». 3-كىتاپ، 589-ب.).

«تاراق-تاڭبانى» ورىس تىلىنە «گرەبەن» دەپ اۋدارىپ كەلەدى. مىسالى، س.اتانيازوۆ تۇركمەن قۇرامىنداعى تاراقى  رۋ بولىمشەسى تۋرالى: «تاراكى – تيرە، پلەمەني تەكە (مارى) رودا گورا. ۆيديمو وت داراك (تاراك) گرەبەن. پو فورمە تامگى»، – دەيدى (سلوۆار تۋركمەنسكيح ەتنونيموۆ. اشحاباد، 1988. 110-ب.).

شىن مانىندە، «تاراق» ءسوزى تاڭباعا بايلانىستى ايتىلعاندا، زات ەسىم رەتىندە قولدانىلىپ تۇرعان جوق، ماعىناسى الدەقايدا اۋقىمدى. بۇل ءسوز  تاراۋ،تارالۋ، تارامدانۋ، ۇلعايۋ، ەتەك جايىپ ءونىپ-ءوسۋ دەگەندى بىلدىرەدى. بۇل «قيان-قۇيعان» سوزىنىڭ قۇيىلۋ، كۇيلەنۋ دەگەن ماعىناسىنا  جاقىن. «ادىلەت» گازەتىنىڭ 19.03.2011 جىلعى سانىنداعى «باتىر توقتاي قىز» ماقالاسىنا تۇسىندىرمەدە: «ۇل-تاراق» دەپ، بۇرىن قازاقتار ۇلدى   ۇل دەسە، قىزدارىن انالارىنداي  سىيلاپ، جىنىسىن اتاماي «تاراق»-دەپ اتاعان»، – دەپ جازىپتى.

ال م.قاشقاريدىڭ «ديۋان لۇعات ات-تۇرك»  ەڭبەگىندەگى № 2212-مىسالدا:  «تاريم – وبراششەنيە، كوتوروە يسپولزۋيۋت پو وتنوشەنيۋ ك  ۆزروسلىم ي يۋنىم پرينتسام ي پرينتسەسسام، ياۆليايۋششيميسيا پوتومكامي افراسيابا. ني ك كومۋ درۋگومۋ، كرومە پوتومكوۆ حاكانييا (كاگانسكي رود) تاك نە وبراششايۋتسيا، كاكيم بى ۆەليكيم ني بىل (ەتوت چەلوۆەك). التۋن تاريم – وبراششەنيە ك پرينتسەسسام» دەلىنسە، ال №2213-مىسالدا: «تاريم – رەچنىە كانالى، راسپولوجەننىە ك توپيام ي زىبۋچيم پەسكام»،–دەلىنگەن (ز.-ا. م.اۋەزوۆا اۋدارماسى، الماتى. دايك-پرەسس، 2005. 347-بەت).

 

* * *

ال ەندى «تاراق» تاڭبالىلاردىڭ تۋىستىعى ماسەلەسىنە كەلەيىك. الان سۇلۋ وقيعاسىنان باستاپ، «ماڭگىەلدىكتەرگە» باسشىلىق ەتۋ تەك «نۇردان جارالعان» (نيرۋن) جاڭا اۋلەتكە كوشكەنى بەلگىلى. بودانجار وزىنە جاڭا – قاناتىن جايعان قۇس پورىمىنان سۆاستيكاعا اينالعان «ۇيقىش» تاڭبا الادى. سوندىقتان، مۇراگەرلىك جوسىنعا سايكەس قورالاس-قيات دوبۇن باياننىڭ «تاراق» تاڭباسى ونىڭ «زاڭدى» ەكى ۇلى بوكەنتاي مەن بەلگىتايعا  قالۋعا ءتيىس.  راشيد اد-دين «جامي` ات-تاۋاريحتا»  وسى ەكى ۇلدان تاراعان رۋ تۋرالى: «پلەمەنا  بۋلكۋنۋت ي بۋكۋنۋت  حوتيا ي پوياۆيليس وت توگو وبششەگو كورنيا، نو، تاك كاك وتتسوم يح بىل دوبۋن-بايان، تو يح تاكجە نازىۆايۋت دارلەكين. مونگولسكوە پلەميا، كوتوروە ۆ ناستوياششەە ۆرەميا نازىۆايۋت ۋتاگۋ-بوگول, ۆ ەپوحۋ چينگيز-حانا وبوبششيلي س ەتيم پلەمەنەم»،– دەيدى.  اۋدارماشى  «وتەكۇ» ءسوزىن تۇركتىكى دەيدى دە، ونىڭ موڭعول تىلىندە دە  (وتەگۋ) – ستارىي، درەۆني» دەگەن ماعىنا بىلدىرەتىنىن ايتادى. ء(ى ت.2 ك. 15-ب.). م. قاشقاري «سوزدىگىندە»:  «وتكۋك» – ءوتىپ كەتكەن، بايىرعى» دەگەندى بىلدىرەتىنى جازىلعان. ال «بوعول» – وبوع(تۇقىم، رۋ) ءسوزى دەگەن پىكىرلەر بار. ولاي بولسا «وتەكۋ-بوعول» «بايىرعى رۋ» (وتكەن وباع») دەگەن ءسوز بولار. (كىتابىمىزدىڭ 8-تاراۋىندا «بوعول» سوزىنە  «قىزمەتشى»، «حالىق» دەگەن انىقتاما ايتىلادى. بۇل دا، سايىپ كەلگەندە، «بايىرعى رۋ، تۇقىم» دەگەنمەن ماعىنالاس).

وسى ەكى رۋ اتاۋى شەجىرەلەردە سودان كەيىن كەزدەسپەۋىنە قاراعاندا، ولار وزدەرىنىڭ كونە قورالاس-قيات تاڭباسىن يەلەنۋشى رەتىندە تاڭبا اتاۋىمەن اتالىپ كەتكەن سىڭايلى.  راشيد اد-دين ەڭبەگىنىڭ  «كەيىنگى كەزدە موڭعول اتانعان تۇرك تايپالارى» بولىمىندە ء(ى ت.1 ك.) 19 تايپا اتالىنعان. ق.جالايىر «جىلنامالارىندا»بۇلارعا قوسا، «تامعالى» دەگەن تايپانى اتايدى. تۇرك تايپا-رۋلارىنىڭ بارلىعىندا دا تاڭبا بارى بەلگىلى. ال جۇزدەگەن رۋ-تايپالاردىڭ ىشىنەن بىرەۋى عانا «تاڭبالى» دەپ اتالۋى، ونىڭ بارشا ەلگە تانىمال، ايرىقشا تاڭبانى  يەلەنگەنىن بىلدىرسە كەرەك. ول كەزدەرى بيلىكتەگى شىڭعىز حان اۋلەتىنىڭ «تاراق تاڭباسىنان» قادىرلى، ايرىقشا وزگە ءبىر تاڭبانىڭ اتالۋى مۇمكىن ەمەسى تۇسىنىكتى.  ەندەشە، ق.جالايىر «تاڭبالى» دەپ وتىرعان تايپاسى (رۋى) شىڭعىز حان اۋلەتىمەن تاڭباسى ءبىر، الايدا، تورەدەن وزگە رۋ بولار.

مەنىڭشە، دوبۇن باياننىڭ (كونە قياتتىڭ) قازىر  «تاراق» اتالاتىن تاڭباسىن ونىڭ «زاڭدى» ۇلدارىنىڭ وتشىكەنجەسى بەلگىتاي (بەلكۋنۋت) العان. «بەلگى» مەن «تاڭبا» – سينونيم سوزدەر ەكەنى ايان. (ال نۋت، ۋتجالعاۋلارى شىعىس تۇركتەرىنىڭ كوپشىلىك تايپا، رۋلارىندا بار: تايشۋت، ەلقۋنۋت، باياۋت، سالجيۋت، ت.ب.). سوندىقتان، بەلگۋنۋت رۋى «تامعالى» دەلىنىپ، ال كەيىننەن،تاڭباسىنىڭ پورىمىمەن «تاراقتى» اتانعان بولسا  كەرەك.

دوبۇن باياننىڭ ەكى ۇلىنىڭ ۇرپاقتارى جايىندا راشيد اد-دين: «نەكوتورىە يح وتنوسيات ك پلەمەني نيرۋن، پوتومۋ چتو ماتەريۋ يح بىلا الان-گوا، ا نەكوتورىە جە – ك پلەمەني دارلەكين، پو توي پريچينە، چتو پلەميا نيرۋن پولاگايۋت بەزۋسلوۆنو پرويسحودياششيم وت تەح ترەح سىنوۆەي، كوتورىە پوياۆيليس نا سۆەت وت الان-گوا  پوسلە كونچينى ەە مۋجا»،– دەيدى ء(ى ت.2 ك. 11-ب.). ءيا، بۇل ەكى رۋدىڭ بىردە نيرۋن، بىردە دارلەكين اتالۋى ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ «قازاق شەجىرەسىندەگى»: «تورە جوقتا تاراقتى تورە بولۋعا جارايدى»، – دەگەن دە ءسوز بار»، دەۋىمەن سايكەس كەلەدى ەمەس پە؟!

قازىرگى تاريحشىلار پىكىرىنە نازار اۋدارساق، ت.وماربەك «تاراق تاڭبالى قازاق رۋلارىنىڭ تاريحي تامىرلارى» ماقالاسىندا («ءشامشى» جۋرنالى،، 2009 ج. №11): «جالپى قازاق حالقىن قۇراعان تاراق تاڭبالى بەس تايپانىڭ ىشىندە (تورە، جالايىر، تولەڭگىت، تاراقتى-تابىن، تاراقتىنىڭ ءوزى) ەجەلگى تاريحى تەرەڭ، ۇلىس رەتىندە بەلگىلى تايپالار كىمدەر دەر بولساق، العاش تولەڭگىتتەردى اۋىزعا الار ەدىك…ولار ح عاسىردا قىتاي دەرەكتەرىنەن بەلگىلى بولعان جالايىرلاردان دا بۇرىن VII عاسىردا جەكە ۇلىس رەتىندە كورشىلەرىنە بەلگىلى بولدى»، – دەپ مىناداي  ءتىزىم كەلتىرگەن:

سولتۇستىك عۇندارى– گاوگيۋيدىڭ تەلەڭگىتى (تەلەنگۋت)–تەلە تەلەنگىتى (تولانكو) – توعىز-وعىز تەلەنگىتى (دولانگە) – جالايىردىڭ  تەلەڭگىتى (تۋلانگيت) – تاراقتى.

«الاش» زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ «ارعىن» جيناعىندا ( 3-كىت.) تاراق تاڭبالىلاردىڭ تۋىستىعى تۋرالى: «ءVىى-ءىح عاسىرلاردا ۇيىعىر قاعاناتى قۇرامىندا بەلدى رۋ بولعان تولەڭگىتتەر جالايىرلارمەن بىرگە موڭعول بىرلەستىگىنە كىرگەن تۇستا، كەيدە تاراقتى اتالسا كەرەك. ال جالايىرلار وزدەرىنىڭ قۇرامىنداعى تولەڭگىتتەرمەن بىرگە شۋ جانە سىر بويىنا قونىستانعان تۇستا وسىلارمەن بىرگە جۇرگەن تاراقتىلاردىڭ بابالارى ۇيسىندەرمەن دە جاقىن ارالاسىپ، بىرنەشە عاسىر قوڭسى بولدى. ناتيجەسىندە، ۇيسىندەر دە وزدەرىنىڭ شەجىرەسىنىڭ ءبىر ۇلگىسىن تاراقتان تاراتاتىن بولىپ الدى. بۇل، ارينە، تاراقتىلاردىڭ ەجەلگى تولەڭگىتتەر ءتارىزدى شىڭعىس حان تۇقىمىنا جاقىن بولۋىنا بايلانىستى بولسا كەرەك» (581-582-ب.), «تاراقتى تايپا رەتىندە ءحىV-حV ع.ع. جالايىر تولەڭگىتتەرىنىڭ ىدىراعان رۋلارىنان جانە جوڭعار شاپقىنشىلىعى تۇسىنداعى السىرەگەن ارعىنداردىڭ رۋ تارماقتارىنىڭ قوسىلۋىنان پايدا بولعان دەسەك، تاريحي شىندىققا الدەقايدا جاقىن پىكىرلەر ايتار ەدىك. ءماشھۇر ءجۇسىپ كەلتىرگەن دەرەكتەگى تاراقتى تەك ارعىن تايپاسىنا عانا ەمەس، بۇكىل ورتا جۇزگە «نوقتا اعا» بولىپ تابىلادى… تاراقتى سانى از بولعانىمەن، ون ەكى رۋدى قۇراعان ورتا ءجۇزدىڭ جەكە تايپاسى جانە وسى جۇزگە ۇستەمدىك جاسايتىن، تورەلەردىڭ اكىمشىلىك ساياساتىن جۇرگىزەتىن «نوقتا اعا» بولىپ تابىلادى»  دەلىنگەن (597-ب).

ءسويتىپ، ءماشھۇر ءجۇسىپ تاراقتىنى تورەدەن تاراتسا، ال جالايىر شەجىرەشىلەرى (سارقىتبەك شورا) تاراقتىنى جالايىردىڭ بىرماناق بۇتاعىنان تاراتىپ، «ناعاشىسىنا سىڭگەن ءوز تۋىسىمىز» دەگەندى ايتادى. ج.بەيسەنبايۇلىنىڭ «قازاق شەجىرەسىندەگى» (ا.، 1994. 120-ب.) سىزبادا كەرسىنشە:  «ءۇيسىن مايقىدان ءۇيسىل، ودان ساقال، ودان تاراق، ودان جالايىر تاراعان»، – دەپ كورسەتىلگەن.

م.جاندىباەۆ «يستوريچەسكيە ەسسە دجالاير تاراكي ۋيسۋن-تەگي ي چينگيسحان تاراك-تەگي» اتالاتىن كىتابىندا («شىڭعىسحان» جۋرن. №1 (2) 2012 ج.)  ارعىن ىشىندەگى تاراقتىنى، تاما مەن تابىن ىشىندەگى تاراق تاڭبالى جوعى مەن توعىم اتالارىن، سونداي-اق ەرگەنە قوندى قونىستاپ شىققان قيات پەن نۇكۇزدى دە (شىڭعىز حان بابالارى)  جالايىردان شىعارادى. ال جالايىر مەن قاڭلىنى ۇيسىننەن تاراتادى. بىراق، قيات تايپاسى حۋننۋ يمپەرياسى قۇرامىندا بولعان ج.ج.س. دەيىنگى ءى-ءىى عاسىرلاردا ءۇيسىن مەن قاڭلى ءوز الدىنا جەكە مەملەكەتتەر رەتىندە حۋننۋمەن قاتار، بىردە وداقتاس، بىردە قاقتىعىسىپ،  ومىر كەشكەندەرى جايىنداعى تاريحي دەرەكتەردى ەسكەرگەن ءجون.

تاريحتاعى وسىنداي كوپتەگەن سەبەپتەردەن شىڭعىز حاننان تاراعان قازاق حاندارى جالايىردى – ۇلى جۇزگە، تاراقتىنى – ورتا (وردا) جۇزگە، ال تاراقتى توعىم باتىر قوسىلعان سوڭ تابىن-تاما رۋلارىن – كىشى جۇزگە «نوقتا اعاسى»  ەتىپ قويعان بولسا كەرەك.

قازاق رۋلارىنىڭ تاڭبالارى تاريحى زەرتتەلۋى قيىن ماسەلە ەكەنىن عالىمدار جازىپ كەلەدى. سوندىقتان، ءبىز دە راشيد اد-دين ايتپاقشى، «شىندىق ءبىر اللاعا عانا ايان»، –  دەيمىز داعى!

وسى ماقالادا بىرقاتار دەرەكتەر بويىنشا ويتولعاۋ جاساۋداعى بايقاعانىمىز – بارشا دەرەكتەر «تاراق» تاڭبانىڭ ىقىلىم زامانداردان تۇران-تۇركستان بيلەۋشىلەرىنىڭ ءرامىزى بولعاندىعىن كورسەتەدى ەكەن. ەندەشە، «تاراق تاڭبا تاراقتىنىكى مە، جالايىردىكى مە، تورەنىكى مە دەپ بولە-جارماي، «وسى تاڭبانى عاسىرلار بويىنا ساقتاپ كەلگەن رۋلاردىڭ ارعى ءتۇبى ءبىر اۋلەتتەن بولار» دەۋشى زەرتتەۋشىلەردىڭ  پىكىرىنە توقتاساق، ەلدىك بىرلىگىمىزگە تەك پايدالى عانا بولماق.

 

 

 

 

                                                                        التىنشى تاراۋ

 

حالقا  مەن  قالقا  ارالىعىنداعى  جورىقتار

 

الەم تاريحشىلارى عاسىرلار بويىنا شىڭعىز حان تۋرالى ءار ءتۇرلى پىكىرلەر ايتقانىمەن، ويلاسا كەلە ونى «ەكىنشى مىڭجىلدىقتىڭ بىرەگەي ادامى» دەپ جاريالادى. ء(بىرىنشى مىڭجىلدىق ادامى دەپ مۇحاممەد پايعامبار جاريالانعان). باتىس ەلدەرى شىڭعىز حاندى «ۇلى عالامداستىرۋشى» دەپ، وزدەرىنىڭ سوڭعى كەزدەرى ۇستانعان «عالامداستىرۋ» ساياساتىنا تۋ ەتىپ جانە ونىڭ 20-اق جىلدا ريم يمپەرياسىنىڭ 400 جىل بويىنا جاۋلاعان جەر كولەمىنەن ەكى ەسە ۇلكەن يمپەريا قۇرعانىنا تاڭقالىستارىن بىلدىرۋدە. ال شىڭعىز حان ماڭگىەل مەملەكەتىنە بىرىكتىرگەن تايپالاردىڭ بۇگىنگى «قازاق» اتالىپ جۇرگەن ۇرپاقتارىنىڭ كەيبىرىنەن: «ول ءبىزدىڭ حاندىعىمىزدى جويعان»، – دەگەن رەنىش ەستيمىز. ءتىپتى شىڭعىز حاننىڭ تاريحىن جاعىمدى تۇرعىدا جازباقشى تاريحشىلاردىڭ وزىنەن ونى «ازيانى، مۇسىلمانداردى جاۋلاۋشى» دەگەن «ماداقتاۋلار» وقىپ قالامىز.  قاي پىكىر دۇرىس؟

ادەتتە وزگە ەلدەردى جاۋلاۋ ماقساتىندا اگرەسسيالىق سوعىس جۇرگىزۋ الدىن-الا جوسپارلاناتىنى، باسقىنشى مەملەكەتتىڭ باسىم كۇشى بولاتىنى بەلگىلى نارسە.  «شىڭعىز حان فەنومەنى» تۋرالى تاڭداي قاقپاس بۇرىن، بىرىنشىدەن، ول شىققان قيات تايپاسىنىڭ مۇنداي شاما-شارقى بولدى ما، جوق پا; ەكىنشىدەن، ونىڭ سوعىسقان دۇشپاندارى كىمدەر جانە ولاردىڭ كۇش-قۋاتى قانداي ەدى دەگەن تۇرعىدا تەرەڭ زەرتتەۋ جاسالۋى قاجەت. ەڭ نەگىزگىسى – شىڭعىز حان  سوعىستارىنىڭ ماقساتى نە ەدى دەگەن ماسەلە انىقتالۋعا ءتيىس.

شىڭعىز حان جۇرگىزگەن سوعىستاردى، مەنىڭشە،  ۇشكە ءبولىپ قاراعان ءجون: 1) شۇرشىتتەر (چجۋرچجەن-مانجۇرلار) مەن شىعىس تۇرك تايپالارى اراسىندا تابيعي شەكارا بوپ جاتقان شىعىستاعى  ۇلكەن حينگان تاۋى مەن التاي تاۋى ارالىعىنداعى بولعان سوعىستار; 2) شىعىس تۇرك تايپالارىن بىرىكتىرىپ، ماڭگىەل مەملەكەتىن قۇرعاننان كەيىن ءشۇرشىت-قىتايلىق تسزين يمپەرياسىنا قارسى تاۋەلسىزدىك ءۇشىن سوعىسى; 3) ورتا ازياداعى سارتاۋىلعا (حورەزم مەملەكەتىنە) جورىعى.

«سارت» ءسوزىنىڭ ماعىناسى جايىندا ارقيلى جاڭساق پىكىرلەر تىم ءجيى ايتىلاتىندىقتان، كوزىمىزگە ىلىككەن دەرەكتەردى كورسەتە كەتەيىك. پ.كارپينيدىڭ «يستوريا مونگالوۆ» كىتابىنداعى تۇسىندىرمەدە: «نازۆانيە «سارتى» ۆوسحوديت ك سانسكريتسكومۋ سارتحا، چتو وزناچاەت «تورگوۆەتس» دەلىنگەن.  ال شاھكارىم «شەجىرەسىندە»:  «سارت» – ياكسارت-سىرداريادا تۇراتىن حالىق» دەگەننەن شىققان ءسوز دەيدى. رەسەي شىعىستانۋشىلارى ن.ا.اريستوۆ، ۆ.ۆ.بارتولد پىكىرلەرى: «سارت» – قالالىق تۇرمىسقا كوشكەن نەمەسە تاجىكپەن اسسيميلياتسيالانعان تۇرك» دەگەنگە سايادى.

«درەۆنەتيۋركسكي سلوۆار»: SART  سانسكريت  تىلىندەگى ءسوز ەكەنىن ايتىپ، م.قاشقاريدىڭ «ديۋان لۇعات ات-تۇرك» ەڭبەگىنەن:  «سارت» – كۋپەتس، تورگوۆەتس»;  is  ءjaraۇinda  sart  ءasiۇinda  ۆىگودنوە دەلو – كۋپەتس ۆ پريبىلي  ( III كىتاپ،  13-بەت.); sartniڭ  azuqi  ءariۇ  bolsa  jol uza jer  ەسلي پيششا كۋپتسا (سارتا) چيستا، ون سەست ەە ي نا دوروگە (I ك. 66-ب.)»، – دەگەن، سونداي-اق ج. بالاساعۇننىڭ «قۇتادعۋ بىلىك» شىعارماسىنان:  negu ter esitt emdi sartlar basi  سلۋشاي، كاك تەپەر گوۆوريت ستارشينا كۋپتسوۆ (163 بەت، 22-جول)»، – دەگەن مىسالدار كەلتىرىلگەن.

 

بورتە  چينۋا  «اشينا» ما؟

 

سەگىز عاسىر كولەمىندە ايتىلىپ كەلە جاتقان تاريح بويىنشا «التاي تاۋىنىڭ ەرگەنە قون قويناۋىنان شىققان قيات تايپاسى نەمەسە «ماڭگىلەر» ءحىىى عاسىردا كۇشەيىپ، شىڭعىز حان اتتى كوسەمدەرىنىڭ باسشىلىعىمەن اينالاسىنداعى تايپالاردى باعىندىرعان، ءسويتىپ الەمدى جاۋلاۋعا كىرىسكەن». كوپتەگەن شەجىرەلەردەن قيات-قۇيان حۋننۋ مەملەكەتىن قۇرۋشى ءۇش تايپانىڭ ءبىرى ەكەندىگى، ال حۋننۋلار تۇرك تىلىندە سويلەگەنى ەكى-ءۇش عاسىردان بەرى انىقتالىپ وتىرسا دا، قياتتى نەلىكتەن «موڭعول» اتايتىنى تۇسىندىرىلمەي كەلەدى. سول ولكەنى مەكەندەۋشىلەر بارشاسى تۇرك تايپالارى بولا تۇرا، ەرگەنە قوننان جاڭا  جىل ساناۋدىڭ 600 جىلدارى شىققان قيات-«موڭعولدار» شىڭعىز حان تۋعان ءحىى عاسىرعا دەيىنگى 700 جىلدا قالايشا تۇركتەر ورتاسىندا اسسيميلياتسيالانىپ كەتپەگەنى دە تاريحشىلاردى ويلانتار ەمەس. ودان دا سوراقىسى – وسى تاقىرىپتا توم-توم كىتاپتار جازىپ  دوكتور، اكادەميك، ت.ب. اتانىپ جۇرگەن شەتەلدىك زەرتتەۋشىلەر سول زامانداعى شىعىس تۇرك تايپالارىنىڭ (جالايىر، كەرەيىت، نايمان. ت.ب.)  بۇگىن دە تۇركتىگىن ساقتاپ قازاق، تاتار، وزبەك، نوعاي، قىرعىز  حالىقتارىن قۇرىپ ءومىر ءسۇرىپ وتىرعانىنا دا ءمان بەرمەستەن، ولاردى دا «موڭعول بولعان» دەۋدەن تانباي كەلەدى. بۇل «بىرەۋدىڭ جوعالتقانىن بىرەۋ ولەڭ ايتىپ ءجۇرىپ ىزدەيدىنىڭ كەرى» مە، الدە ارنايى جوسپارلانعان ساياسات پا؟ نە دەسەك تە، ءوز تاريحىمىزدى  ءوزىمىز جازبايىنشا، شىندىققا جۋىقتاي الماسىمىزعا كوز جەتكەندەي.

وسى كىتاپتىڭ 3-تاراۋىندا قيات – حۋننۋ اتالعان شىعىس تۇركتەرىنىڭ ءبىر تايپاسى ەكەندىگى، ال شىعىس تۇركتەرىنىڭ قىتاي سولتۇستىگىنە تۇركستاننان وعىز-تۇركتەرىمەن سىيىسپاي اۋىپ كەلگەنى تۋرالى ەرتە زامان تاريحنامالارىنان دەرەكتەر كورسەتتىك. جاڭا جىل ساناۋدىڭ ءى-ءىى عاسىرلارىنداعى سوعىستار سالدارىنان شىعىس تۇركتەرىنىڭ وزگە تايپالارى  قىتايعا، ءسانبي (تاتار) بيلەۋشىسى تاڭشىقايعا باعىنىپ كەتكەندە، قياتتار عانا ەرگەنە قون اتالعان تاۋ قويناۋىنا جاسىرىنىپ، وزگەگە بودان بولماعان. ءتورت جارىم عاسىردان سوڭ تاۋ شاتقالىندا ءوسىپ-ونگەن قياتتاردى رۋى قورالاس بورتە-چينۋا باستاپ شىققان ەكەن. بىراق بورتە «مقش» مەن «التىن توبشى» بايانداعانداي «سولتۇستىككە جالعىز ءوزى كەلە قالماعان». ونىمەن بىرگە ەرگەنە قوننان شىققان قيات پەن نۇكۇزدەن ءوسىپ-ونگەن رۋلار راشيد اد-دين ەڭبەگىندە: «ۇرانقات، قوڭىرات، ۇراۋىت، قوشىن، سۇلدۇس، ەلدۇركىن، باياۋىت، قىڭعىت»، دەپ  اتاپ كورسەتىلگەن. بۇل ءتىزىم ق.جالايىر «جىلنامالار جيناعىندا» وسى رۋلاردان تاراعان كەيبىر اتالارمەن تولىقتىرىلىپ: «نۇكۇز، ۇراڭقىت، قوڭىرات، يكيراس، ولقۇنىت، قۇرالاس، ەلجىگىن، قوڭلۋىت، ورداۋىت، قوڭقاتان، ارلات، كەلكەنۇت، ءنۋڭجىن، ۋشين (قوشىن) سۇلدۇس، ەلدۇركىن، باياۋىت، كەنگىت»، – دەپ بەرىلگەن.

كوپ تاريحشىلار وسى بورتە-چينۋانى 552 جىلى وسى ولكەدە تۇرك قاعاناتىن قۇرۋشى اۋلەت باسشىسى اشينا دەپ ەسەپتەپ كەلەدى. ال شىڭعىز حان وسى تۇرك قاعاندارىنىڭ مۇراگەرى بولعاندىقتان، قولىنداعى اسكەري كۇشىمەن وزگە ەلدەردى وڭاي جاۋلاپ العان دەپ سانايدى. شىنىمەن سولاي بولسا، ونىڭ 25 جىلدا-اق يمپەريا قۇرعانىنا اسا تاڭدانباس ەدىك. بىراق تاريحتا جاعداي  ولاي بولماعان سياقتى.

ەرگەنە قوننان شىققان بورتەنىڭ دوبۇن بايانعا شەيىنگى ۇرپاقتارىنىڭ  اتتارىن شەجىرەشىلەر (كەيبىر ايىرماشىلىقتارمەن) بىلايشا جازادى: راشيد اد-دين «جامي`ات-تاۋاريحتا»:  بورتە-شەنە – باتاشى حان  – تاماش – قورىشار-مەرگەن – قوجام-بوراعۇل  – ەكە نيدۋن  – سيم-ساۋشى – قالي-قارشى  – دوبۇن بايان;

«مقش» مەن «التىن توپشىدا»: بورتە-چينۋ  – باتا چىقان – تاماشا  – قورىشار مەرگەن – اعاجۇل-بوروعۇل– سالى-قاچاعۇ  – يەكەنىدۇن  – سەمسوچى – قارچۇ – بورجىعىتاي – توروعىلجىن باي – دوبۋن مەرگەن;

1663 جىلى جازىلعان «تۇرك شەجىرەسىندە» حيۋا حانى ابىلعازى باھادۇر: «بورتە-چەنە – قويمەرىل – بەشىن-قيان  – تيماش   – قىشي مەرگەن  – قوجىم بۋرىل – بوكەبەندۋن – سامساۋشى – قالماشى  – تەمىرتاش   – مەڭلىقوجا – جۇلدىز – ونىڭ نەمەرەسى دۋبۋن بايان»، – دەيدى (45-ب.).

بورتە اشنۇدان باستاعان ءتىزىمدى ونىڭ 10-شى ۇرپاعى دوبۇن بايانعا دەيىن كەلتىرۋ سەبەبىمىز – ءدال وسى اتالعان كىسىلەر ءومىر سۇرگەن كەزەڭ تۇرك قاعاناتتارىنىڭ داۋرەندەگەن جانە ەكى عاسىردان كەيىن ىدىراعان كەزەڭىنە سايكەس كەلەدى. ويتكەنى «جامي` ات-تاۋاريحتا» دوبۇن بايان مەن الان سۇلۋ تۋرالى: «وني بىلي ۆلاستيتەليامي ۆ پەرۆوە ۆرەميا حاليفاتا رودا ابباسا ي ەپوحي تسارستۆوۆانيا سامانيدوۆ»،– دەلىنگەن ( ءى ت.2 ك. 8-ب.).  ال اراب ەلىندە ابباسسيدتەر اۋلەتىنىڭ حاليفالىق قۇرعان كەزەڭى 750 جىلى باستالىپ، 1258 جىلى اياقتالعانىن بىلەمىز.

بۇگىندە بىزدەرگە تۇرك قاعاناتىن قۇرۋشى، بيلەۋشى قاعانداردىڭ كوبىنىڭ ەسىمدەرى كولتەگىن، توڭۇقۇق، ت.ب. «ماڭگى تاستارى» ارقىلى، سونداي-اق قىتاي تاريحنامالارى ارقىلى بەلگىلى. بىراق وسى جازبا دەرەكتەردە بورتە-شينە مەن ونىڭ «ەلدى بيلەگەن مۇراگەرلەرى» دەلىنەتىن ادامداردىڭ بىردە-ءبىرىنىڭ ەسىمى كەزدەسپەيتىنى قالاي؟ سونداي-اق، بورتە-اشنۇدىڭ دوبۇن بايانعا دەيىنگى 8-10 ۇرپاعىنىڭ جانە تۇرك قاعاناتى بيلەۋشىلەرىنىڭ ءومىر سۇرگەن مەزگىلدەرى  دە، وتانى دا ءبىر بولا تۇرا، نەلىكتەن  شىڭعىز حاننىڭ  اتا-بابالارى تۋرالى تولىپ جاتقان شەجىرەلەردە تۇرك قاعاناتىن بيلەگەن قاعانداردىڭ ەسىمدەرى اتالماعان؟

شىڭعىز حانعا قاتىستى تاريحتى زەرتتەۋشىلەردىڭ بۇرىنعى-كەيىنگىلەرىنىڭ  نازار اۋدارماۋلارى مۇمكىن ەمەس وسى ماسەلەلى سۇراققا ەشقايسىلارىنىڭ جاۋاپ ايتۋعا بەتتەمەگەنىن بايقايمىز. بۇل تۋرالى تەك قازاق تاريحشىسى ق.سالعاراۇلى «ۇلى قاعانات» اتالاتىن كىتابىندا: «قىتايدىڭ جازبا دەرەكتەمەلەرىنە ج.ج.س.545 جىلى العاش ىلىگىپ، ايگىلى تۇرك قاعاناتىنىڭ نەگىزىن قالاعاندار – بۇرىن قىپشاق تايپالارى بىرلەستىگىنىڭ قۇرامىندا بولعان، كەيىن توبالاردىڭ (تابعاشتاردىڭ) قۋعىن-سۇرگىنىنە ۇشىراپ، اقىرىندا بوعدا تاۋىنا (التىن تاۋعا) قاشىپ كەلىپ باس قۇراعان قۇراما جۇرت. سوندىقتان دا ولار كەيىن كۇشەيىپ تاريحقا تانىلعاندا، بەلگىلى ءبىر تايپانىڭ اتىمەن اتالماي، وزدەرىن «تۇرك حالقىمىز» دەپ اتاعان»،– دەيدى. ونىڭ  پىكىرىنشە، بورتە اشنۇ باستاعان ەرگەنەقوندىقتار التاي تاۋىنان شىققان،  ال تۇرك قاعاناتىن قۇرۋشىلاردى اسيان-شى ەسىمدى بيلەۋشى باستاپ التىن تاۋىنان شىققان – ەكەۋى ەكى بولەك وقيعا.  ولاي بولسا، تۇرك قاعاناتى كەزىندەگى جازبا دەرەكتەردە شىڭعىز حان اتالارىنىڭ ەسىمدەرى كەزدەسپەۋىنىڭ سىرى اشىلادى. بۇل پىكىر تاريحىمىزداعى  قالىپتاسقان بىرقاتار ماسەلەلەردى قايتا قاراۋعا ماجبۇرلەيدى.

قىتاي دەرەكتەرىندە: «تۇرك دەگەن سيۋڭنۋدىڭ (حۋننىڭ) ءبىر تۇقىمى» دەگەن دەرەك ولاردىڭ دا، شىڭعىز حان شىققان قيات تايپاسى سياقتى، حۋننۋ يمپەرياسىنىڭ حالقىنىڭ بولىگى ەكەنىن بىلدىرەدى. «كەيىن كورشىلەس مەملەكەت تالقانداپ، ونىڭ حالقىن تۇگەلدەي قىرىپ جىبەردى. تەك ون جاسار ءبىر بالا امان قالادى. جاۋىنگەرلەر ونىڭ كىشكەنتايلىعىن كورىپ، ونى ولتىرۋگە ايايدى دا، اياعىن كەسىپ، ونى سازدى جەرگە تاستاپ كەتەدى. قانشىق قاسقىر كەلىپ ونى ەتپەن اسىرايدى»، – دەلىنەدى تۇركتەر تۋرالى «جىۋ كىتابىندا».

ج.ج.س.150-جىلدارىندا قىتايلار جانە تاڭشىعاي باستاعان سانبيلەردىڭ شابۋىلدارىنان سولتۇستىك حۋننۋلاردىڭ قيات تايپاسى ەرگەنە قونعا جاسىرىنعاندا،  وزگە حۋننۋلاردىڭ ءوز ەركىمەن ءسانبي (تاتار) بيلەۋشىسى تاڭشىعايعا قوسىلىپ، سول حالىقتىڭ اتىن العانى تاريحتان بەلگىلى  (ن.يا.بيچۋرين (وتەتس ياكينف). «سوبرانيە سۆەدەني و ناروداح، وبيتاۆشيح ۆ سرەدنەي ازي ۆ درەۆنيە ۆرەمەنا». تت.ءى-ءىى–م.-ل.،1950. 151-ب.). شىعىستاعى تۇرك تەكتى حالىقتاردى وزگە جۇرتتاردىڭ جالپىلاي «تاتار» دەپ اتاۋى وسى كەزدەن باستالعان دەپ ويلايمىن. تۇرك قاعاناتىن قۇرۋشىلار وسى، سانبيگە قوسىلىپ كەتكەن، ولاردىڭ دا مەملەكەتى ىدىراعاندا قايتا ءبولىنىپ شىققان حۋننۋلىق (شىعىس تۇرك)  تايپالار بولسا كەرەك («جىۋ كىتابى»).

كوپتەگەن تاريحشىلار ەرگەنە قوننان شىققان  بورتە-شينە  مەن تۇرك قاعاناتىنىڭ بيلەۋشى اۋلەتى اشينا بۋمىن قاعاندى ءبىر كىسى بولعان دەپ ەسەپتەپ ءجۇر. ويتكەنى اشينا دا، موڭعول تىلىندەگى «شينە» (چىنۋا، چونو، ت.ت.) دە «قاسقىر» ماعىناسىنداعى ءسوز دەپ سانايدى. (بورتە ەسىمىندەگى «چينو، شينا»، تۇرك قاعاناتىن قۇرۋشى اۋلەتكە قاتىستى «اشينا» دا «قاسقىر» سوزىنە قاتىسى جوعىن، اشۇن، اسۋ، اسقان،بايىرعى، اۋەلگى، ت.س.س. سوزدەر ەكەندىگىن وسى كىتاپتىڭ 3-تاراۋىندا ايتتىق).

تۇرك قاعاناتى كەزەڭىندەگى «ماڭگى تاستارداعى» جازۋلاردا ەرگەنە قوننان شىققان تايپا-رۋلار دا اتالمايدى. تەك 734 جىلى جازىلعان ماڭگى تاستاعى «بايارقۇ» تايپاسى اتاۋىنا ەرگەنە قوننان شىققان باياۋت رۋىنىڭ اتاۋى ۇقساس. مۇمكىن وسى «بايارقۇ» اتاۋى قياتتان تاراعان «ماڭگىلىكتەردىڭ» بارشاسىنا سول كەزدە بەرىلگەن جالپىلاما اتاۋ شىعار؟ توعىز وعىزدارعا جاتاتىن بايارقى (بايەرگۋ، بايەگۋ) تايپاسى تۇرك قاعاندارىنا بىردە باعىنىپ، بىردە قارسى شىعىپ جۇرگەن. «توعىز وعىز جۇرتى ەكىنشى حالقىم ەدى. ءتاڭىر جەرىتكەندىكتەن بىزبەن جاۋ بولدى»،– دەلىنەدى كولتەگىن جازۋىندا (ۇلكەن جازۋ، 44-جول). قاپاعان قاعان 716 جىلى تولى وزەنى ماڭىندا وسى تايپانىڭ كوتەرىلىسشىلەرىنىڭ قولىنان قازا بولعان.

وسى بايارقۇ (بايەگۋ) ەكى رەت ۇيعىر قاعاناتىن قۇرۋشىلار قاتارىندا دا ۇشىراسادى. ال شىڭعىز حان شەجىرەلەرىندە باياۋىتتاردىڭ ەكىگە بولىنەتىنى، تۇراتىن ايماعىنىڭ  سەلەنگى وزەنى جاق ەكەنى ايتىلعان. «بىرەۋىن جادايىن بياۋىت، ەكىنشىسىن مەكىرەيىن بياۋىت دەر ەدى. ونىڭ سەبەبى ولار جادايىن جانە مەكىرەيىن دەگەن ەكى ۇلكەن وزەننىڭ جاعاسىندا وتىرار ەدى. جۇرتتارى ويرات جۇرتىنا جاقىن بولار»، دەيدى  ابىلعازى «تۇرك شەجىرەسىندە» (177-ب.).

كوپ زەرتتەۋشىلەر ەرگەنە قوننان شىققان «ماڭگىەلدىك» شىعىس تۇركتەرىنىڭ باياۋت  رۋىن  وعىزدىڭ باياترۋىمەن  شاتاستىرادى. بىتىك تاستا جازىلعان  بايارقۇ  وسى ەكەۋىنىڭ ءبىرى مە، الدە مۇلدە وزگە حالىق پا؟ بۇل سۇراققا ءالى ناقتى جاۋاپ ايتىلماعان.

ەگەر ەرگەنە قوننان شىققان قيات بورتە اشنۇ اۋلەتى مەن تۇرك قاعاناتى بيلەۋشىلەرىنىڭ اشينا اۋلەتى ەكى بولەك بولسا – شىڭعىز حان ەشقانداي دا «بيلىك مۇراگەرى» ەمەس، ال ەرگەنە قوندىقتار تۇرك قاعاناتى قۇرامىندا قاتارداعى كوپتەگەن شىعىس تۇركتىك تايپالاردىڭ ءبىرى رەتىندە ءومىر كەشكەن بولىپ شىعادى.

يۋ.ا.زۋەۆ «راننيە تيۋركي: وچەركي يستوري ي يدەولوگي» كىتابىندا  ءۇش باستى اجداھانى بەينەلەيتىن (تاراق تاڭبا) اشيدە تايپاسىنىڭ ەكىنشى تۇرك قاعاناتى كەزىندەگى ورنى تۋرالى: «ەتو بىلو پلەميا كانتسلەرا-سوپراۆيتەليا ي تساريتسى-كاتۋن، سۋپرۋگي كاگانا يز پلەمەني اشينا. ناسلەدوۆات كاگانسكي پرەستول موگ تولكو اشينەتس پو وتتسۋ ي اشتاكەتس پو ماتەري» دەپ، ايگىلى تونۇقۇقتى كاعاندارعا ناعاشى تايپاعا جاتقىزادى. ال س.گ.كلياشتورنىي  وسى  ءۇش باستى «ايداھار تاڭبانى» تۇرك قاعاناتىنىڭ اسا ىقپالدى اشيدە تايپاسىنىڭ تاراققا ۇقساس تاڭباسىمەن سالىستىرادى جانە: «ۆەسما ۆەروياتنو، چتو پەرۆوناچالنو اشينا ي اشيدە ۆمەستە سوستاۆليالي دۋالنۋيۋ ەندوگامنۋيۋ سيستەمۋ»،– دەيدى.

ايتسە دە، تونۇقۇق «ماڭگىتاسىندا» ونىڭ «تاراق» تاڭبالى قياتتان شىققانى جايلى ناقتى دەرەك كورىنبەيدى. زۋەۆ وسى كىتابىندا: «نازۆانيە كۋيان ي تيان-يان «پولنىي ليك (لۋنى)» وبنارۋجيۆايۋتسيا ۆ وگۋزسكوي سرەدە نا سكلوناح بولشوگو حينگانا. زناچيتەلنايا گرۋپپا حينگانسكيح وگۋزوۆ پولۋچيلا ۆ كيتايسكيح يستوچنيكاح وبوزناچەنيە سي «ليۆەن»، «پوتوك». تاك نازىۆالاس تسەلايا گرۋپپا پلەمەن، گلاۆنىم رەليگيوزنىم سيمۆولوم كوتورىح بىل «بەلىي پوتوك» ملەچنوگو پۋتي (كۋيان). ..ۆ مونگولسكوە ۆرەميا ء(حىىى ۆ.) تەرمين كۋيان بىل يزۆەستەن ۆ نەسكولكيح فونەتيچەسكيح ۆاريانتاح، ۆ توم چيسلە كيان.  يز پلەمەني كىيان (كىيات) پرويسحوديل چينگيز-حان. كىياتامي ياۆليايۋتسيا ۆسە چينگيزيدى ۆ يستوري كازاحوۆ ي كوچەۆىح ۋزبەكوۆ. تيۋركسكوە نازۆانيە پرەوبرەتاەت ي كيتايسكوە وبوزناچەنيە تيان-يان «پولنىي ليك (لۋنى)». ۆ ستاروي رەداكتسي «يستوري ديناستي تان» سووبششاەتسيا، چتو ۆ سوستاۆە حي ەست منوگوچيسلەننوە پلەميا دۋلۋن گەتسزين – تولۋن كوركين (تولىن كورك) – پولنىي ليك (لۋنى). چيسلەننوست ەگو ۆويسكا دوستيگالا 10 تىسياچ چەلوۆەك. ۆ سوستاۆ مونگولوۆ ونو ۆوشلو پود نازۆانيەم دولۋنگير»، – دەيدى (45-46-ب). بۇل كوپ  زەرتتەۋشىلەر تولەنگىت اتايتىن، جۋجاندارعا كوتەرىلىسكە 50 مىڭ اسكەرىمەن شىققاندا بۋمىننىڭ جەڭىپ، وزىنە قوسىپ الاتىن، ەكىنشى تۇرك قاعاناتىنا كولىك قاجەت بولعاندا قۇتلىق قاعان بارىمتاعا ۇشىراتاتىن تەلەلەر ەمەس پە؟ الدە بۇلار جالايىر ىشىندەگى تولەنگىت بولار؟!.

بورتە اشنۇ اۋلەتىنىڭ جاعدايى ونىڭ ونىنشى ۇرپاعى دوبۇن-بايان كەزىندە دە ءماز بولماعانى بايقالادى. شىعىس ازيا مەن ورتا ازيادا جازىلعان شەجىرەلەردە دە ەكى ۇلىمەن جەسىر قالعان الان سۇلۋدىڭ كۇيەۋسىز، «نۇردان» ءۇش ۇل تاپقانى باياندالعان. ءتورت ۇلى كەنجە بودانجاردى ەنشى بەرمەي قۋىپ جىبەرگەندە، ول وزگە جۇرتتى پانالايدى. ارتىنان ىزدەپ كەلگەن اعالارىمەن بىرىگىپ سول حالىقتى (ۇرانقايلاردى) بودان ەتىپ باسقارادى. بۇل جەردە «ولاردىڭ ءوز رۋلاستارى قايدا؟» دەگەن سۇراق تۋادى.

دوبۇن باياننىڭ ءومىر سۇرگەن مەزگىلى تۋرالى حوندەمير گياس اد-دين «يستوريا موگولوۆ. وت درەۆنەيشيح ۆرەمەن دو تامەرلانا» اتتى ەڭبەگىندە، الان گوانىڭ ءۇشىنشى ۇلىن «بۋزاندجير-حان» دەپ اتاپ: «ون بىل سوۆرەمەننيكوم ابۋ موسلەما مارۋزي» دەيدى دە (9-ب.),  ابباسسيدتەرگە قىزمەت قىلعان ابۋ موسلەمنىڭ حيجرانىڭ 137 جىلى (759 ج.) ولتىرىلگەنىن باياندايدى. ەندەشە الان گوا وقيعاسى 750 جىلدىڭ توڭىرەگىندە بولعان.  ال بۇل كەز تۇرك قاعاندىعى بيلىگىندەگى «اشينا» اۋلەتى قۇلاتىلىپ، ونىڭ ورنىنا ورحون، سەلەنگا، تولى وزەندەرىنىڭ بويىن مەكەندەگەن يۋانحە، پۋگۋ، تۋڭلو، بەيەگۋ, جەتەكشى ءتورت رۋ بىرىگىپ، وزدەرىنە ياگليكار دەگەن ورتاق اتاۋ الىپ، ۇيعىر قاعاناتىن قۇرعان كەز. كەيبىر تاريحشىلار ءVىىى عاسىرداعى ۇيعىر قاعاناتىنىڭ بيلەۋشى اۋلەتى بولعان ياعلاكارلار مەن جالايىردى ءبىر رۋ سانايدى. بيلىك باسىندا  تاراق تاڭبالى جالايىر بولا تۇرا، بۇل قاعانات دەرەكتەرىندە دە تاراق تاڭبالى قيات تايپاسى بيلەۋشىلەرىنىڭ ەسىمدەرى كەزدەسپەيدى. نە دەسەك تە، وسى VIII-IX عاسىرلارداعى قاعاناتتارعا قاتىستى دەرەكتەردە دە شىڭعىز حان اتالارىنىڭ حان، قاعان بولعانى جايىندا ەش دەرەك جوق.

 

جوقتان بار جاساعان تەمىرشىڭ

«شىڭعىز حان موڭعولدارىنىڭ قانقۇيلىلىعى» جايلى نەتۇرلى سوزدەر ايتپاستان بۇرىن التاي مەن ۇلكەن حينگان تاۋلارى ارالىعىنداعى شىعىس تۇركتىك تايپا-رۋلاردىڭ «ماڭگى ەل» مەملەكەتىنە بىرىگەر كەزدەگى جاعدايىن زەرتتەپ، بىلگەن ءجون.

تاريحتان ءبىز ماكەدونيا بيلەۋشىسى ءفيلليپتىڭ گرەك تايپالارىن بىرىكتىرۋ سوعىسىن جۇرگىزىپ، وسى ءىسىن بالاسى الەكساندرعا وسيەت ەتكەنىن بىلەمىز. اكەسىنەن الەكساندرعا ەل بيلىگى، سوعىستاردا شىڭدالعان اسكەر قالدى. ال ءدال سونداي بيلىك شىڭعىز حاننىڭ قولىنا اتادان مۇرا بوپ قالدى ما، ونىڭ ءوزىنىڭ دۇنيەگە كەلگەن كەزىندەگى ءومىر سۇرگەن ورتاسىنىڭ تىرشىلىگى قانداي ەدى،  الەمدىك جورىقتارعا شىعۋدى جوسپارلايتىنداي جاعدايى بولدا ما؟

ل.گۋميلەۆ بۇل ولكەنىڭ 861-960 جىلدار ارالىعىنداعى بەرەكەسىز كەزەڭىن «تەمنىە ۆرەمەنا» دەپ اتاپتى. شىنىمەن دە، – كەزىندە حۋننۋ، تۇرك قاعاناتى يمپەريالارىن، ۇيعىر مەملەكەتىن قۇرعان شىعىس تۇركتەرى بۇل كەزدەرى مەملەكەت بولۋدان قالىپ، ءار تايپا جەكە ءومىر كەشىپ، ءبىرىن-ءبىرى شاۋىپ، توناۋمەن اينالىستى. ءتىپتى تايپالار ءوز ىشىندە دە ءبولىنىپ، سوعىسۋعا بارعانىن ءحىى عاسىر اياعىندا دا كەرەيىت تايپاسى بيلەۋشىلەرى اعايىندى گۇرحان مەن توعرىل، جاقامبۇ اراسىنداعى، نايماننىڭ بيلەۋشىلەرى اعايىندى تايان (تاي بۇقا) حان مەن بۇيرىق حان اراسىنداعى قاقتىعىستاردان كورۋگە بولادى.

ەرگەنە قوننان شىققان بورتە-بابانىڭ بالەن ۇرپاقتارىن شەجىرەشىلەر «حان» اتاعانىمەن، قيات تايپاسىنان تاراعان رۋلاردىڭ ارقايسىسىنىڭ جەكە ءومىر سۇرگەنىن بايقايمىز. رۋلاردى بىرىكتىرىپ قيات بولىپ حاندىق قۇرۋعا اركەتتەرى بايقالمايدى. تەك الان-سۇلۋدىڭ بەس ۇلى تۇسىندا وزگە جۇرتتى قاراتقانى تۋرالى مقش-دا  35-بولىمدە بودانجار اعالارىنا: «جاڭاعى تۇڭكەلىك بۇلاقتاعى جۇرتتىڭ ۇلكەندى-كىشىسى، جاقسى-جامانى، باسى-سيراعى جوق، ءبارى بىردەي ەكەن. تىم بەيقام جۇرت سەكىلدى. ءبىز سولاردى باسىپ الساق» دەيدى. 39-بولىمدە: «سول جۇرتتى اعالى-ءىنىلى بەسەۋى جاۋلاپ الىپ، جىلقى ءۇيىرىن، ازىق-تۇلىگىن ءبارىن الىپ، حالقىن مالاي ەتىپ جالداپ وتىردى»،– دەلىنگەن. وسى بەس ۇلدىڭ ەكەۋى دارلىگىن, ۇشەۋى نيرۋن بەس رۋدىڭ نەگىزىن قالاعانى جازىلىپ، ال وزگە ەرگەنەقوندىقتاردان بۇلاردىڭ قاسىندا كىمدەر قالعانى تۋرالى ايتىلمايدى. مۇسىلمان ەلدەرى تاريحشىلارىنىڭ ەڭبەكتەرىندە قايدۋ زامانىنداعى ورىن العان جانجال سەبەبىنەن جالايىر تايپاسىنىڭ ءبىر رۋى شىڭعىز حان اتالارىنا قىزمەتكە بەرىلگەنى جايىندا ءسوز  بولادى. ەندەشە، شىڭعىز حانعا «مۇراعا» تەك جالايىر تايپاسىنىڭ ءبىر بولىگى  عانا «وتەگۋ بوعۋل» بولىپ قالعانى، ال وزگە جۇرتقا بيلىگى جۇرمەگەنىن كورەمىز. (بىراق وسى جالايىر وقيعاسى  شىعىستا  جازىلعان «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى»، «التىن توبشى» شىعارمالارىندا ايتىلماعان.

شىڭعىز حان تاريحىن جازۋشىلار ونىڭ اتاسى قابىل حان تۋرالى «قامۇع موڭعولدى قابۇل قاعان بيلەيتىن ەدى» دەپ، وزگە دە اتالارىنىڭ ەسىمدەرىنە «حان» ءسوزىن قوساتىنىن كورەمىز. بىراق ولاردىڭ وسى ولكەدەگى بۇكىل حالىققا، ءتىپتى بارلىق ەرگەنەقوندىقتارعا دا ەمەس، تەك قياتتىڭ قورالاس رۋىنا عانا «حان» بولعاندىعىن  بايقايمىز.

شەجىرە، تاريحتاردان وزگە تايپالارمەن شىڭعىز حان اتالارىنىڭ قاقتىعىستارى قابىل حان جانە ونىڭ ۇلدارى تۇسىندا باستالعانىن وقيمىز. «جامي`ات-تاۋاريحتا» قابىل حاندى تسزين يمپەراتورى ء(شۇرشىت التان حان) قوناققا شاقىرعاندا، ول بيلەپ ءجۇرىپ يمپەراتوردىڭ  ساقالىنان ۇستاپ ويناعانى ايتىلادى. بۇل وقيعا، «چجۋرچجەني ي گوسۋدارستۆو تسزين» (م.1975.) كىتابىنىڭ اۆتورى م.ۆ.ۆوروبەۆتىڭ پىكىرىنشە، 1135 جىلى بولعان. (ۆاسسال ەلدەرىنىڭ كوسەمدەرىن بيلەتۋ كيدان يمپەراتورلارىنان قالعان ءداستۇر بولسا كەرەك.).

كورشىلەس مەركىت جانە  تاتار تايپالارىمەن سوعىس قابىل حاننىڭ قادان تايشى اتتى ۇلى كەزىندە باستالعانى «جامي`ات-تاۋاريحتا» بىلايشا باياندالادى: «كادان-تايشي پوسلال ك تۋدۋر-بيلگە-چيگينۋ، يز پلەمەني مەركيت، پوسلوۆ س ۆەستيۋ: «داۆايتە زاكليۋچيم مەجدۋ سوبويۋ سويۋز ي …پرەبۋدەم ۆ ەدينەني درۋگ س درۋگوم!». كوگدا پوسلى دوستاۆيلي يزۆەستيە تۋدۋرۋ، توت، نە داۆ وتۆەتا، پرينيالسيا وتتاچيۆات نوج…تۋدۋر سكازال: «نوج يا وتتاچيۆايۋ دليا توگو، چتوبى يم ۆىرەزات توت ەدينستۆەننىي گلاز، كادان-اندى!». مۇنى ەستىگەن قادان تايشى جورىققا اتتانىپ، مەركىت باسشىسى تۇدۇردىڭ ءوز ايتقانىن وزىنە ىستەپ ءولتىرىپتى (1ك. 38-ب.). ەسۋكە باتىردىڭ مەركىتتىڭ قالىڭدىعى ۇلۇندى تارتىپ الىپ ۇيلەنۋى، مەركىتتەردىڭ كەيىن تەمىرشىڭنىڭ ايەلى بورتەنى ءۇشىنشى بالاسى جوشىعا  ەكى قابات بولىپ وتىرعاندا الىپ كەتۋى – سول كيكىلجىڭنىڭ جالعاسى.

قادان تايشىنىڭ قوڭىرات ايەلىنىڭ ءىنىسىن ەمدەي الماعان تاتار ەمشىنى ولتىرۋدەن تاتار تايپاسىمەن سوعىسۋ باستالادى.  ناتيجەسىندە تاتارلار ءشۇرشىت (مانجۇر) حانىنا قابىل حاننىڭ تۋىسى قامباقاي حاندى («قامتىپ باعۋ، بارشاسىن باسقارۋ» دەگەن سوزدەن شىققان ەسىم) جانە ونىڭ ۇلى ۇكىن-بارقاقتى ۇستاپ بەرەدى. ال ءشۇرشىت يمپەراتورى ول ەكەۋىن دە «اعاش ەسەككە» شەگەلەپ ولتىرەدى. تاتارلارمەن قابىلحان ۇلدارى دا، نەمەرەسى ەسۋكە دە سوعىسىپ وتەدى. اقىرى، تەمىرشىڭ 13 جاسقا كەلگەندە، ەسۋكەگە تاتارلار ۋ بەرىپ ولتىرەدى. ءسويتىپ  شىڭعىز حانعا اتالارىنان «مۇراعا» تەك كورشىلەرىمەن سوعىس قالادى.

قابىل حاننىڭ ۇلى بارتاندى دا، بارتانۇلى ەسۋكەنى دە شەجىرەلەردە «حان» اتاماعان، تەك «ءباھادۇر» دەلىنگەن. ەسۋكەنىڭ «موڭعولداردىڭ ءبىر بولىگىن بيلەگەنى» ايتىلادى. ال ول قايتىس بولىسىمەن سول حالىق ەسۋكەنىڭ وتباسىن تاستاپ، ونىڭ بەسىنشى اتاسى قايدۋدىڭ شاراقا لينكۋ اتتى ۇلىنان تارايتىن تايشۇعىت تايپاسىنا كوشە جونەلەدى. ولاردى توقتاتپاق بولعان رۋى قوڭقوتاداي شاراقا قاريانى ءولتىرىپ كەتەدى. ەسۋكەنىڭ ۇلكەن قاتۋنى  ۇلۇننان  ءتورت ۇل، ءبىر قىز، توقالى قوعاقشىننان ەكى ۇلى – ءبارى جاۋقازىن قازىپ، بۇلدىرگەن تەرىپ، بالىق، تورعاي ۇستاپ كۇن كەشەدى. وتباسىنداعى كيكىلجىڭدە تەمىرشىڭ مەن جوشى-قاسار توقالدان تۋعان بەكتەر اتتى ءىنىسىن ولتىرەدى. (بۇل وقيعا مۇسىلمان ەلدەرى شەجىرەلەرىندە ايتىلمايدى).

وسىنداي، اتا-باباسىنان مۇراعا بيلىك تە، بايلىق تا قالماعان تەمىرشىڭدە وزگە ەلدەردى جاۋلاماق وي قايدان بولسىن!؟ وزگە تۇگىل، ءوز تۋىسى تايشىعۇتتار  ءبىر كۇنى ساۋ ەتىپ كەلىپ تەمىرشىڭدى تۇتقىنداپ، موينىنا ايىر اعاش كيگىزەدى. رۋى سۇلدۇس سورقان سارىنىڭ كومەگىمەن ازەر قۇتىلادى. قاسىنا ەكى دوس تاۋىپ، قوڭىرات رۋىنان اكەسى اتاستىرىپ كەتكەن بورتەگە كەش ۇيلەنەدى. («جامي`ات-تاۋاريحتا» قىز اكەسى قوڭىرات داي شەشەننىڭ كوپ ۋاقىت ۇيلەنۋلەرىنە كەلىسىم بەرمەگەنى ايتىلادى).

جالعىز ءۇيلى تەمىرشىڭگە ءۇش مەركىت رۋى شابۋىلداپ، ايەلىن تارتىپ اكەتەدى. مقش-دا تەمىرشىڭگە ايەلىن مەركىتتەردەن قايتارۋىنا ەسۋكە اكەسىنىڭ دوسى بولعان كەرەيىت حانى توعرىل مەن ونىڭ ءىنىسى جاقامبۇ، انداسى جامۇقا اسكەرىمەن كومەكتەسەدى. مقش-دا جامۇقا بودانجار ەكىقابات كۇيىندە العان ايەلدەن تۋعان جاداراتايدىڭ ۇرپاعى دەلىنگەن. ال  «جامي ات-تاۋاريحتا» ونى تۇمبەنە حاننان (نيرۋننان) تاراتادى جانە مەركىتتەرمەن سوعىس ايتىلمايدى. تەك توعرىل حانمەن سول كەزدەرى تاتۋ بولعاندىقتان مەركىتتەردىڭ بورتەنى وسى كەرەيىت حانىنا تارتۋ جاساعانى، ال توعرىل ونى تەمىرشىڭگە قايتارعانى جازىلعان.

«جامي` ات-تاۋاريحتا» جامۇقانىڭ تەمىرشىڭمەن ارازداسۋىنا جىلقى بارىمتالاۋعا كەلگەن جامۇقانىڭ ءىنىسى تاقۋشاردى جالايىر جوشى تارمالانىڭ اتىپ ءولتىرۋى سەبەپ بولدى دەلىنگەن. ال مقش-دا مەركىتتەردى تالقانداعاننان كەيىن جامۇقا مەن تەمىرشىڭنىڭ ءبىر جارىم جىل بىرگە كوشىپ-قونىپ جۇرگەنى ايتىلادى. ەكەۋىنىڭ ءبولىنۋ سەبەبىن تاريحشىلار سان-ساققا جۇگىرتەدى. كسرو كەزىندە بۇعان تاپتىق استار بەرۋشى  عالىمدار دا بولدى (بارتولد). 

لۋبسان دانزاننىڭ  «التىن توبشى» شىعارماسىندا بۇل وقيعا: «تەمۇجىن اۋەلۇن شەشەيگە جامۇقا دوسىنىڭ:

تەمۇجىن دوسىم، تىڭداعىن!

تاۋ ساعالاپ قونايىق –

جىلقىشىعا ءۇي بولسىن.

جاقتايسىڭ با ءسوزىمدى؟

سۋ ساعالاپ قونايىق–

قوي-قوزىنى باققاننىڭ

قولقاسىنا اس بولسىن.

قۇپتايسىڭ با ءسوزىمدى؟»

– دەگەنىن ايتتى. «مەن وسى ءسوزدى تۇسىنە الماي، ەش جاۋاپ ايتپادىم. شەشەيدەن سۇرايىن دەپ كەلدىم»، دەگەندە،  اۋەلۇن شەشە سويلەمەس بۇرىن، بورتە بەگىم اسىعا ءتىل قاتىپ: «جامۇقا اندانى تەز اينىعىش دەيتىن ەدى. ەندى بىزدەن اينيتىن كەزى بولعان ەكەن. جاڭاعى ءسوزى بوپسالاعانى بولار. ءبىز مۇندا تۇسپەيىك. بوگەلمەي ءجۇرىپ، ءبولىنىپ كەتىپ، تۇندەلەتە جۇرەيىك»، دەيدى»،–  دەپ جازىلعان.

جامۇقا تاريحتا شىڭعىز حاننىڭ ءبىر-بىرىمەن قىرىق-پىشاق رۋلاردى ەل ەتسەم دەگەن ءىسىن قىزعانۋشى، ىشتارلىق اۋرۋىنا ۇشىراعان جان رەتىندە بەينەلەنەدى. بۇكىل حالىقتىڭ مۇددەسى ءۇشىن ىستەلىنىپ جاتقان ورتاق ماسەلەگە قىزعانىش بولۋشى ما ەدى؟! ارازدىق سەبەبى باسقا بولار دەپ ويلاعان ەدىم. وسى كىتاپتىڭ ورتا تۇسىندا: «بوعدا ەجەن (تەمىرشىڭ) بۇل كەزدەرى جامۇقانىڭ ايەلى موڭگولەڭ سۇلۋدى تارتىپ (كورپەسىن تارتۋ، وياتۋ، جاسىرىن بارۋ) جۇرەتىن» دەلىنىپتى.  بۇعان جامۇقا شىداپ، سىر بەرمەگەنىمەن، تەمىرشىڭنىڭ ايەلى بورتەنىڭ قىزعانىشپەن كوشتى بولەك قوندىرۋى – ەلدىڭ ەكىگە ءبولىنىپ، ۇزاق جىل سوعىسۋىنا دۋشار قىلعان سياقتى.

مقش-دا جامۇقادان اجىراعان سوڭ، تەمىرشىڭگە ەرگەنە قوننان شىققان تايپالاردان تارعۇت، بارۋلاس، ماڭعىت، ارۋلات، ۇرىياڭقاي، بەسۇت، ءسۇلدۇس، قوڭقوتان، ولقۇنۇت، قورالاس، جاداران، كەنىگىس رۋلارىنان، سونداي-اق جالايىردان ادامار كەلىپ قوسىلادى. مقش-دا 121-بولىمدە: «قورشى كەلىپ: «بودانجاردىڭ ۇستاپ العان ايەلىنەن تۋعان بىزدەر جامۇقامەن ءبىر انادان ەدىك. جامۇقادان ايىرىلار ءجونىمىز جوق ەدى. جاۋىرىنشى كەلىپ مەنىڭ كوز الدىما جايىپ سالدى» دەپ، بولجام بويىنشا ۇلىستىڭ يەسى تەمىرشىڭ بولاتىنىن بىلگەن سوڭ كەلىپ قوسىلعانىن ايتادى. جامقۇقادان ءبولىنىپ، جۇركىن (يۋركين) رۋىنىڭ ءبىر اۋىلى، اكەسىنىڭ ءىنىسى دارىتاي-وتشىكەنجەنىڭ، قۇتۇلى حاننىڭ ۇلى التىن-وتشىكەنجەنىڭ كەلىپ قوسىلعانى، وسى جينالعان جۇرتتىڭ تەمىرشىڭدى وزدەرىنە حان سايلاعانى ايتىلادى. 126-بولىمدە كەرەيىتتىڭ توعرىل حانى: «مەنىڭ تەمىرشىڭ ۇلىمدى حان كوتەرۋ وتە ورىندى. موڭعول حاندارسىز قالاي بولماقسىڭدار. بەرەكە-بىرلىكتەرىڭدى بۇزباڭدار» دەدى»،– دەلىنگەنمەن، سايلاۋشىلار قاتارىندا ەرگەنەقوندىق «موڭعولدار» عانا ەمەس جالايىر تايپاسىنىڭ كىسىلەرى دە بارىن بايقايمىز.

ءىنىسى تايشار ءولتىرىلدى دەپ جامۇقا باستاعان جاداران «ون ءۇش جات» بىرىگىپ، ءۇش تۇمەن بولىپ  شىڭعىز قاعانمەن سوعىسۋعا اتتانادى. شىڭعىز حان  سوعىستا شەگىنىپ،  شاتقالدى پانالايدى. جامۇقا 70 قازانعا سۋ قايناتىپ تۇتقىنداردى جازالايدى (مقش.129-ءبولىم).

وسى كەزدە ءشۇرشىت (جۇرجەن) التىن حانعا قارسى تاتار تايپاسىنىڭ مەگەجىن سەگۇلتى باستاعان رۋى كوتەرىلىسكە شىعادى. مۇنى ەستىگەن تەمىرشىڭ كەرەيىت حانىنا: «اتا-بابالارىمىزدى قۇرتقان تاتارعا قارسى بىرگە سوعىسايىق ءبىز. توعرىل اكەي تەز جەتىڭىز»،– دەپ ەلشى جىبەرەدى. شىنىمەن دە، تاتارلار ەرتەرەكتە توعرىلدىڭ اكەسى كەرەيىتتەر حانى بۇيرىقتى دا تسزين يمپەراتورىنا ۇستاپ بەرىپ، ال ول حاندى «اعاش ەسەككە» شەگەلەپ ولتىرگەن ەدى. شىڭعىز حان «اتا-بابالارىمىزدىڭ كەگىن الايىق» دەپ ۇكىن-بارقاقتان تاراعان جۇركىن (يۋركين) رۋىنا حابار جىبەرىپ التى كۇن كۇتكەنىمەن ولار كەلمەيدى. كەرىسىنشە، تەمىرشىڭنىڭ سوعىسۋعا كەتكەنىن پايدالانعان جۇركىندەر  ونىڭ قونىسىن توناپ، ون ادامىن ءولتىرىپ كەتەدى). تاتاردىڭ مەگەجىن سەگۇلتۇنىن ءولتىرىپ، كوتەرىلىستى باسۋعا كومەكتەسكەنى ءۇشىن تسزين ءمينيسترى (چەن-سيان) وڭعۇن كەرەيىت حانى توعىرىلعا «ۆان» اتاعىن، ال تەمىرشىڭگە «چاۋىت قۇري» اتاعىن بەرەدى.

يمپەراتوردىڭ جىلى قاباعىنا ءىلىنۋى، ارينە، تەمىرشىڭنىڭ جاعدايىن نىعايتادى. تاريحتا مۇنداي، سىرتقى مىقتى مەملەكەتتىڭ قولداۋىنا قول جەتكىزۋ اركىمگە بۇيىرا بەرمەگەن. ءوز ەلىندەگى بيلىككە جەتكەندەردىڭ باسىم كوپشىلىگى سىرت ەل قولداۋى ارقاسىندا كەلەتىنىن الەمدىك تاريح تاجىريبەسىنەن بايقايمىز.  ءدال وسىلايشا، يمپەريانىڭ دۇشپانىن جەڭىپ بەرۋ ارقىلى ءوز جاعدايىن نىعايتىپ، ارتىنشا سول يمپەريانى دا جەڭۋ مىسالى 545 جىلى تۇرك قاعاناتىن قۇرار قارساڭدا دا بولعان. تابعاش (جۋجان) بيلەۋشىسىنە قارسى كوتەرىلگەن تەلەلەرگە بۋمىن باسقارعان تۇركتەر قارسى شىعىپ، ولاردى قوسىپ الىپ كۇشەيگەن  سوڭ، جۋجان وتارشىلدىعىنان قۇتىلعان ەدى.

تەمىرشىڭنىڭ بەدەلىنىڭ، كۇشىنىڭ وسۋىنەن قاۋىپتەنگەن ءوزىنىڭ قىز الىسپايتىن تۋىس رۋلارى قاتاعان مەن سالجىعۇت بىرىگىپ، ءتورت تاتار رۋى، نايماننىڭ بۇيرىق حانى، مەركىتتىڭ توقتوعا بەگىنىڭ ۇلى قۇت، ويراتتىڭ قۇتۇقا بەگى، سونداي-اق  ەرگەنەقوندىق «ماڭىەلدىكتەردەن» قوڭىراتتىڭ دەرگەك ەمەل العۇي باستاعان، قورالاستىڭ شويوق شاعان، تايشىعۇتتىڭ تارعۇتاي-قىرىلداق، ت.ب. كوسەمدەرى باستاعان ەل 1201 جىلى  جامۇقانى «گۇرحان» ەتىپ سايلايدى. ونى گۇرحان كوتەرە سالىسىمەن تەمىرشىڭ مەن ۆان حانعا  قارسى سوعىسقا اتتانۋعا دايىندالادى. مۇنى قورالاستىڭ قورىدايى ەستىپ قالىپ، تەمىرشىڭگە جەتكىزەدى. ەكى جاق كۇيتەن دەگەن جەردە سوعىستى باستاعان كەزدە نايمان بۇيرىق حان مەن ويرات قۇتۇقا بەك ەكەۋى جادىمەن بوران سوقتىرىپ، جاڭبىر جاۋدىرماق بولادى. بىراق جادىسى تەرىس بۇرىلىپ، وزدەرىنىڭ ۇستىنە تۇسەدى. ولار «ءتاڭىرى ءبىزدى ۇناتپادى-اۋ» دەپ بىتىراپ قاشىپتى (مقش، 143-ءبولىم). وسى سوعىستىڭ باسىنداعى جاعدايدى راشيد اد-دين بىلايشا جازعان: «سانگۋن، سىن ون حانا، ناحوديلسيا نا فلانگە. بۋيۋرۋك-حان (نايمان) زامەتيۆ يح سكازال: «ەتو – پلەميا مونگولوۆ! مى رازوبەم يح ۆسەح سرازۋ». ون ۆىسلال پەرەدوۆوي وترياد يز ۆويسك نايمانوۆ ي پلەمەن مونگول، بىۆشيح س نيم، حاكاچۋ-باحادۋرا يز پلەمەني كاتاكين ي كۋدۋ، يز پلەمەني مەركيت. وني دوشلي دو سانگۋنا ي ناچالي سترويتسيا  ك بيتۆە، نو، نە سرازيۆشيس، ۆەرنۋليس نازاد». «ۆ ەتو جە ۆرەميا پريبىل ي دجامۋكە ۆمەستە س بۋيۋرۋك-حانوم ي س تەمي ليۋدمي، كوتورىە يزبرالي ەگو نا گۋرحانستۆو. تاك كاك يح پولوجەنيە ستالو تاكيم پلاچەۆنىم،  دجامۋكە ۆتوريچنو سكلونيلسيا نا ستورونۋ چينگيز-حانا، رازگرابيل جيليششا تەح پلەمەن، كوتورىە ۆوزۆەلي ەگو نا تسارستۆوۆانيە، ي ياۆيلسيا ك چينگيز-حانۋ س پروياۆلەنيەم رابسكوي پوكورنوستي» ء(ى ت. 2ك.122-ب.)

وسى  بولعان سوعىستاردان مىناداي تۇجىرىم جاساۋعا بولادى: 1. سوعىسۋشى ەكى جاقتىڭ قۇرامىندا دا ەرگەنە قوننان شىققان «موڭعول» لاقابتى رۋلاردىڭ جانە راشيد اد-دين «تۇركتەر» دەگەن تايپالاردىڭ ارالاس جۇرگەنىن كورەمىز. بۇل – «شىڭعىز حان باستاعان موڭعولدار وزگە تۇرك رۋلارىن جاۋلاپ الۋ سوعىستارىن جۇرگىزگەن» دەگەن پىكىردى جوققا شىعارادى. وسى سوعىستاردىڭ رۋ ارالىق ەمەس، اركىمنىڭ ءوز  مۇددەسى ءۇشىن بولعان ازاماتتىق سوعىس ەكەنىن بايقايمىز. كەيىنىرەك، شىڭعىز حان كەرەيىتتەردىڭ ون حانىمەن،  نايماننىڭ تايان حانىمەن سوعىسقاندا دا ءوزىنىڭ قىز الىسپايتىن تۋىستارى  قاتاعان مەن سالجۋىت رۋلارى  وعان  جاۋ بولادى ء(ى ت. 2-ك. 117, 180-بب.).  رۋلاستارى تۇگىل، اتاسىنىڭ، اكەسىنىڭ تۋىستارى دا قارسى جاققا قوسىلىپ كەتكەن جاعدايلاردى شەجىرەلەردەن ءجيى كورەمىز. وسى ءۇشىن  شىڭعىز حان اتالاستارى التىن مەن  قۇشاردى، ءوز اكەسىنىڭ ءىنىسى ءدارىتاي-وتشىكەنجەنى ولتىرۋگە ءماجبۇر بولادى; 2. وسى ولكەدەگى ءحىى عاسىر اياعىنداعى سوعىستارعا تەك شىعىس تۇرك تايپالارى مەن ەرگەنە قوننان شىققان «موڭعول» لاقابتى تۇرك  قيات تايپاسىنان تاراعان رۋلاردىڭ عانا قاتىسقانىن كورەمىز. ءتورت تارابىنداعى كورشى ەلدەر بۇل سوعىستارعا ارالاسپاعان. مۇنىڭ سەبەبى – وسى سوعىسۋشى تايپالار بارشاسى ءبىر حالىق بولعاندىقتان، سىرتان جاۋ كەلگەن جاعدايدا ءوزارا قىرقىستى توقتاتىپ، سىرتقى دۇشپانعا قارسى بىرىگىپ كەتەرىن ەسكەرگەننەن. بۇل راشيد اد-ءديننىڭ: «موڭعولدار دا تۇركتىڭ ءبىر تايپاسى ەدى»، دەگەنىن دالەلدەسە كەرەك. (راشيد اد-دين باستاپقىدا وعىز حانعا باعىنباي شىعىسقا كەتكەن تۇركتەردىڭ بارشاسىن «موڭعول» اتاسا، ال كەيىننەن «موڭعولدار» دەپ شىعىس تۇركتەرىنىڭ قيات تايپاسىنان تاراعان رۋلاردى (ەرگەنەقوندىقتاردى) اتايدى. ال 1206 جىلعى قۇرىلتايدان كەيىنگى تاريحتى بايانداعاندا  قايتادان «موڭعول» اتاۋىن بارلىق شىعىس تۇركتەرىنە قولدانادى);  3. ەرگەنە قوننان شىققان قيات پەن نۇكۇزدەن تاراعان رۋلاردىڭ ءوزارا قاقتىعىستارىنا ارالاسىپ، شىڭعىز حانمەن سوعىسقا كىرۋلەرى ارقىلى تاتار، مەركىت، نايمان، ويرات تايپالارى كەلەشەكتە شىڭعىز حاننىڭ ولاردان كەك قايتارۋىنا وزدەرى سەبەپ تۋدىرعانىن كورەمىز. بۇل ولكەدەگى جاعدايدى انىعىراق ءبىلۋ ءۇشىن وسىنداعى ەڭ ءىرى، مىقتى دەگەن ەكى حاندىق جايىنا توقتالىپ  وتەيىك.

 

كەرەيىت حاندىعىنىڭ احۋالى

 

«جامي`ات-تاۋاريح» كەرەيىتتەر جايىندا: «وني بىلي سلاۆنى منوگوچيسلەننىم پلەمەنەم، ۆويسكامي ي درەۆنيمي گوسۋداريامي، يمەلي سحودستۆو س مونگولسكيمي پلەمەنامي، يح وبىچاي، نراۆى، نارەچيا ي سلوۆارنىي سوستاۆ (لۋعات) – بليزكي درۋگ ك درۋگۋ. ۆ تو ۆرەميا ۆ تەح پرەدەلاح وني يمەلي بولشە سيلى ي موگۋششەستۆا، چەم درۋگيە پلەمەنا. دو نيح دوشەل پريزىۆ يسۋسا، – مير ەمۋ! – ي وني ۆستۋپيلي ۆ ەگو ۆەرۋ وني پرەدستاۆليايۋت سوبويۋ رود مونگولوۆ. منوگو ۆراجدوۆالي س منوگوچيسلەننىمي پلەمەنامي، وسوبەننو س پلەمەنامي  نايمانوۆ»، – دەپ جازعان  (ىت.2ك.108-ب.).

«ۋ دەدا ون-حانا بىلو يميا ماركۋز. ۆ تو ۆرەميا تاتارسكيە پلەمەنا بىلي ۆەسما منوگوچيسلەننى ي موگۋششەستۆەننى، ودناكو پوستوياننو ۆىكازىۆالي پوكورنوست گوسۋداريام حيتايا ي دجۋردجە. ۆوسپولزوۆاۆشيس سلۋچاەم تاتارسكي نور-بۋيرۋك حان زاحۆاتيل ماركۋزا ي وتپراۆيل ك گوسۋداريۋ دجۋردجە، ون پريگۆوزديل ەگو ك «دەرەۆياننومۋ وسلۋ»  ي ۋبيل».

ماركۋز حاننىڭ ەكى ۇلىنىڭ ۇلكەنى – قۇرشاقۇس-بۇيرىق، كىشىسى – گۇرحان. قۇرشاقۇستىڭ ۇلدارى – توعرىل، ەركە قارا، كەرەيتاي، ت.ب. كەرەيتاي بالا كەزىندە  تاڭعۇتتاردا تۇرىپ، ولار اقىلدىلىعى ءۇشىن دجاقامبۋ (تيبەت تىلىندە دجا – ولكە، كامبۋ– ۇلى ءامىرشى) دەگەن لاقاب ات بەرگەن. قۇرشاقۇس حان توعرىلدى تاق مۇراگەرى ەتىپ، ال ءوز ءىنىسى گۇرحانعا بولەك ۇلەس بەرەدى. توعرىل اعاسى تاي تەمىر مەن ءىنىسى بۇقا تەمىردى الداپ شاقىرىپ، ولتىرەدى. وسى ءۇشىن ونى  اكەسىنىڭ ءىنىسى گۇرحان شابادى. جەڭىلگەن توعرىل حان ەسۋكە-باتىردان كومەك سۇراپ كەلگەندە قۇتۇلا حاننىڭ ەسۋكەگە ايتقانى «تاۋاريحتا»: «درۋجبا س نيم نە دوبروە دەلو، پوسكولكۋ مى ەگو حوروشو ۋزنالي. لۋچشە ستات اندويۋ س گۋرحانوم، تاك كاك ۋ نەگو مياگكي ي حوروشي حاراكتەر، ا ەتوت چەلوۆەك ۋبيل سۆويح براتەۆ ي كروۆيۋ يح زاپاچكال زناميا چەستي»، – دەپ جازىلعان ء(ى-ت.1-ك.130-ب.). بىراق ەسۋكە توعرىلمەن «اندا» بولىپ، كەرەيىت تايپاسىنىڭ بيلىگىن وعان الىپ بەرىپتى. ال گۇرحان تەك 30 نوكەرىمەن تاڭعۇتتار ەلىنە كەتىپ، سودان ورالماعان ء(ى ت.2 ك. 110-ب.).

«ملادشي برات ون-حانا ەركە قارا ۋۆيدەل، چتو ون-حان ۋبيل ەگو ستارشيح ي ملادشيح روديچەي ي ستال موگۋششەستۆەننىم، ون بەجال ۆ وبلاست نايمانوۆ ك ينانچ-حانۋ. ينانچ-حان سجاليلسيا ي پوسلال ۆويسكا ي وتوبرال وت ون-حانا پلەميا ي ۆويسكو كەرايتوۆ، وبراتيل ۆ بەگستۆو ون-حانا. ون-حان پرويديا چەرەز تري وبلاستي وبراتيلسيا ك گوسۋداريۋ تۋركەستانا، كاراحيتايسكومۋ گۋرحانۋ. ۆ ەتوي جە وبلاستي… بىلا سمۋتا ي ون وستالسيا بەز پريۋتا. پو بەدنوستي ون دوشەل دو توگو، چتو يمەل ليش پيات كوز، مولوكوم كوتورىح دوۆولستۆوۆالسيا، ي دۆا-تري ۆەربليۋدا… پوسلە توگو، كاك ون پوبروديل ۆ تاكوم بەدستۆەننوم پولوجەني نەكوتوروە ۆرەميا، ون ۋسلىشال  مولۆۋ و پوياۆلەني ۋ چينگيز-حانا موششي ي سيلى. ۆەسنوي 1187 گ. ون پريشەل ك چينگيز-حانۋ»

ون حاننىڭ كەلگەن قۇرمەتىنە  جاسالعان تويدان كەيىن شىڭعىز حان ءوز تۋىستارى قورالاس-جۇركىن (يۋركين– «جۇرەك» سوزىنەن. ح.ق-ا.) رۋىنىڭ قالعانىن دا شاۋىپ، تۇسكەن ولجانى ون حانعا بەرگەن. سونداي-اق، «تاۋاريح»: «1187 گ. چينگيز-حان ۆىستۋپيل پروتيۆ توكتا، ەميرا مەركيتوۆ رازبيل ۋدۋيت-مەركيتوۆ ي ۆسە چتو ون زاحۆاتيل، ون پولنوستيۋ وتدال ون-حانۋ. 1197-98 گگ. ون-حان سنوۆا وكرەپ ي ستال گلاۆويۋ نارودا ي ۆويسك. نەپوسوۆەتوۆاۆشيس س چينگيز-حانوم، ون ۆىستۋپيل نا ۆوينۋ س مەركيتامي ي پورازيل يح. ي ۋبيل سىنا توكتا توكۋز-بەكي. توكتا-بەكي بەجال ك ودنومۋ يز مونگولسكيح پلەمەن، كوتوروە نازىۆايۋت بارگۋت» دەيدى ء(ى ت. 2 ك،11-ب.).

ون حانمەن ءىنىسى جاقامبۋ دا رەنجىسىپ، كەرەيىتتىڭ تۇمەن-تۇبەگەن، تۇڭقايىت رۋلارىن الىپ، شىڭعىز حانعا كەلەدى. وسى كەزدە شىڭعىز حانمەن سوعىسۋعا كەلگەن مەركىتتەردى ەكەۋى بىرلەسىپ جەڭەدى. تاتۋ كەزدەرىندە كەرەيىت جاقامبۋدىڭ ابيكە ەسىمدى قىزىنا شىڭعىز حان، ءبىر قىزىنا ۇلى جوشى، تاعى بىرىنە ۇلى تۋلي ۇيلەنگەن. شىڭعىز حان جاقامبۋدى ەكى رەت توعرىل حانمەن تاتۋلاستىرىپ، رۋىمەن قوسا  ەلىنە قايتارادى ء(ى ت.2 ك.94-ب.). بىراق جاقامبۋ كەيىنىرەك كەرەيدىڭ ءتورت امىرىمەن اعاسىنان ءبولىنىپ، نايماننىڭ تايان حانىنا كەتەدى ء(ىت.2-ك.118-ب.).

1200 جىلى شىڭعىز حان مەركىتتىڭ الاق ءۇدۇر، تايجۋىتتىڭ قىرقان تايشى، تاتاردىڭ شاقىر، قالباقار دەگەن رۋباسىلارىمەن سوعىسقان كەزدە جوشى-قاسار قوڭىرات رۋىنا سەنىمسىزدىك جاساپ، سول ءۇشىن شىڭعىز حاننان ءبولىنىپ كەتەدى. وسى كەزدەرى شىڭعىز حانمەن تاتۋلاسقانداي بولعان جامۇقا توعرىل حاننىڭ ۇلى سەنگۇنگە بارىپ: «شىڭعىز حاننىڭ ءسوزى باسقا، ال جۇرەگى  نايمان حانىمەن ءبىر، تايان حانعا ءۇنىمى ەلشى جىبەرىپ تۇرادى»،– دەپ، شىڭعىز حانمەن سوعىسقا ۇگىتتەيدى.

تاتارلارمەن سوعىس كەزىندە شىڭعىز حاننىڭ: «سوعىس كەزىندە الاڭداماي، ولجانى سوعىستان سوڭ عانا بولىسەيىك»،– دەگەن بۇيرىعىن بۇزعانى ءۇشىن ولجادان قاعىلىپ رەنجىپ، شىڭعىز حاننىڭ  جاقىن تۋىستارى – قۇتۇلا حاننىڭ ۇلى التىن، نەكۇن تايشىنىڭ ۇلى قۇشار، ەسۋكەنىڭ  ءىنىسى ءدارىتاي-وتشىكەنجە ون حانعا كەلگەن. ولار دا جامۇقانىڭ ءسوزىن قوشتاپ، شىڭعىز حاندى جاماندايدى. سەنگۇن شىڭعىز حانمەن سوعىسۋ قاجەتتىگىن ايتىپ اكەسى توعرىل حانعا حابار جىبەرگەنىمەن، ول كەلىسپەي، بالاسىنا رەنجيدى. سەنگۇن شىڭعىز حان جۇرتىنىڭ جايىلىمىنا ءورت قويادى. الدىندا سەنگۇننىڭ قىزىن جوشىعا ايتتىرعانىن پايدالانىپ تويعا شاقىرعان بولىپ، شىڭعىز حاندى ءولتىرۋدى جوسپارلايدى. («جامي` ات-تاۋاريح».ءى ت. 2 ك. 123-ب.).  مۇنىسى اشكەرە بولعان سوڭ اكەسى ون حاندى دا سەنگۇن كوندىرىپ، شىڭعىز حانعا كەنەتتەن شابۋىل جاساماققا جورىققا دايىندالادى.  مۇنى ەستىپ قالعان ەكى جىلقىشى كىشىلىك پەن باداي تەز ارادا اتتانىپ، شىڭعىز حانعا حابار جەتكىزەدى. ەكى جاق سوعىسقاندا كۇشى باسىم كەرەيىتتەر جەڭەر مە ەدى، سەنگۋننىڭ بەتىنە وق ءتيىپ  جاراقاتتانعاندىقتان ۇرىس توقتايدى. شىڭعىز حاننىڭ اسكەرى تاراپ، ءوزى شاعىن نوكەرىمەن شولگە شەگىنىپ كەتەدى. ودان ورالىپ، كەلتەگەي-قادا وزەنى (قالقا وزەنى) وڭىرىنە توقتاعاندا  ءبىرتالاي حالقى قايتا كەلىپ قوسىلادى. قوڭىرات تايپاسى جانە قۇرالاس رۋىنان جەڭىلىپ قاشقان بوتا باستاعان يكيراس رۋى كەلىپ قوسىلادى.

وسى جەردەن شىڭعىز حان توعرىل حانعا ەسۋكەنىڭ جانە ءوزىنىڭ جاساعان كوپتەگەن جاقسىلىقتارىن ەسىنە سالىپ حات جازىپ، تاتۋلىققا شاقىرادى.  حاتتا، ءبىر كەزدەرى شىڭعىز حاننىڭ ءدۇربان، قاتاعان، سالجۋىت (ماڭگىەلدىك رۋلار) پەن كەرەيىتتىڭ تۇنقايىت رۋىن جانە تاتاردى باعىندىرىپ، توعرىل حاننىڭ قاراماعىنا بەرگەنىن ايتىپ: «ەندى سول تايپالاردىڭ كۇشىمەن مەنى قورقىتپاقسىڭ»،–دەۋى دە ون حان اسكەرىندە وزگە، شىڭعىز حانعا تۋىس رۋلاردىڭ جۇرگەنىن كورسەتەدى ء(ىت.2ك.129-ب). شىڭعىز حاننىڭ ەلشىلەرىن تىڭداعان ون حان: «پراۆدا نا ەگو ستورونە، ۆ ەگو جە ستورونۋ ناپراۆيلاس نەسپراۆەدليۆوست. نو وتۆەتوم نا ەتۋ رەچ ۆەداەت موي سىن سانگۋن!»،– دەپتى. ال سانگۋن: «ەسلي ون ۆىيدەت پوبەديتەلەم، ناش ۋلۋس بۋدەت ەگو، ا ەسلي مى ۆىيدەم، ەگو ۋلۋس بۋدەت ناشيم!»،– دەپ، ءوزىنىڭ ەكى قولباسشىسى بىلگەبەك پەن تۋدانعا جورىققا اتتانۋعا بۇيىرعان ەكەن («جامي` ات-تاۋاريح»، ءى ت.2 ك.131-ب).

وسى كەزدەرى شىڭعىز حاننىڭ كەرەيىت ىشىندە جۇرگەن تۋىستارى ءدارىتاي، التان، جامۇقا جانە تاتار ءامىرى اقىلداسىپ: «ناپادەم ۆراسپلوح نا ون-حانا، ستانەم سامي گوسۋداريامي ي نە پريسوەدينيمسيا ني ك ون-حانۋ، ني ك چينگيز-حانۋ ي نە بۋدەم وبراششات نا نيح ۆنيمانيا»،– دەپ كەلىسەدى. مۇنى ون حان ەستىپ قويىپ، ولاردى توناپ الادى. سول سەبەپتەن ءدارىتاي-وتشىكەنجە جانە نيرۋن تايپاسىنىڭ ءبىر رۋى، كەرەيىتتىڭ ساقايىت، نۋندجين جانە تۇنقايىت رۋلارى شىڭعىز حانعا بارىپ قوسىلادى. ال وزگەلەرى التان، كۇشار، تاتار قۇتتى تەمىر نايماننىڭ تايان حانىنا كەتەدى ء(ى ت.2 ك. 132-ب.)

ءدال وسى كەزدە (1203 ج.)  شىڭعىز حانعا ءىنىسى جوشى قاسار كەلەدى. ول بولەك جۇرگەندە ون حان اسكەرى ونىڭ بالا-شاعاسىن تۇتقىنداپ اكەتكەن. شىڭعىز حان جوشى قاساردىڭ اتىنان ونىڭ ون حانعا قوسىلاتىنىن ايتىپ  ەلشى جىبەرەدى. جوشى قاساردىڭ اعاسىنان بولەك جۇرگەنىن بىلەتىن ون حان بۇعان سەنىپ، جوشى قاساردى كۇتىپ وتىرعاندا، جولدى كورىپ العان ەكى ەلشى شىڭعىز حان اسكەرىن تۇندە باستاپ، ون حان ورداسىنىڭ ۇستىنەن تۇسىرەدى. تاس-تالقان بوپ جەڭىلگەن ون حان مەن ۇلى سەنگۇن از نوكەرىمەن قاشىپ نايماندار شەكاراسىنان وتكەندە، ون حاندى  نايماننىڭ قورى سۇبەشى جانە تاتىق شال دەگەن ەكى ءامىرى ءولتىرىپ، باسىن تايان حانعا اكەلەدى.  «بەكەر ولتىرگەنسىڭدەر» دەپ، تايان حان الگى ەكەۋىن جازالاپ، ال توعرىل حاننىڭ باسىن كۇمىسپەن كومكەرىپ، ءوز تاعىنىڭ ۇستىنە بىرنەشە كۇن قويىپ قويعان ەكەن.

سەنگۇن نايمانداردان قاشىپ تيبەت شەكاراسىنا جەتەدى دە، سونداعى ەلدى توناپ كۇن كەشەدى. تيبەتتىكتەر ونى ۇستاماق بولعاندا، قاشىپ حوتان مەن قاشقار ماڭىنا كەلەدى. سول جەردى مەكەندەيتىن  قالاش تايپاسىنىڭ بيلەۋشىسى قارا قىلىش سەنگۇندى ۇستاپ ءولتىرىپ، كەيىنىرەك ونىڭ بالا-شاعاسىن شىڭعىز حانعا جىبەرىپ، ءوزى دە  وعان باعىنعان ەكەن. «تاكوۆا بىلا رازۆيازكا دەلا گوسۋدارەي پلەمەن كەرايت ي پرەكراششەنيا ەتوگو دوما»،– دەيدى راشيد اد-دين ء(ىت.2ك.134-ب.).

وسى وقيعالاردان سوڭ كەرەيىتتىڭ  حاراكين رۋىن باسقاراتىن كەيىك باتىر جۇزدەگەن ادامىمەن شىڭعىز حانعا كەلىپ قوسىلادى. شىڭعىز حان ءوز تۋىستارى تايجۋىت، قاتاعان، سالجۋىت رۋلارىمەن سوعىسقاندا كەرەيىت كەيىك شىڭعىز حانعا كومەكتەسەدى. مۇنداي سوعىستى رۋ ارالىق، «موڭعولدار مەن كەرەيىتتەردىڭ سوعىسى»  دەپ قالايشا ايتۋعا بولدى؟

 

نايمان حاندىعى جاعدايى

 

ءحىى عاسىردا نايمانداردى اعايىندى نارقىش-تايان مەن ينانش-بىلگە بۇقا حان باسقارىپتى. («جامي`ات-تاۋاريحتىڭ» ءى تومى، 1-كىتابىندا بۇقانىڭ لاقابى «ەنيات» دەلىنسە، ال وسى تومنىڭ 2-كىتابىندا «ينانش-بىلگە» دەلىنۋى «تاۋاريحتىڭ» ەكى كىتابىن ەكى بولەك ادامدار جازعانىن بايقاتادى. سونداي-اق ونىڭ ۇلى تاي بۇقانىڭ قىتاندار بەرگەن لاقابى 1-كىتاپتا «اي-ۆان» دەلىنسە، 2-كىتاپتا «تاي-ۆان» دەلىنگەن).

شىڭعىز حان كەزىندە نايمانداردىڭ حانى وسى ينانش-بىلگە بۇقا حاننىڭ ۇلكەن ۇلى تاي بۇقا (نەمەسە باي بۇقا) بولعان. تسزيندىكتەر بەرگەن جاناما ەسىمى «تاي-ۆان» – حاننىڭ ۇلى، حانزادا دەگەن ءسوز ەكەن، جۇرت سوندىقتان تايان دەپ اتاپ كەتكەن دەيدى شەجىرە. ينانش بىلگەنىڭ ەكىنشى ۇلى بۇيرىق، اعاسى تايان حانعا باعىنباي ءوز ايماعى مەن اسكەرىن جەكە باسقارىپتى. ەكەۋىنىڭ الاۋىزدىعىنا نالىعان  قۇبا-تەگىن جىراۋدىڭ ءسوزى «جامي`ات-تاۋاريحتا»: «نىنە جە، كوگدا ۆى دۆا براتا نە ەدينودۋشنى، تو كومۋ پورۋچيت ۋلۋس نايمانوۆ، كوتورىي راسسەيان، رازبروسان ي ۆولنۋەتسيا كاك مورە؟» دەلىنەدى ء(ى ت.1-ك. 136-ب).

تەمىرشىڭمەن جانە كەرەيىت توعرىل حانمەن باستاپقىدا سوعىسىپ جۇرگەن نايمانداردىڭ باسشىسى وسى بۇيرىق. تايان حان تەك كەرەيىت حاندىعى جويىلعان سوڭ عانا شىڭعىز حاننىڭ كۇشەيۋىنەن قاۋىپتەنىپ، ونىمەن سوعىسپاق بولادى. ءسويتىپ تايان حان ۇلى قورعاننىڭ وتكەل قاقپاسىن (وتكەك، ۋتكۋك) كۇزەتەتىن قۇداسى وڭعىت (ۋاق) تايپاسىنىڭ حانى الاكۇش-تەگىنگە شىڭعىز حانعا قارسى سوعىستا وداقتاس بولۋىن سۇراپ ەلشى اتتاندىرادى. بىراق تايان حاننىڭ بۇل نيەتىن وڭعىتتار حانى شىڭعىز حانعا جەتكىزىپ قويادى. مۇنى ەستىگەن شىڭعىز حان نايماندار حانى تايانمەن سوعىسۋعا دايىندالادى. تايان حان كوپ  اسكەر جاساقتاپ جانە وزگە دە تايپالاردىڭ باسشىلارىن وداقتاس ەتەدى. راشيد اد-دين «تاۋاريحىندا»  ولاردى بىلايشا اتاعان: «توقتا – تسار مەركيتوۆ، (يز) پلەمەني تاتار; الين-تايشى – يز ستارشيح كەرايتسكيح ەميروۆ، پلەمەني كاتاكين; كۋتۋكا-بەكي، تسار ويراتوۆ، يز پلەمەني دۋربان; دجامۋكە-سەچەن يز پلەمەني دجاتجيرات، رودا سالدجيۋتوۆ»، دەلىنگەن. (بىراق مەركىت پەن تاتار بولەك تايپالار. قاتاقىن، دۇربەن، جاتجارات، سالجۋىت – ماڭگىەلدىكتەر، كەرەيىت پەن ويراتقا جاتپايدى. مقش بويىنشا جامۇقانىڭ جاتجارات رۋى بودانجاردىڭ وگەي بالاسىنان تارايدى، ال سالجۋىت – بودانجاردىڭ ەكى اعاسىنىڭ بىرىنەن تارايتىن بولەك بۇتاق). مقش-نىڭ  194-195 بولىمدەرىندە، شىڭعىز حانمەن سوعىسۋعا سەسكەنگەن تايان حانعا ۇلى كۇشلىك: «موڭعولدىڭ كوپشىلىگى جامۇقامەن بىرگە بىزدە جاتىر ەمەس پە؟»،– دەپ، قورىقپاۋعا شاقىرادى. بىراق ۇرىس باستالار ساتتە جامۇقا شىڭعىز حاننىڭ كۇشىنىڭ باسىم ەكەنىن ايتۋ ارقىلى تايان حاندى ۇرەيلەندىرىپ، سول سەبەپتى ول  اسكەرىنىڭ ساپىن بۇزىپ، تاۋعا شىعىپ كەتەدى. جامۇقا نايمانداردى تاستاپ شىعىپ، شىڭعىز حانعا ولاردىڭ جاعدايى تۋرالى حابار جەتكىزگەنى ايتىلادى. ءتۇن ىشىندە تاۋدان اسامىز دەپ قاتتى شىعىنعا ۇشىراعان نايمانداردى شىڭعىز حان ەرتەسىنە  وڭاي جەڭەدى. تايان حان سوعىستا ءولىپ، ال ۇلى كۇشلىك قاشىپ، اكەسىنىڭ ءىنىسى بۇيرىققا بارىپ قوسىلادى.

وسى سوعىستا نايماندارمەن بىرگە جۇرگەن شىڭعىز حاننىڭ ءوز تۋىس رۋلارى  جاداران، قاتاعىن، سالجۇعىت، دۇربەن، تايشۋىت، قوڭىرات باعىندىرىلادى. ال، بىرەسە ون حانعا، بىرەسە تايان حانعا كەتىپ جۇرگەن اكەسى ەسۋكەنىڭ ءىنىسى ءدارىتاي-وتشىكەنجەنى، قابىل حاننان تارايتىن اتالاس تۋىستارى التان مەن قۇشاردى شىڭعىز حان  ءولىم جازاسىنا كەسەدى.  بۇل – شىڭعىز حاننىڭ نايمان حانىمەن سوعىسى دا تەك ەكى رۋ اراسىنداعى ەمەس، شىڭعىز حانعا قارسى ءوز تۋىستارى جانە ءارتۇرلى تايپالاردىڭ  ارالاسا سوعىسقانىن كورسەتەدى. وسى سوعىستان كەيىن شىڭعىز حان نايمان كۇشلىك پەن بۇيرىقتىڭ جانە مەركىت توقتانىڭ بىرىككەن كۇشىمەن ەرتىس وزەنىنىڭ بۇقتىرما كولى ماڭىندا سوعىسادى. مەركىت بيلەۋشىسى توقتا جانە نايماندار باسشىسى بۇيرىق قازا تابادى. مەركىتتەردىڭ امان قالعانى دەشتى قىپشاق جەرىنە كەتەدى، ال كۇشلىك  شىعىس تۇركستان، جەتىسۋ ولكەلەرىنىڭ بيلەۋشىسى قارا-قىتاي  گۇرحانىن پانالايدى. گۇرحاننىڭ قىزىنا ۇيلەنىپ، ايلامەن تاعىن تارتىپ الىپ ون ءبىر جىل وسى ەلدى بيلەيدى. ايەلىنىڭ ۇگىتىمەن كۇشلىك حريستيان دىنىنەن شىعىپ، بۋددا ءدىنىن قابىلدايدى دا، ەلدەگى مۇسىلماندار مەن حريستياندارعا قاتتى قىسىم جاسايدى. 1218 جىلى جەبە مەن جوشى اسكەرىنەن جەڭىلگەن  كۇشلىك  باداحشاندا قازا بولادى.

كەيبىر  تاريحشىلار مەركىتتەردىڭ سوڭعى توبىن باعىندىرۋعا دەشتى قىپشاققا 1216 جىلى جوشى باردى، سول جولى حورەزم اسكەرىمەن تورعاي وزەنى (ان-ناساۆي ىرعىز وزەنى دەيدى) بويىندا العاش شايقاس بولدى دەپ جازىپ ءجۇر. ال «جامي`ات-تاۋاريحتا»: «ۆ گود بىكا (1216 گ. ن.ە.) چينگيز-حان پوسلال سۋبەتاي-باحادۋرا نا ۆوينۋ پروتيۆ كۋدۋ… زاتەم ون پريكازال ۆىستۋپيت ۆ پوحود، نا سوەدينەنيە س سۋبەتاي-باحادۋروم، تۋكۋچار-باحادۋرا يز پلەمەني كۋنگيرات… وني وتپراۆيليس سوۆمەستنو دو رەكي چان-مۋرەن، چتو ۆ مونگولي. ۆ تەح پرەدەلاح وني دالي سراجەنيە كۋدۋ، رازبيلي پلەميا مەركيت»،– دەلىنسە ء(ى ت.2 ك. 178-ب.), ال 189-190-بەتتەردە:  «ۆ ەتو ۆرەميا ۆويسكا چينگيز-حانا…پريبىلي، پرەسلەدۋيا بەگلەتسوۆ ەتيح پلەمەن، ۆ پوگرانيچنىە رايونى تۋركەستانا، ۆ مەستنوست..(پروپۋسك ۆ رۋكوپيسي). دوزورنىي وترياد حورەزمشاحا دونەس، چتو مونگولسكوە ۆويسكو ناحوديتسيا ۆ ەتيح پرەدەلاح پوبليزوستي. سۋلتان وتپراۆيلسيا سلەدوم زا نيمي. نەكوتورىە مونگولسكيە راسسكازچيكي  گوۆوريات، چتو ەتو ۆويسكو بىلو تو، كوتوروە چينگيز-حان پوسلال نا ۆوينۋ س كۋدۋ. ۆويسكا حورەزمشاحا ناستيگ ۆويسكا سۋبەتايا ي تۋكۋچارا مەجدۋ دۆۋميا رەكامي كيلي ي كاميح»،– دەلىنگەن. ابىلعازىدا : «كوپ اسكەرمەن ءسۇبىداي باھادۇر مەن قوڭىرات تۋعاشاردى جىبەردى. شىڭعىس حان جىبەرگەن اسكەر ولاردى جەم مۋران وزەنىنىڭ بويىنان تاۋىپ، سوعىسىپ، بىت-شىت قىلدى، كوپشىلىگىن تۇتقىنعا الىپ پەندە ەتتى. ءسويتىپ حيجرانىڭ 613 جىلى (جاڭاشا 1216 ج.) مەركىت پاتشالىعى جويىلدى»،–دەيدى (66-ب.). ال قيلى دا، جەم وزەنى دە ەشقانداي دا موڭعوليادا ەمەس، قازىرگى باتىس قازاقستاننىڭ اقتوبە وبلىسىندا ەكەنى بەلگىلى.

 

* * *

شىڭعىز حان دۇنيەگە كەلەردەن بىرنەشە عاسىر بۇرىن تۇتاستىعى جويىلعان وسى ولكەدەگى تۇرك تايپالارىنىڭ ءبىرىن-ءبىرى شابۋى بىرىگۋ، ەل بولۋ  ماقساتىندا ەمەس، تەك توناپ ولجا تابۋ ءۇشىن جۇرگىزىلگەنىن كورەمىز. بۇل تۇرىمەن ولار ارينە ورتاق جاۋى تسزين ءشۇرشىت-قىتاي وتارشىلدىعىنا قارسى شىعا الماس ەدى. قيداندار دا، جۇرجەندەر دە سولتۇستىك قىتايدا يمپەريا قۇرا وتىرىپ، وزدەرى قىتايلانعانىمەن قويماي، شىعىس تۇركتەرىن دە قىتايلاندىرعانى ولاردىڭ ءوز  ەسىمدەرىمەن ەمەس، قىتايشا لاقابىمەن (تايان، ۆان-ون، سەنگۋم، لينكۋم، چينسان، گويون، فۋدجين، گوا، ت.ت.) اتالعاندارىنان دا كورۋگە بولادى. مۇنداي جاعداي جالعاسقاندا، ەلىكتەۋگە بەيىم قالپىمەن شىعىس تۇركتەرى كەشىكپەي اسسيميلياتسيالانىپ جويىلار ەدى.

ماركستىك تەوريا بويىنشا «سوتسياليزم بىرىنشىدەن ەڭ دامىعان كاپيتاليستىك مەملەكەتتە ورنايدى»  دەپ جۇرگەندە، ەڭ ارتتا قالعان رەسەيدە جۇزەگە اسقانى سياقتى، ەرگەنەقوندىقتاردان الدەقايدا مىقتى، جەكە حاندىق قۇرعان  كەرەيىت، نايمان، ت.ب. تۇرك تايپالارى بولا تۇرا، شىعىس تۇركتەرىنىڭ باسىن قوسۋ قياتتىڭ قورالاسىنان شىققان شىڭعىز حاننىڭ پەشەنەسىنە جازىلىپتى. تاريحتاعى وسى ەكى مىسال – قوعامنىڭ تۇبەگەيلى رەفورمالانۋىنا، اسىرەسە، ىشكى بەي-بەرەكەتسىزدىككە دۋشار بولعان ەل مۇقتاج بولاتىنىن بايقاتسا كەرەك.

العاشىندا تەك «قايتسەك جان قالادى» دەگەن ويمەن قورعانىس سوعىستارىن جۇرگىزگەن، شىعىس تۇرك تايپالارىنىڭ باسىن قوسۋ نەمەسە وزگە ەلدەرگە اتتانىس ويىندا دا بولماعان شىڭعىز حان مەن ونىڭ ازعانا جاقتاستارىن تاريح الاساپىرانى ءوزى ءۇيىرىپ جوعارى شىعارىپ، ناتيجەسىندە 1206 جىلى شىعىس تۇركتەرىنىڭ «ماڭگى ەل» مەملەكەتى قۇرىلدى. بۇل تۇركتەردىڭ ءوزارا بەي-بەرەكەت قاقتىعىستارىن تىيىپ، ولاردى تسزين وتارشىلدىعىنا قارسى شىعا الار كۇشكە اينالدىردى. «ماڭگى ەل» مەملەكەتىنىڭ باس ورداسىن، اتا-بابا وسيەتىنە سايكەس،  شىڭعىز حان دا وتۇكەندە قايتا كوتەردى.

وسى ازامات سوعىسى، نەگىزىنەن، شىعىس تۇركتىك بەس تايپانىڭ عانا (قيات، تاتار، مەركىت، كەرەيىت جانە نايمان)  قاتىسۋىمەن بولعان. ال وزگە تۇرك تايپالارىنىڭ (جالايىر، قىرعىز، ويرات، ۇيعىر، قارلىق جانە باسقالارىنىڭ) ءوز ەرىكتەرىمەن ماڭگىەل مەملەكەتىنە بىرىككەنىن كورەمىز.

تەگى ءبىر رۋ-تايپالاردى بەلگىلى ءبىر كەزەڭدە ورتالارىنان كوسەم شىعىپ بىرىكتىرۋى – تاريحتا كوپتەگەن حالىقتاردىڭ باسىندا بولعان جاعداي. مىسالى ءرۋستىڭ قاھارلى-يۆان پاتشاسى حVI عاسىردا پسكوۆ، نوۆگورود سياقتى ورىس قالالارىن دا قاندى جورىقتارى ارقىلى ماسكەۋ كنيازدىعىنا قوسقانى بەلگىلى. بىراق مۇنى ەشكىم دە «باسقىنشىلىق سوعىسى» دەپ ايتقان ەمەس، كەرسىنشە:  «ورىس جەرىن مەملەكەت ەتىپ بىرىكتىرۋ بولعان» دەيدى. ال شاشىراپ، وزگەلەرگە بودان، ءوزدى-ءوزىن ولجالاپ جۇرگەن تۇرك حالىقتارىن ءبىر مەملەكەتكە بىرىكتىرگەن شىڭعىز حانعا كەلگەندە – وزگە تۇگىل، وتارشىلدار جازىپ بەرگەن تاريحتى عانا ءپىر تۇتار ءوز كوزقاماندارىمىزدىڭ قيسىق سوزدەرىن ەستىپ قالامىز.تاريحتاعى بىردەي وقيعاعالاردى ءارتۇرلى باعالاۋدى كورگەن كەزدە اقىن ع.قايىربەكوۆتىڭ: «باسقانىڭ پاتشاسىنىڭ ءبارى جاقسى، نەلىكتەن ءبىزدىڭ حاندار جامان بولعان؟»، – دەگەنى  ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى.

 

تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەس

شىعىس تۇرك تايپالارىنىڭ باسىن قوسقاننان سوڭ شىڭعىز حان وتارشىلدىق قياناتى وتكەن تسزين ءشۇرشىت-قىتاي مەملەكەتىنە 1211 جىلى جورىققا اتتانادى. بۇل تۋرالى «جامي` ات-تاۋاريح»: «زاتەم گوسۋدار حيتايا التان-حان، كوتورىي بىل ۆەسما ۆەليكيم ي ۋۆاجاەمىم گوسۋدارەم ي كوتورومۋ بولشينستۆو مونگولسكيح ي تيۋركسكيح پلەمەن، وتتوگو، چتو وني جيلي ۆ پرەدەلاح سترانى حيتايا، ۆو ۆسە ۆرەمەنا ۆىكازىۆالي پوكورنوست ي پوۆينوۆەنيە، – توجە ۆەل سەبيا زانوسچيۆو ي، سوگلاسنو پرەجنەمۋ، جدال وت چينگيز-حانا پوكورنوست ي پوۆينوۆەنيە; كرومە توگو، گوسۋداري حيتايا  ۋبيلي نەسكولكو چەلوۆەك يز ستارشيح پوكولەني (دەدوۆ ي ديادەي)  چينگيز-حانا» (66-ب.), – دەيدى، جانە: «ون (شىڭعىز حان) ۆوزنەس ك پرەستولۋ  گوسپودنەمۋ پوكورنۋيۋ مولبۋ ي سكازال: «تاك كاك گوسۋداري حيتايا ۋبيلي حامباكاي-كاگانا، ۋكين-باركاكا ي كادان-باحادۋرا، كوتورىە بىلي مويمي ستارشيمي روديچامي، ي ۋچينيلي ناد نيمي جەستوكوست، يا يدۋ وتومستيت زا نيح ي پروشۋ ۋ تەبيا، ۆەليكي گوسپود، پوموششي ي بوجەستۆەننوي پوددەرجكي!» پوسلە ەتوگو ون سەل نا كونيا ي وتپراۆيلسيا»، – دەپ جازادى «جامي` ات-تاۋاريح» ء(ى ت.2 ك.42-ب.).

تسزين  يمپەراتورى تەك شىڭعىز حاننىڭ عانا تۋىستارىن ەمەس، كەرەيىت توعرىل (ون) حاننىڭ اتاسى ماركۋز-بۇيرىق حاندى دا تاتارلار ۇستاپ بەرگەندە، شەگەلەتىپ ولتىرگەن بولاتىن (129-ب.). سۋن مەملەكەتىنىڭ (وڭتۇستىك قىتاي) ەلشىسى چجاو-حۋن 1221 جازعان «مەن-دا بەي-لۋ» كىتابىندا: «چينگيس (چەن-تسزي-سى) ۆ مالولەتستۆە بىل زاحۆاچەن ۆ پلەن تسزينتسامي، وبراششەن ۆ رابستۆو ي تولكو چەرەز دەسيات س ليشنيم لەت بەجال. پوەتومۋ [ون] زناەت ۆسە دەلا گوسۋدارستۆا تسزين» – دەپ، وزگە شەجىرەلەردە كەزدەسپەيتىن دەرەك ايتقان.

تسزين يمپەرياسىنىڭ بىرنەشە قالاسى قۇلاتىلعاننان كەيىن شۇرشىتتەر كەلىسىم جاساۋعا ءوتىنىش ءبىلدىرىپ، يمپەراتور شىڭعىز حانعا قىزىن بەرەدى. ارتىنشا يمپەراتور شارتتى بۇزىپ، وڭتۇستىك استاناسىنا كوشىپ بارىپ سوعىستى جالعاستىرادى. شىڭعىز حان دا شۇرشىتتەرگە قايتا اتتانادى. بىراق حورەزمگە جىبەرگەن كەرۋەنى تونالىپ، ساۋداگەرلەرى منە ەلشىلەرىنىڭ ءولتىرىلۋى جانە نايمان كۇشلىكتىڭ شىعىس تۇركستان مەن جەتىسۋداعى قاراقىتايلار مەملەكەتىنىڭ بيلىگىن الىپ كۇشەيۋى شىڭعىز حاندى نەگىزگى اسكەرىمەن باتىسقا اتتانۋعا ءماجبۇر قىلادى.  تسزين يمپەرياسىمەن سوعىسقا باسشىلىقتى ول جالايىر مۇقالىعا تاپسىرادى.

«جامي` ات-تاۋاريح» بۇل تۋرالى: «ون تۆەردو رەشيلسيا نا ەتو ۆاجنوە دەلو، نو تاك كاك  كۋشلۋك حان، سىن گوسۋداريا نايمانوۆ، …بەجاۆ، ۋشەل ۆ تۋركەستان ي، ستاكنۋۆشيس س نەكوتورىمي مونگولسكيمي پلەمەنامي، ۆراگامي چينگيز-حانا، زاۆلادەل سترانوي تۋركەستانا، ي سلۋح وب ەتوم دوشەل دو چينگيز-حانا، ەگو نامەرەنيە يتتي نا حيتاي ي ۆ تە پرەدەلى وسلابلو. كوگدا ۆويسكا چينگيز-حانا ۋنيچتوجيلو كۋشلۋكا، سۋلتان حورەزمشاح زاۆلادەل ۆسەي سترانوي تۋركەستانا دو وترار، ياۆليايۋششەيسيا پوگرانيچنوي. پو ەتومۋ پوۆودۋ دياديا پو ماتەري سۋلتانا، پو يمەني ينالچۋك، كوتوروگو نازىۆالي كاير-حان، نەوسموتريتەلنو ي نەوبدۋماننو پەرەبيل ۆ وترارە مۋسۋلمانسكيح كۋپتسوۆ، پوسلاننىح چينگيز-حانوم ( ي پوسلوۆ) ك سۋلتانۋ ۆ تسەلياح ەدينەنيا ي درۋجبى. ۆسلەدستۆي ەتوگو چينگيز-حانوم وۆلادەلا تاكايا ياروست ي گنەۆ، چتو ون پوزابىل پرو دەلا وبلاستەي حيتايا ي چينا ي كارادجان، پوسپەشنو دۆينۋلسيا ۆ وبلاستي تۋركەستانا ي يرانا»، دەيدى ( ءىت.2ك. 67-ب.).

 

اتاجۇرت – تۇركستانعا ورالۋ

 

جەم وزەنى ماڭىندا 1216 جىلى شىڭعىز حان اسكەرىمەن شايقاسىپ قالعاننان سوڭ كوپ ۇزاماي حورەزم شاھى مۇحاممەد «ماڭگىەل» مەملەكەتىنە ءوزى ءبىرىنشى بولىپ ساۋدا كەرۋەنىن جىبەرەدى. ارينە، قاي زاماندا دا مۇنداي كەرۋەندەر ىشىندە وزگە ەلدەردىڭ اسكەري قۋاتىن بىلمەككە بارلاۋشىلار قوسا جۇرەتىنى بەلگىلى.  وسى كەرۋەن حورەزمگە قايتقاندا شىڭعىز حان ءوز ەلىنىڭ ساۋداگەرلەرىن جانە ەلشىسى رەتىندە ماحمۇت حورەزمي، ءالي قوجا بۇحاري، ءجۇسىپ قانقا وتىراري دەگەن ءۇش كىسىنى  قوسىپ، حورەزمشاھقا حات جولدايدى. حات مازمۇنى «جامي`ات-تاۋاريحتا» بىلايشا باياندالادى: «كۋپتسى ۆاشەي ستورونى پريشلي ك نام، ي مى وتپراۆيلي يح نازاد تاكيم وبرازوم، كاك ۆى ۋسلىشيتە. كرومە توگو، مى پوسلالي ۆمەستە س نيمي ۆ تە ۆاشي سترانى نەسكولكو كۋپتسوۆ پريۆەزتي  ۆ ناشۋ ستورونۋ ديكوۆينكي ۆاشيح كراەۆ…وبشيرنوست پروسترانستۆو گوسۋدارستۆا ي پرونيكنوۆەننايا سيلا ۆاشيح پريكازوۆ ياسنى ي زناتي، ي چەرني ۆ بولشەي چاستي زەملي. دليا مەنيا جە ۆى – دوروگوي سىن ي لۋچشي يز مۋسۋلمان. تەپەر، كوگدا پرەدەلى بليزكيە نام، وچيششەنى وت ۆراگوۆ ي پولنوستيۋ زاۆوەۆانى ي پوكورەنى ي س وبەيح ستورون وپرەدەلەنى سوسەدسكيە پراۆا، – رازۋم ي بلاگورودستۆا ترەبۋەت، چتوبى  س وبەيح ستورون بىل بى پروتورەن پۋت سوگلاسوۆاننوستي ي مى ۆزيالي بى نا سەبيا وبيازاتەلستۆا پوموششي ي پوددەرجكي درۋگ درۋگا  ۆ بەدستۆەننىح سوبىتياح، دابى كۋپتسى، وت منوگوكراتنىح پوسەششەني كوتورىح زاۆيسيت بلاگوسوستويانيە ميرا، پەرەدۆيگاليس بى سو سپوكوينوي دۋشوي!» ء(ى ت.2-ك.188-ب.).

«حورەزم شاھ شىڭعىز حان اسكەرىمەن 1216 جىلى سوعىسا تۇرا ونىڭ ەلىنە كەرۋەن جىبەرۋى، شىڭعىز حاننىڭ شاھقا ەش رەنىشسىز الگىدەي حات جازىپ، ەلشى جىبەرۋى قالاي؟» دەگەن سۇراق ەرىكسىز تۋادى. مۇنى ءتۇسىنۋ ءۇشىن حورەزمدىكتەردىڭ جانە ماڭگىەلدىكتەردىڭ كىمدەر ەكەندىگىن ەسكە تۇسىرەلىك.

«وعىز-نامادا» تۇرك ۇرپاعى وعىز حان «ءبىر جاراتۋشىنى» مويىنداماعان تۋىستارىمەن 75 جىل سوعىسقانى، اقىرى سول تۋىستارىنىڭ شىعىسقا اۋىپ «ماڭگىەل» اتانعانى باياندالادى. «جامي` ات-تاۋاريحتا» دا: «ۆ كونتسە كونتسوۆ وگۋز پوبەديل ي زاحۆاتيل وبلاست وت تالاسا ي سايراما دو بۋحارى. نەكوتورىە ەگو دياديا، براتيا ي پلەمياننيكي، كوتورىە ك نەمۋ نە پريسوەدينيليس، پوسەليليس وت نەگو نا ۆوستوك. سرەدي نيح تاك پوۆەلوس سچيتات، چتو ۆسە مونگولى پرويسحوديات يز يح رودا»،– دەلىنەدى  ء(ى ت.1 ك.83-ب.).

سويتكەن موگول، موۆال (ماڭگىەل)  شىعىس تۇركتەرى قىتايلاردىڭ سولتۇستىگىنە بارىپ، تاريحتا سيۋڭنۋ، حۋننۋ اتالعانىمەن، ولاردىڭ سول زاماندا-اق «ماڭگىەل» اتالعانىن وسىناۋ تاريحي ەڭبەكتەردەن وقيمىز. VI-IX عاسىرلارداعى تۇرك، ۇيعىر قاعاناتتارى كەزىندە دە «ماڭگى ەلدىك» ارمان-يدەياسىن ۇستانعان شىعىس تۇركتەرى، XIII عاسىردا شىڭعىز حان باسشىلىعىمەن «ماڭگى ەل» مەملەكەتىن قايتالاپ قۇردى.

ال وعىزدىڭ التى ۇلىنان تاراعان 24 تايپالى وعىز تۇركتەرى اتاجۇرت تۇركستاندا قالعانىمەن، شىعىستا حۋننۋ اتانعان «ماڭگىەلدىك» اعايىندارى ارا-تۇرا قىتايلاردان، سانبيلەردەن (تاتارلاردان) سوققى كورگەن جاعدايدا تۇركستانعا قايتا جىلجىعان كەزدەرى دە بولعان.  اسىرەسە  ج.ج.س. VI-VIII عاسىرلارىندا تۇرك قاعاناتى كەزىندە «ماڭگىەلدىك» شىعىس تۇركتەرى ەستىميدىڭ قولباسشىلىعىمەن تۇركستاننان دا وڭتۇستىككە ءوتىپ، پارسىلارمەن قاقتىعىسىپ، ءۇندى وزەنىنە شەيىن جەتكەنى تاريحتان بەلگىلى.

ح-ءحى عاسىرلاردا تۇركتىڭ قارلىق تايپاسى بيلىك ەتكەن قاراحاندار مەملەكەتى شىعىسى قاشقاردان، باتىستا ارال تەڭىزىنە دەيىن الىپ جاتتى. بۇل مەملەكەتتىڭ وڭتۇستىك شەكاراسى امۋداريا وزەنى بولسا، ال امۋداريادان وڭتۇستىكتەگى كۇللى حوراسان (قازىرگى اۋعانستان، شىعىس يران) مەن سولتۇستىك ينديادا تۇرك تەكتى ماحمۇت عازناۋي لاحور قالاسىن استانا ەتىپ مەملەكەت قۇردى. ونىڭ اسكەرىنىڭ اتىنىڭ تۇياعى ءتىپتى ينديانىڭ سولتۇستىك-شىعىسىنداعى بەنگال جەرىنە ءتيدى. تۇركتەردىڭ  داۋرەنى ءجۇرىپ تۇرعان وسى كەزەڭدە عوي ماحمۇت عازناۋيدىڭ تاپسىرىسىمەن پارسى ءتىلدى اقىن ءفيرداۋسيدىڭ تۇراندى  يراننان جەڭىلدىرگەن جالعان شىعارما «شاح-نامانى» جازىپ، جازاعا ۇشىراپ جۇرگەنى!..

ح عاسىر ورتاسىندا ارال تەڭىزى سولتۇستىگىنەن كەلگەن وزگە وعىز-تۇرك تايپالارى تىقسىرعاننان، وعىزدىڭ قىنىق تايپاسىنىڭ كوسەمى سەلجۇك ءوز حالقىمەن سىرداريانىڭ تومەنگى ساعاسىنان  بۇحارا قالاسى ماڭىنا قونىس اۋدارادى. بۇل جەردە وزگە دە وعىز تايپالارىمەن بۇلار بىردە پارسىلىق سامانيدتەرگە، بىردە افراسياب ۇرپاقتارى قاراحاندىقتارعا، كەيىننەن ماحمۇت  عازناۋيگە قىزمەت قىلادى. عازناۋيلەرمەن ارازداسقان سوڭ سەلجۇك نەمەرەسى توعىرىل بەكتىڭ باسشىلىعىمەن يراندى، ءازىربايجاندى الادى. 1043 جىلى رەي قالاسىن (قازىرگى تەگەران)  استانا ەتكەن سەلجۇكتەر مەملەكەتى ارال تەڭىزىنەن يراك، ۆيزانتياعا دەيىن الىپ، 1055 جىلدارى باعدات، يەرۋساليمگە جەتەدى. قىسقاسى، شىڭعىز حان كەلەر قارساڭدا قاشقاردان جەرورتا تەڭىزىنە، تۇران ويپاتىنان ءۇندى مۇحيتىنا دەيىنگى زور ولكەدە ءۇش تۇرك مەملەكەتى ءۇش عاسىر بويى ءبىر-بىرىمەن جىل قۇرعاتپاي سوعىسىپ، يتجىعىس ءتۇسىپ جاتقان بولاتىن

وسى سەلجۇكتەر يمپەرياسىنىڭ شىعىسىن بيلەۋشى سانجار سۇلتان ءوز گۋليامى (قۇلداردان قۇرىلعان اسكەردىڭ باسشىسى), وعىز تۇركتەرىنىڭ بەكدىلى رۋىنان شىققان انۋش-تەگىننىڭ نەمەرەسى اتسىزدى 1128 جىلى حورەزمگە بيلەۋشى ەتىپ تاعايىندايدى. اتسىزدىڭ ۇلى ەلحان (1156-1172) كەزىندە حورەزم  سەلجۇك اۋلەتىنەن تاۋەلسىزدىك الادى. ەلحاننىڭ ۇلى تەكەش، تەكەشتىڭ ۇلى الا-اد-دين مۇحاممەد كەزىندە حورەزم شەكاراسى سولتۇستىگى تورعاي دالاسىنان – ءۇندى مۇحيتىنا، شىعىسى جەتىسۋدىڭ جارتىسىنان – باتىسىندا يراكقا دەيىن، سونداي-اق ءازىربايجاندى دا الىپ  جاتقان ەدى.

وسىنشاما الىپ مەملەكەتتى بيلەۋشى مۇحاممەدكە شىڭعىز حاننىڭ «سەن مەنىڭ ۇلىمسىڭ» دەگەنى نامىسىنا ءتيدى مە، الدە سول قارساڭدا باعداتتاعى حاليفانى ورنىنان الىپ تاستاۋ ءۇشىن جاساعان  جورىعىنىڭ ءساتسىز بولعانىنا اشۋ ۇستىندە مە  (جولدا ءۇش تاۋلىك بويى جاۋعان قاردان اسكەرىنىڭ كوبى قول-اياعىن ءۇسىتىپ قايتقان), وزگە ەلدىڭ ەلشىسىن ءولتىرىپ، ساۋدا كەرۋەنىن توناپ داستۇرگە جات ماسقارا ءىس قىلادى.

شىڭعىز حان  ساۋداگەرلەرى مەن ەلشىلەرى حورەزم شەكاراسىنداعى وتىرار قالاسىنا  جەتكەندەگى بولعان وقيعا «جامي`ات-تاۋريحتا»: «ۆ گرۋپپە كۋپتسوۆ بىل ودين يندۋس، كوتورىي ۆ پروشلىە دني يمەل س نيم زناكومستۆو; ينالچۋك پريگلاشال ەگو ك سەبە، توت جە، ۆوزگورديۆشيس ۆەليچيەم سۆوەگو حانا چينگيز-حانا،  نە پروياۆليال  ك نەمۋ دولجنوگو ۋۆاجەنيا. كاير-حان نا ەتو سەرديلسيا، دا كرومە توگو ون پوزاريلسيا ي نا يح دوبرو. زادەرجاۆ يح، ون پوسلال پوسلا ك سۋلتانۋ ۆ يراك س ۋۆەدوملەنيەم و پولوجەنيي. حورەزمشاح، نە پوسلۋشاۆشيس ناستاۆلەني چينگيز-حانا، ي نە ۆنيكنۋۆ گلۋبوكو، وتدال پريكاز، دوپۋسكايۋششي پروليتيە يح كروۆي ي زاحۆات يح يمۋششەستۆا»، –دەلىنگەن. 

كوپ تاريحشىلار تۇرقان قاتىندى دا، قايىر حاندى دا قىپشاق تايپاسىنان دەپ جازىپ كەلەدى.  ال ابىلعازى باھادۇردىڭ «تۇرك شەجىرەسىندە»: «ۇرگەنىش پاتشالارىنىڭ ءبىرى تەكەش حان قاڭلىنىڭ ءبىر اكىمىنىڭ تۇرقان اتتى قىزىن الدى. ودان سۇلتان مۇحاممەد حورەزمشاھ تۋدى. قاڭلى حالقىنىڭ قاي-قايسىسى دا تۇرقانعا تۋىس بولاتىن. ولاردىڭ كەيبىرى سۇلتان قىزمەتىنە كەلىپ، مۇسىلمان ءدىنىن قابىلداپ، لاۋازىم يەلىگىن الدى. تۇرقان قاتىننىڭ تۋعان اعاسى قۇمار تەگىنگە سۇلتان ۇرگەنىشتىڭ دارۋعالىعىن بەردى. تۇرقان قاتىننىڭ اكەسىنىڭ ءىنىسىنىڭ بالاسى اينالشىق مۇسىلمان بولىپ، سۇلتان قىزمەتىنە كەلىپ ەدى، وعان عايىر حان دەپ ات قويىپ، تۇركستان ءۋالاياتىن باسقارۋعا جىبەردى. قاڭلىنىڭ كوك اتتى ءبىر جاقسى كىسىسى بار ەدى، وعان كوك حان دەپ ات بەرىپ، بۇحارانىڭ اكىمى ەتتى. جالپى قاڭلىدان كەلىپ، حورەزم شاھقا نوكەر بولعانى ەلۋ-الپىس مىڭداي ادام ەدى. شۋ مەن تالاس بويىندا قالعان قاڭلىلاردىڭ سانى دا ون مىڭ ۇيدەي بار ەدى»،– دەيدى (31-ب.). حورەزم شاھتىڭ ۇلى جالەل اد-دين مەرۆ قالاسىندا اسكەر جيناعاندا دا وعان قاڭلىلار قولداۋ جاسايدى.

وعىز شەجىرەسىندەگى 24 رۋعا كىرمەگەنىمەن، قاڭلى، قىپشاق، قارلىق، ۇيعىر، قالاش – وعىز اسكەرىنىڭ قۇرامىندا اتالادى. ابىلعازى «تۇركتەر» دەپ وسى رۋلاردى عانا اتايدى. ماحمۇت قاشقاري دا، راشيد اد-دين دە «تۇركستان» دەپ سىرداريادان (وتىرار قالاسىنان) قاشقارعا دەيىنگى جەرلەردى  اتايدى. ال شىعىس تۇركتەرى – جالايىر، كەرەي، نايمان، قيات، ت.ب.،– جالپى اتپەن «موڭعولدار» دەلىنگەن.

شىڭعىز حان حورەزم شاھىنا يبن كافرادج بوعرانى باس قىلىپ تاعى دا ەلشىلەر جىبەرىپ، قىلمىسكەر وتىرار بيلەۋشىسىن قولىنا بەرسە، سوعىس جاريالامايتىنىن ەسكەرتەدى. بىراق مۇحاممەد شاھ ينالشىق قايىر حاندى ۇستاپ بەرمەي، كەلگەن ەلشىلەردىڭ باسشىسىن تاعى ولتىرتەدى.

«پوكا وت سۋلتانا نە پرويستەكلو نەسكولكو پوستۋپكوۆ، ياۆيۆشيحسيا پريچينوي رازدراجەنيا ي وگورچەنيا ي پوۆودوم ك پرينياتيۋ مەر ك وتمششەنيۋ، ون نە دۆينۋلسيا دليا بوربى س نيم. ەتي پوستۋپكي حورەزمشاحا بىلي: ۆو-پەرۆىح، ون ۋمەرتۆيل نەوبدۋماننو ي بەز رازمىشلەنيا  كۋپتسوۆ، كوتورىح چينگيز-حان پوسلال ۆ تسەلياح  ەدينەنيا ي يسكانيا ميرا ي كوتورىح سنابديل ليۋبەزنىمي پوسلانيامي ك حورەزمشاحۋ، توت جە سوۆەرشەننو نە وبراتيل ۆنيمانيا نا ەتي سلوۆا; ەششە تو، چتو ۆلادەنيامي تۋركەستانا، كوتورىە ناحوديليس ۆ رۋكاح كۋشلۋكا، كوگدا پوسلەدني بىل ۋبيت ۆويسكوم چينگيز-حانا، زاۆلادەل تسەليكوم سۋلتان. ۆسە ەتو ۆمەستە پوسلۋجيلو پوۆودوم ك نەناۆيستي ي ۆراجدە ي ياۆيلوس پريچينوي وتمششەنيا ي ۆوزدايانيا»، – دەيدى «جامي` ات-تاۋاريح» ء(ى ت.2 ك.190-ب).

ەگەر سول زامانداعى وزگە ءبىر بيلەۋشىنىڭ، مىسالى، حورەزم شاھتىڭ ءوزىنىڭ ەلشىلەرىن شىڭعىز حان ولتىرتسە قايتەر ەدى؟ نەمەسە، قازىرگى زاماندا ءبىر مەملەكەت، ەكىنشىسىنىڭ  500 ساۋداگەرىن قىرىپ، توناسا نە بولار ەدى؟ ارينە، قاي-قايسىسى دا مۇنداي قورلاۋعا توزبەي سوعىس جاريالارى ءسوزسىز. ەندەشە، سارتاۋىلعا جورىق جاساعانى ءۇشىن شىڭعىز حاندى كىنالايتىنداردىڭ  لوگيكاسى تۇسىنىكسىز!

ءسويتىپ، ورتالىق تۇرانداعى (تۇركستانداعى) وعىز-تۇركتەرىنە (حورەزم مەملەكەتىنە) ءوز اعايىندارى، وسى جەردەن 2 مىڭ جىل ەرتەدە شىعىسقا اۋعان ماڭگىەلدىك-تۇركتەر، شىڭعىز حان باسشىلىعىمەن 1219 جىلى جورىققا اتتانادى.  جازدى اسكەرىمەن ەرتىس بويىندا وتكىزگەن شىڭعىز حان حورەزم شاھى مۇحاممەدكە ءوزىنىڭ كەك الۋ ءۇشىن سوعىسۋعا كەلە جاتقانىن ايتىپ ەلشى جىبەرەدى. كۇزدە نەگىزگى اسكەرىمەن وتىرار قالاسىنا جەتەدى. ۇلدارى شاعاتاي مەن ۇگەتايعا وتىراردى الۋدى تاپسىرعان شىڭعىز حان كەنجە ۇلى تۋليمەن  بۇقارا قالاسىنا اتتانادى. وتىرار بيلەۋشىسىنىڭ بەس اي بويىنا بەرىلمەي سوعىسۋى جايىندا راشيد اد-دين: «تاك كاك كاير-حان زنال، چتو ۆوزبۋديتەلەم تەح سمۋت ياۆلياەتسيا ون، تو ني ۆ كوەم سلۋچاە نە پرەدستاۆيل سەبە ۆوزموجنوستي سداچي كرەپوستي; ي نە سوگلاشالسيا نا زاكليۋچەني ميرا» ء(ى ت.2 ك. 198-ب.),– دەپ جازادى.

وتىرار بيلەۋشىسى قاڭلى قايىر حاندى قۇلاق، كوزىنە بالقىعان  كۇمىس قۇيىپ ءولتىرىپتى دەگەن دەرەكتى تەك جالەل اد-ءديننىڭ شەجىرەشىسى ان-ءناساۆيدىڭ شىعارماسىنان  عانا وقيمىز: «چينگيز-حان «ۆەلەل پريۆەستي ك نەمۋ گاير-حانا، زا­تەم پريكازال راسپلاۆيت سەرەبرو ي ۆليت ەمۋ ۆ ۋشي ي گلازا. تاك ون بىل ۋبيت ۆ مۋچەني ي بىل ناكازان زا پوزور­نىي سۆوي پوستۋپوك، زا گنۋسنوە دەلو ي زا پرويسكي، وسۋجدەن­نىە ۆسەمي»، – دەيدى ول («جيزنەوپيسانيە سۋلتانا دجالال اد-دينا مانكبۋرنى»، 16-ب.). حورەزم شاھ مۇحاممەدتىڭ مۇراگەرى جالەل اد-ءديننىڭ قىزمەتىندە بولىپ، ونىڭ ءومىربايانىن جازعان ان-ناساۆي شىڭعىز حانعا قارسى پىكىر ايتقان جالعىز تاريحشى دەپ ەسەپتەلەدى. الايدا، ول دا ينالشىق قايىر حاندى ءوز قىلمىسى ءۇشىن ءتيىستى جازا الدى دەپ ساناعانىن كورەمىز.

جالپى، ول زاماندا قالا قورعاۋشىلارى شابۋىلداۋشىلاردىڭ  ۇستىنە قايناعان  سۋ، ماي، بالقىتىلعان قورعاسىن مەن كۇمىس قۇياتىنى تاريحي قۇجاتتاردا ايتىلادى. ال «جامي`ات-تاۋاريحتا» تەك قايىر حان تۇتقىندالعاننان سوڭ سامارقانت قالاسىنىڭ سىرتىنداعى كوكسارايعا اكەلىنىپ ولتىرىلگەنى جازىلعان («كاير-حانا كازنيلي ۆ كۋك-ساراە»، كۋك-ساراي – زاگورودنىي دۆورەتس ۆ ساماركاندە»،-دەپ تۇسىندىرىلەدى (199-ب.).

قازىرگى بىرقاتار تاريحشىلار وتىراردىڭ اياۋسىز قيراتىلعانى، باي كىتاپحاناسىنىڭ جوعالعانى تۋرالى جازىپ ءجۇر. ونداي كىتاپحانا نەلىكتەن مەمەلەكەت استاناسى گۇركەنشتە ەمەس، ورتالىقتان شەت، كوشپەندىلەر شەكاراسىنداعى جۋىردا عانا جاۋلاپ الىنعان شاعىن قالادا بولعان؟! «ەگەر شىڭعىز حان وتىراردى قيراتىپ تاستاسا، 150 جىلدان كەيىن قىتايعا جورىق كەزىندە اقساق تەمىر قالا قيراندىسىنا نەسىنە توقتاعان؟» دەگەن سۇراقتارعا الگى تاريحشىلار جاۋاپ بەرسە ءجون بولار ەدى.

«حورەزم اسكەرىنىڭ سانى شىڭعىز حان اسكەرىنەن ءۇش-ءتورت ەسە كوپ بولا تۇرا بەتپە-بەت شايقاسقا بارماي، اسكەرلەرىن جەكە قالالارعا ءبولىپ تاستادى، جالەلەدديننىڭ «بۇكىل اسكەرمەن شەكارادا تۇرىپ  جاۋدى قارسى الايىق» دەگەنىمەن كەلىسپەدى»، – دەپ كىنالايدى مۇحاممەد شاھتى تاريحشىلار.

ۆ. ۆ. بارتولد: «يمەننو تياگوستنوە ۆپەچاتلەنيە حورەزمشاحا وت پەرۆوگو بويا س مونگولامي بىلو ودنوي يز پريچين، پو كوتوروي ون ۆپوسلەدستۆي نە رەشيلسيا ۆسترەتيت يح ۆ وتكرىتوم سراجەني»،- دەپ، 1216 جىلعى جەم بويىنداعى شايقاستى  ايتادى. بۇل تۋرالى  «جامي`ات-تاۋاريحتا»: «مونگولسكيە ۆويسكا ۋكلونياليس وت بيتۆى ي گوۆوريلي: «نەت ۋ ناس رازرەشەنيا وت چينگيز-حانا نا ۆوينۋ س سۋلتانوم حورەزمشاحوم، مى پريشلي زا درۋگيم دەلوم!» دەگەنى جازىلعان ء(ى ت.2 ك. 190-ب.). بىراق حورەزم شاھى بۇل ءسوزدى تىڭداماي، سوعىستى ءوزى باستاعان.

ىلگەرىدە  قاراقىتايدىڭ قارت  گۇرحانىنىڭ  قىزىنا ۇيلەنىپ، مەملەكەت بيلىگىن قولىنا العان نايمان كۇشلىك حان، ءوزى بۋددا ءدىنىن قابىلداعان سوڭ، ەلدەگى وزگە دىندەگىلەرگە قاتتى قىسىم جاساعانىن، وعان قارسى كوتەرىلىسكە شىققان حالىقتى قولداۋ ءۇشىن شىڭعىز حان اسكەر اتتاندىرعانىن ايتتىق. جەبە مەن جوشى باسقارعان سول 20 مىڭ اسكەر كۇشلىكتى باداحشاندا ءولتىرىپ، قاشقار-فەرعانا ارقىلى حورەزمنىڭ وڭتۇستىك-شىعىس شەكاراسىنا كەلگەن بولاتىن. ال شىڭعىز حاننىڭ نەگىزگى اسكەرى سولتۇستىك-شىعىستان كەلە جاتتى. وسىلايشا، «ەكى مايدان» پايدا بولۋى سەبەبىنەن حورەزمشاھ اسكەرىن ەكى جاق شەكاراعا اتتاندىرعانشا، قالالاردا ۇستاۋدى ءتيىمدى ساناعان سياقتى. ارينە، تۇركستاندا جەڭىلگەننەن سوڭ دا مۇحاممەد شاھ، مەملەكەتىنىڭ كولەمى بۇكىل اۋعانستان، يران، ءازىربايجاندى دا الىپ جاتقاندىقتان، جاڭا ارميا جاساقتاۋىنا بولار ەدى. بىراق سۇبەتاي مەن جەبە باستاعان 20 مىڭ اسكەر ونى وكشەلەپ وتىرعاندىقتان، ولاي ەتۋىنە مۇرشاسىن كەلتىرمەدى.

شىڭعىز حاننىڭ حورەزمگە جورىعىن سول زاماندا-اق اركىم، ءارتۇرلى باعالاعان. مىسالى اراب تاريحشىسى يبن ال-اسير «تاريح ال-كاميل» شىعارماسىندا: «پەرەسكاز ەتوگو دەلا زاكليۋچاەت ۆ سەبە ۆوسپومينانيە و ۆەليكوم سوبىتي ي وگرومنوم نەسچاستي، پودوبنوگو كوتورومۋ نە پرويزۆوديلي دني ي نوچي ي كوتوروە وحۆاتيلو ۆسە سوزدانيە، ۆ وسوبەننوستي جە مۋسۋلمان. موجەت بىت، رود ليۋدسكوي نە ۋۆيديت نيچەگو پودوبنوگو ەتومۋ سوبىتيۋ دو پرەستاۆلەنيا سۆەتا ي يسچەزنوۆەنيا ميرا، زا يسكليۋچەنيەم رازۆە گوگا ي ماگوگا» (سميزو. ت. 1. 1-2-ب.), — دەيدى. يبن ال-اسير شىڭعىز حان اسكەرلەرى سوعىسقان ەلدەردە بولماعان، تەك  ەستىگەنىن جازعان تاريحشى.

ال «جامي`ات-تاۋاريح» حورەزمشاح تەكەش اتسىزۇلىنىڭ يراكتى باسقارۋعا تاعايىنداعان ادامى ماياشىقتىڭ حالىققا ىستەگەنىندەي قياناتتى وتكەن تاريحتا دا، شىڭعىز حان سوعىسى كەزىندە دە حالىقتىڭ كورمەگەنىن جازادى. سونداي-اق، تەكەش شاھتىڭ حامادان قالاسىندا قايتىس بولىپ جەرلەنگەن حاليفا ءۋازىرى مۋايد اد-ءديندى  كورىنەن قازىپ الىپ، دەنەسىن ورتەپ، باسىن، «ونى سوعىستا جەڭىپ ءولتىردىم»،– دەپ، حورەزمگە جىبەرگەن قىلىعىن دا ايتقان ء(ى ت. 2 ك. 137-ب.).

شىن مانىندە، ورتا عاسىرلاردا سوعىس، زورلىق-زومبىلىق دەگەن ۇيرەنشىكتى ومىرگە اينالعان عوي. بىراق  شىڭعىز حان ءوزى تاڭىرىلىك دىنىنە بەرىك بولا تۇرا، ەشكىمدى دىنىنە قاراي الالاماعانى بەلگىلى. ول كەزدە شىعىس تۇركتەرىنىڭ  كوپشىلىگى تاڭىرىلىك ءدىندى، كەرەيىت پەن نايمان تايپالارى نەستوريان-حريستيان، تۇركستاندىقتار مەن ەدىل-جايىق بويى مۇسىلمان، ءبىرازى بۋددا ءدىنىن ۇستانعان. (قازىر دە جاعدايىمىز ءدال سونداي). وسى سەبەپتەن، ەگەر ءدىن ماسەلەسىنە قاتاڭ قاراعان جاعدايدا ءتۇرلى ءدىني نانىمدا جۇرگەن تۇرك تايپالارىنىڭ باسىن قوسۋ، ءبىر مەملەكەت جاساۋ مۇمكىن بولار ما ەدى؟!.

ال باعداتتىق دارىگەر ابد ال-لاتيف (؟–1232) حورەزمدىكتەردىڭ نەلىكتەن ماڭگىەلدىكتەرگە جىلدام باعىنعانى تۋرالى: «حورەزمشاح مۋحامماد يبن تەكەش بىل ۆور ي ناسيلنيك، ا ەگو سولداتى بىلي سبرودوم. بولشينستۆو يز نيح بىلي تيۋركي – ليبو يازىچنيكي، ليبو نەۆەجەستۆەننىە مۋسۋلما­نە. ون يمەل وبىكنوۆەنيە ۋبيۆات چاست پلەمەني، ا وستاۆشيحسيا برات ك سەبە نا سلۋجبۋ، ي سەردتسا يح بىلي پولنى نەناۆيستي ك نەمۋ. ني پو وتنوشەنيۋ ك سۆوەمۋ سوب­ستۆەننومۋ نارودۋ، ني پو وتنوشەنيۋ ك ۆراگام ون نە ۆەل وسموتريتەلنوي پوليتيكي. ي ۆوت ۆىستۋپيلي پروتيۆ نەگو ەتي تاتارى، ۆسە سىنوۆيا ودنوگو وتتسا، س ودنيم يازى­كوم، ودنيم سەردتسەم ي ودنيم ۆوجدەم، كوتورومۋ وني پوۆي­نوۆاليس»، – دەپ جازعان.

    «جامي`ات-تاۋاريح» ۇجىمدىق  جۇمىس بولعاندىقتان ونىڭ ءبىر بەتتەرىندە شىڭعىز حان ماقتالىنسا، ال ەندى ءبىر قۇراستىرۋشىلار ول تۋرالى ءتىپتى: «ۋبيۆالي ۆسياكوە جيۆوە سۋششەستۆو يز ليۋبوگو رودا ليۋدەي ي ليۋبوي پورودى سكوتينى، ديكيح جيۆوتنىح ي پتيتس…» ء(ى ت.2 ك.216-ب.), – دەيدى. ارينە، «جابايى اڭدار مەن قۇستاردى دا قىردى»  دەۋ اقىلعا قونبايتىن ءسوز. جالپى، مۇسىلمان ەلدەرىندەگى ورتاعاسىرلىق تاريحشىلاردا ادامدى اسا باتىر ەتىپ كورسەتۋ  ءۇشىن ونى نەعۇرلىم قاتىگەز، قانقۇيلى ەتىپ سۋرەتتەۋ ءداستۇرى بولعانى بايقالادى.

حورەزم قۇرامىنا سىرداريا سولتۇستىگىنىڭ دە، ماۋرەنناحردىڭ (ەكىداريا ارالىعى) دا قوسىلعانىنا ول كەز كوپ ۋاقىت وتپەگەن. مىسالى، سىعاناقتى جاۋلاۋ تۋرالى جۋۆەيني «تاريح-ي جاھانكۇش» اتالاتىن شىعارماسىندا: «ۆ 591 (1195) گ. حورەزمشاح پود پرەدلوگوم سۆياششەننوي ۆوينى پروتيۆ نەۆەرنىح وتپراۆيلسيا ۆ سۋگناك. پراۆيتەل سۋگناكا ي دجەندا كادىر-بۋكۋ-حان پرينۋجدەن بىل وتستۋپيت پەرەد پرەۆوسحودياششيمي سيلامي نەپرياتەليا. تەكەش پرەسلەدوۆال ەگو. ودناكو ۋراني، تيۋركسكوە پلەميا، ۆحوديۆشەە ۆ سوستاۆ ەگو ۆويسكا، يزۆەستيلو كادىر-بۋكۋ-حانا و سۆوەم نامەرەني پوموچ ەمۋ ي يزمەنيت حورەزمشاحۋ تەكەشۋ. وبودرەننىي بۋكۋ-حان پريوستانوۆيل وتستۋپلەنيە ي 6 دجۋمادي II (= 18 V 1195) دال سراجەنيە حورەزمشاحۋ. پو ۋگوۆورۋ ۋراني ناپالي س تىلۋ، رازگروميلي وبوز، ي پريۆەدەننوە ۆ زامەشاتەلستۆو ۆويسكو بروسيلوس بەجات. منوگيە پوگيبلي پود مەچامي، ەششە بولشە پوگيبلو ۆ پەسكاح وت گولودا ي جاجدى. حورەزمشاح دوبرالسيا دو حورەزما تولكو چەرەز 18 دنەي.

تري گودا سپۋستيا الپ-دەرەك، پلەمياننيك بۋكۋ-حانا، نە پولاديۆ سو سۆويم ديادەي، وبراتيلسيا زا پوموششيۋ ك حورەزمشاحۋ تەكەشۋ. حورەزمشاح ۆىزۆال يز شادياحا كۋتب-اد-دينا مۋحاممەدا ي ۆ 594 گ. ۆ مەسياتسە رابي I (= I- II 1198) وتپراۆيل ەگو ۆمەستە س الپ-دەرەكوم پروتيۆ بۋكۋ-حانا. بۋكۋ-حان بىل رازبيت ي پريۆەدەن پلەننيكوم ۆ حورەزم. ۆپوسلەدستۆي ون بىل ۆوسستانوۆلەن حورەزمشاحوم ۆ سۆويح پراۆاح»،– دەيدى. «جامي`ات-تاۋاريحتا» سىعاناق بيلەۋشىسى «قاير تاكۋ-حان ۋيگۋرسكي» دەلىنگەن. مۇمكىن ول ۇيىماق (قيماق) حاندىعىنان قالعان ءبىر اۋلەت بولار؟

ال ماۆرەنناحردى مۇحاممەد شاھ سامارقاند بيلەۋشىسى وسمان سۇلتاننىڭ (افراسياب تۇقىمىنىڭ سوڭعى تۇياعى) كومەگىمەن قاراقىتايلار مەملەكەتىنەن 1210 جىلى عانا ءبولىپ العان بولاتىن. حورەزم اسكەرى وعىز تۇركتەرىنەن جانە وتارلانعان پارسى تەكتىلەردەن تۇرعاندىقتان، مۇنداي اسكەردىڭ شىڭعىز حانمەن سوعىسۋعا قۇلقى بولماعان سىڭايلى. «وعىزدار حانى» اتالعان مۇحاممەد شاھ اسكەرى وزىنەن ءتورت ەسە از شىڭعىز حان اسكەرىنەن  جەڭىلۋى سەبەبى سودان  بولار.

دەشتى قىپشاقتاعى  قالقا وزەنى

حورەزمشاھقا مەملەكەتىنىڭ باتىسىندا جاڭادان اسكەري كۇش جاساقتاۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن، ونى تۇتقىنداۋعا شىڭعىز حان 30 مىڭ اسكەرمەن سۇبەتاي،  جەبە  جانە قوڭىرات توعىشاردى يران، ءازىربايجان جەرىنە جۇمسايدى. توعىشار جورىقتىڭ باسىندا-اق وزگە ءبىر قاقتىعىسقا كىرىسىپ قازا بولادى. ەكى قولباسى ءوز 20 مىڭىمەن بىرنەشە جەردە ۇرىسا وتىرىپ يراك شەكاراسىنا، ودان مازاندارانعا (وڭتۇستىك ازىربايجانعا) جەتەدى. بۇل كەزدە كاسپي تەڭىزىندەگى ارالداردا تىعىلىپ جۇرگەن حورەزم شاھى اۋرۋدان قايتىس بولادى. شىڭعىز حاننان دەشتى قىپشاقتى بارلاپ قايتۋعا جاڭا تاپسىرما العان سۇبەتاي مەن جەبە قالعان اسكەرىمەن كاسپي تەڭىزى جاعاسىنداعى دەربەنت ارقىلى قاۆكازدىڭ سولتۇستىگىنە ءوتىپ، دەشتى قىپشاققا جەتەدى. ولارعا وسى جەردە الاندار (وسەتين) مەن قىپشاقتار بىرلەسىپ قارسى شىعادى. ەكى جاق جەڭىسە المايدى. ماڭگىەلدىك اسكەرباسىلار قىپشاقتارعا ەلشى جىبەرگەن. ول «جامي` ات-تاۋاريحتا» بىلاي باياندالادى: «مى ي ۆى – ودنوگو پلەمەني ي پرويسحوديم يز ودنوگو رودا، ا الانى نام چۋجيە. مى س ۆامي زاكليۋچيم دوگوۆور، چتو نە پريچينيم درۋگ درۋگۋ ۆرەدا، مى داديم ۆام يز زولوتا ي ودەجدى تو، چتو ۆى پوجەلاەتە، ۆى جە وستاۆتە نام الانوۆ». وني پوسلالي كيپچاكام منوگو دوبرا. كيپچاكي پوۆەرنۋلي نازاد. مونگولى ودەرجالي پوبەدۋ ناد الانامي»،– دەلىنگەن ء(ى ت. 2 ك.229-ب.).  بىراق قىپشاقتاردان وداقتاستىق زاڭىنا سايكەس جورىققا قاجەت سالىق الماق بولعاندا ولار قارسىلاسىپ، ورىس جەرىنە قاراي كوشە جونەلەدى. ماڭگىەل اسكەرلەرى قىرىمداعى سۋداق قالاسىنا سوعىپ، قايتادان قىپشاقتاردىڭ سوڭىنان سولتۇستىككە جۇرەدى.

قىپشاقتارمەن ءدال وسىنداي كەلىسۋ ءسال كەيىنىرەك، حورەزم شاھىنىڭ ۇلى جالەلاددين گرۋزيادا سوعىسقاندا بولادى. «جامي` ات-تاۋراحتىڭ» ءىى تومىندا (28-ب.) سيريا، رۋم جانە باسقا ەلدەر اسكەرىنىڭ جالەلاددينگە قارسى سوعىسى تۋرالى: «…چتوبى وترازيت ەگو، ي سوبراليس ۆ ودنوم مەستە س ۆويسكوم گرۋزين، ارميان، الانوۆ، سەريروۆ، لەزگين، كيپچاكوۆ، ابحازوۆ ي… چۋجوە ۆويسكو سچيتالو سۋلتانا س ەگو ۆويسكوم مياچوم نا ريستاليششە. سۋلتان، چتوبى راسسموترەت يح، ۆىەحال نا حولم ي ۋۆيدەل زنامەنا كيپچاكوۆ س دۆادتساتيۋ تىسياچامي ليۋدەي. ون پوسلال ك نيم كۋشكارا س حلەبوم ي سوليۋ ي ناپومنيل يم و پرەجنيح بلاگودەيانياح. كيپچاكي نەمەدلەننو پوۆەرنۋلي پوۆوديا ي وتوشلي ۆ ستورونۋ»، – دەلىنگەن. قىپشاقتارعا شىڭعىز حاننىڭ قولباسىلارى سۇبەتاي مەن جەبە:  «مى ي ۆى – ودنوگو پلەمەني ي پرويسحوديم يز ودنوگو رودا، ا الانى نام چۋجيە» دەسە، حورەزمدىك جالەلاددين دە قىپشاقتارعا ءدال وسىلاي دەپ سالەم جولداسا – بۇل وسىناۋ ءۇش حالىقتىڭ  دا تۋىستاس، ءتىپتى ءبىر ۇلت ەكەنىن كورسەتەدى ەمەس پە!؟

بۇل كەزدەرى كوپتەگەن كنيازدىكتەردەن تۇراتىن ورىستار ۇنەمى ءبىر-بىرىمەن جانە قىپشاقتارمەن سوعىسىپ جاتاتىن. قىپشاق حاندارى قىزدارىن ورىس كنيازدارىنا تۇرمىسقا بەرۋ ارقىلى دوستىققا كەلمەك بولسا، ال ورىس كنيازدارى قايىن جۇرتىن (قىپشاقتاردى) ءوز ورىستارىن كۇيرەتۋگە پايدالاناتىن. ول ولكەدەگى جاعدايدى «پوۆەستي ۆرەمەننىح لەت» جىلناماسى: «ۆ گود 6575 (1067). ناچال مەجدوۋسوبنۋيۋ ۆوينۋ ۆسەسلاۆ برياچيسلاۆيچ پولوتسكي ي زانيال نوۆگورود. تروە جە ياروسلاۆيچەي، يزياسلاۆ، سۆياتوسلاۆ، ۆسەۆولود، سوبراۆ ۆوينوۆ، پوشلي نا ۆسەۆولودا ۆ سيلنۋيۋ ستۋجۋ. ي پودوشلي ك مينسكۋ، ي مينچانە زاتۆوريليس ۆ گورودە. براتيا جە ۆزيالي مينسك ي پەرەبيلي ۆسەح مۋجچين، ا جەنششين ي دەتەي زاحۆاتيلي س سوبوي كاك ۆوەننۋيۋ دوبىچۋ»، دەپ جازادى. شىڭعىز حاننىڭ وزگە ەلگە جورىعىن سىناۋشىلار، ورىس كنيازدارىنىڭ ءوز حالقىن وسىلايشا قىرعانىن وقي تۇرا ۇندەمەيتىندەرى قالاي؟

ال 1068 جىلى ورىس جەرىنە قىپشاقتاردىڭ كەلۋى مەن ولارعا قارسى شىققان ورىس كنيازدارىنىڭ جەڭىلگەنى تۋرالى جىلناما: «زا گرەحي ناشي ناپۋستيل بوگ نا ناس پوگانىح، ي پوبەجالي رۋسسكيە كنيازيا، ي پوبەديلي پولوۆتسى» دەسە، قىپشاقتاردى ورىس كنيازدارى وزدەرى شاقىرعانى تۋرالى: «ۆ گود 6602 (1094)…پريشەل ولەگ سۆياتوسلاۆوۆيچ س پولوۆتسامي يز تمۋتاراكاني ي پودوشەل ك چەرنيگوۆۋ…پودويديا ك گورودۋ، پوجەگ ەگو وكرەستنوستي ي موناستىري پوجەگ. ولەگ ۆوشەل ۆ گورود وتتسا سۆوەگو. پولوۆتسى جە ناچالي ۆوەۆات وكولو چەرنيگوۆا، تاك كاك ولەگ نە پرەپياتستۆوۆال يم، يبو سام پريكازال يم ۆوەۆات. ەتو ۋجە ترەتي راز ون ناۆەل پوگانىح نا زەمليۋ رۋسسكۋيۋ» دەيدى.

ورىس تاريحشىسى ۆ.ن. تاتيششەۆتىڭ ورىس جىلنامالارىنا سۇيەنىپ جازعان «سكازانيە و بيتۆە نا رەكە كالكە»ماقالاسىندا ماڭگىەلدىكتەردىڭ ورىس شەكاراسىنا كەلۋى بىلاي باياندالادى: «6732 (1224)…توگو جە گودا پريشلي نارود نەزناەمىي، بەزبوجنىە اگاريانە، و كوتورىح پودليننو نيكتو نەزناەت، كاكوگو وني وتروديا، وتكۋدا ناچالو يح ي كاكوي وني ۆەرى. وني نازىۆايۋتسيا تاتارا، كلانيايۋتسيا سولنتسۋ، لۋنە ي وگنيۋ.نەكوتورىە مەجدۋ يمي زوۆۋتسيا تاۋرمەنى، ينىە زوۆۋتسيا كوماني، ينىە مونگي (ماڭگى!). نەكوتورىە جە سكازۋيۋت ۆ نيح منوگيم نارودام، وت سكيف ۆوستوچنىح سوۆوكۋپلەننىم، بىت ي، درۋگيح پوكوريايا، زا ەدينو نازىۆايۋتسيا».

كوڭىل اۋدارار نارسە – قازىرگە دەيىن عالىم-تاريحشىلاردىڭ تۇسىنە الماي جۇرگەن ماسەلەسىن، «موڭعول» – ءبىر ۇلتتىڭ اتاۋى ەمەسىن، كوپ حالىقتىڭ بىرىگىپ قابىلداعان ورتاق اتاۋى» ەكەندىگىن، سول كەزدەگى ورىس جىلناماشىسىنىڭ تاپ باسىپ ايتقانى.

قىپشاق حاندارى ورىس كنيازدەرىنە كەلىپ: «ءبىزدىڭ باسقا تۇسكەن ناۋبەت، ەرتەڭ ءوز باستارىڭا دا كەلەدى»، – دەگەن سوڭ، ولاردىڭ كەيبىرى قىپشاقتارمەن بىرلەسىپ شىڭعىز حان اسكەرىنە قارسى اتتانادى. قىپشاقتارعا كومەكتەسۋگە كەلگەن ورىس كنيازدارىنا ماڭگىەلدىكتەر ون كىسىلىك ەلشىلىك جىبەرەدى. «توگدا پريەحالي ك ۆەليكومۋ كنيازيۋ پوسلى تاتارسكيە ي گوۆوريلي، چتو «حان يح س رۋسسكيمي نيكاكوي ۆراجدى نە يمەەت ي، سلىشا، چتو ۆى حوتيتە زا پولوۆتسەۆ-كونيۋحوۆ ۆستۋپاتسيا،  سوجالەەت، چتو ۆى حوتيتە ناپراسنو كروۆ پروليۆات. پونەجە مى نە پريشلي نا زەملي ۆاشي ي نيكاكوي وبيدى ۆام نە سدەلالي، ا يمەەم ۆوينۋ س پولوۆتسامي، كونيۋحامي ناشيمي، ي ەسلي حوتيتە بىت ۆ پوكوە، تو ۋچينيم مير، ا پولوۆتسەۆ ك سەبە نە پرينيمايتە»،– دەپتى (تاتيششەۆ ماقالاسى). بىراق ورىس كنيازدەرى ەلشىلەردىڭ بارلىعىن ءولتىرىپ تاستايدى.

جالپى، الەمدىك ساياساتتا ەلشىنى ءولتىرۋ انايىلىق، وركەنيەتسىزدىك دەپ سانالادى. ماڭىەل مەملەكەتىنە  1245 جىلى بارىپ ەكى جىل تۇرعان يتالياندىق  د. پلانو كارپيني ءوزىنىڭ «مونگالدار تاريحى» جازبالارىندا: «ۋ تاتار ەست وبىچاي نيكوگدا نە زاكليۋچات ميرا س تەمي ليۋدمي، كوتورىە ۋبيلي يح پوسلوۆ، چتوبى وتومستيت يم»،– دەيدى ( $ II, حIII-تارماق).

ءسويتىپ ورىس كنيازدارى 103 مىڭدىق اسكەر جيناپ، سوعىسقا اتتانادى. ولارعا قىپشاقتاردان 50 مىڭ جاۋىنگەر قوسىلادى. ورىس جىلناماسىندا: «تاتارلاردىڭ اسكەرى 200 مىڭنان ارتىق دەگەنگە كنيازدار سەنبەگەن ەدى. ارتىنشا بايقاسا، ودان الدەقايدا كوپ ەكەن»،– دەيدى. بىراق، بار-جوعى 20 مىڭ اسكەرمەن حورەزم شاھتى ىزدەۋگە  شىققان سۇبەتاي مەن جەبەنىڭ اسكەرى جولدا گرۋزين، الان، قىپشاقتارمەن سوعىسىپ تىپتەن ازايعانى بەلگىلى. شەگىنە وتىرىپ سوعىسۋ، ت.ب. ادىستەر قولدانعان سۇبەتاي مەن جەبە اسكەرى وزدەرىنەن بالەن ەسە كوپ ورىس-قىپشاق اسكەرىن 1223 جىلى ماۋسىمدا قالقا وزەنىنىڭ بويىندا ءبىر اپتا ىشىندە تاس-تالقان ەتىپ جەڭەدى. ورىستار اسكەرىنىڭ تەك وننان ءبىر بولىگى عانا امان قالعان ەكەن. «ي تاكو وت ۆسەگو توگو ۆەليكاگو ۆويسكا ەدۆا دەسياتايا چاست ۆ كيەۆ ۆوزۆراتيلاس»،–دەپ جازادى جىلناماشى.

قايتار جولدا سۇبەتاي مەن جەبەنىڭ از اسكەرىنە ەدىلدەگى بۇلعارلار شابۋىلدايدى. بۇلعارلارمەن بولعان قاقتىعىستى شىڭعىز حان ۇرپاقتارىنا قىزمەت قىلعان تاريحشىلارداي جۇمساقتاماي، اراب تاريحشىسى يبن ال-اسير: «پوسلە توگو، چتو سدەلالي تاتارى س رۋسامي ي پوسلە توگو، كاك وگرابيلي يح سترانۋ، كاك مى ۆىشە گوۆوريلي، وني ۋشلي وت نيح ي وتپراۆيليس ۆ كونتسە 620 (1223) گودا ك بولگارۋ. ۋسلىشاۆ وب يح پريبليجەني، جيتەلي بولگارا ۋسترويلي يم ۆ نەسكولكيح مەستاح زاسادى ي ۆىستۋپيلي پروتيۆ نيح. ۆسترەتيۆشيس س نيمي، وني (بولگارى) پوۆلەكلي يح زا سوبوي، پوكا نە پروشلي مەستا، گدە بىلي زاسادى، پوسلە چەگو سيدەۆشيە تام ۆىستۋپيلي پروتيۆ نيح سزادي، تاك چتو تاتارى وچۋتيليس ۆ سرەدينە، ي يح ناچالي رۋبيت سو ۆسەح ستورون. بولشينستۆو يح بىلو پەرەبيتو، ي ليش نەمنوگيە يز نيح سپاسليس. گوۆوريات، چتو يح بىلو ۆسەگو چەتىرە تىسياچي چەلوۆەك، كوتورىە ي ناپراۆيليس ۆ ساكسين ك سۆوەمۋ تساريۋ چينگيزحانۋ»، – دەپ بايانداعان (يبن ال-اسير «تاريح ال-كاميل»).

           بۇلعارلارمەن بولعان وسى قاقتىعىستاردا جەبە نويان قازا تاپقان دەگەن دە دەرەك ايتىلادى. (فيلليپس ە.د. «مونگولى. وسنوۆاتەلي يمپەري ۆەليكيح حانوۆ»، م. تسەنترپوليگراف، 2003. 66-ب). ال «مقش»  272 بولىمىندە: «قويان جىلى (1231 ج.) ۇگەتاي قاعان قىتاي ەلىنە اتتانىپ، جەبەنى ماڭداي الدى ەتىپ جىبەردى»، دەيدى. بۇل جاي «جامي ات-تاۋاريحتا» تەك: «ۆ حيتاي، تيبەت، سولونگە، دجۋردجە ي يح پرەدەلى وتپراۆيل س ۆويسكوم ۆ كاچەستۆە پەرەدوۆوي راتي زناتنىح نويونوۆ»، دەلىنگەن ء(ىى ت. 21-ب.). ەنتسيكلوپەديالاردا دا جەبەنىڭ قايتىس بولعان جىلى ەكىۇشتى: «1225 نەمەسە 1231»، – دەپ كورسەتىلگەن.

قالعان اسكەرلەر كاسپيدىڭ سولتۇستىگىمەن، اتىراۋ، سارىارقا ارقىلى ءجۇرىپ، شىڭعىز حانعا كەلىپ قوسىلادى. «بۇل جورىق ءۇش جىلعا جوسپارلانعان ەدى، ەكى جارىم جىلدا اياقتالدى»،– دەيدى «جامي` ات-تاۋاريح».

قىپشاق-ورىس اسكەرلەرىنىڭ سۇبەتاي مەن جەبە باستاعان قولدان وڭباي جەڭىلگەن بۇل سوعىس ازوۆ تەڭىزىنە قۇياتىن قالقا وزەنىندە بولعان ەكەن.  «قالقا» – قالقا بولۋ، قالقان، قالقالاۋ دەگەن تۇرك ءسوزى (ورىسشا – شيت، زاششيتا).  ورىس جىلناماسى ايتقانداي، تاتارلار نەمەسە مونگي بۇل جەرگە تۇڭعىش رەت كەلگەن بولسا، ازوۆ تەڭىزىنە قۇياتىن وزەنگە قالقا دەگەن تۇرك تىلىندەگى اتاۋدى كىم، قاشان بەرگەن؟

ءدال وسى قالقا وزەنىمەن اتتاس تاعى ءبىر قالقا وزەنى موڭعوليا مەن مانچجۋريا شەكاراسىندا دا بار. ول ءوڭىردى مەكەندەۋشى حالىق «حالحا موڭعولدارى» دەلىنىپ، وزەن «حالكين-گول» دەپ بۇرمالانىپ ايتىلعانىمەن، ماعىناسى ازوۆ تەڭىزىنە قۇياتىن قالقا وزەنى اتاۋىمەن بىردەي – «قالقا»، «قالقان» ءسوزى.

شىڭعىز حاندى «باسقىنشى، جاۋلاۋشى» دەيتىندەر، ودان بۇرىن، ءVى عاسىردا  وتۋكەندە وردا تىككەن تۇرك قاعاناتىنىڭ قولباسشىسى ەستەميدىڭ مانجۇر شەكاراسىنداعى قالقا وزەنىنەن  ازۋ تەڭىزىنە قۇياتىن قالقا وزەنىنە دەيىنگى تەرريتوريانى 10 جىلدا-اق مەملەكەتىنە قوسىپ العانىن ەسكە المايدى.  ەستەمي دە سول كەزدە اۆارلاردى (ۋارعۇندار) قۋالاي كەلىپ، ولاردى قولداماق بولعان رۋمدىقتارعا، سۇبەتاي مەن جەبەنىڭ ورىستارعا ايتقانىمەن مازمۇنداس ءسوز ايتقان. مۇنى ل.گۋميلەۆ «درەۆنيە تيۋركي» كىتابىندا بىلايشا باياندايدى: «اۆارى، نەپريميريمىە ۆراگي تيۋركيۋتوۆ، زاۆوەۆالي ستەپي وت ساۆى دو دونا، ي يستەمي-حانۋ پريشلوس پەرەنەستي سۆوە ناستۋپلەنيە س يۋگا نا  زاپاد. مەجدۋ 567 ي 571 گگ. تيۋركيۋتى وۆلادەلي ۆسەم سەۆەرنىم كاۆكازوم ي سومكنۋليس س ۆلادەنيامي ۆيزانتيسكوي يمپەري وكولو بوسپورا. ۆيزانتيا، زاجاتايا ۆ كلەششي پەرسامي ي اۆارامي، ۋحۆاتيلاس زا سويۋز س حانوم. ۆ بليجايشيە گودى ك تيۋركيۋتام بىلي ناپراۆلەنى پوسولستۆا ەۆتيحيا، يروديونا، پاۆلا كيليكيسكوگو ي انانگاستا…كرومە سوپەرنيچەستۆا ۆ تورگوۆلە  شەلكوم وحلاجدەنيۋ ۆيزانتيسكو-تيۋركيۋتسكيح وتنوشەني سپوسوبستۆوۆال اۆارسكي ۆوپروس. تۋركساناف، ودين يز ۆوسمي ۋدەلنىح كنيازەي تيۋركيۋتوۆ ۆيزانتيسكومۋ پوسلۋ ۆالەنتينۋ پريبىۆشەمۋ ۆ 576 گ. سكازال: «نە ۆى لي تە سامىە ريمليانە، ۋپوترەبليايۋششيە دەسيات يازىكوۆ ي ودين وبمان؟ ۋ ريمليان منوجەستۆو يازىكوۆ. ودنيم ۆى وبمانىۆاەتە مەنيا، درۋگيم – مويح رابوۆ ۆارحونيتوۆ… ۆاش تسار ۆ نادلەجاششەە ۆرەميا پولۋچيت ناكازانيە زا تو، چتو ون سو منوي ۆەدەت رەچي درۋجەستۆەننىە، ا س ۆارحونيتامي (ون رازۋمەل اۆاروۆ. – ل.گ.),  رابامي مويمي، بەجاۆشيمي وت گوسپود سۆويح، زاكليۋچيل دوگوۆور. نو ۆارحونيتى كاك  پودداننىە تيۋروك پريدۋت كو منە، كوگدا يا زاحوچۋ» («درەۆنيە تيۋركي»، م.استرەل. 2010. 53-55-ب.).

تاريحتى پاراقتار بولساق، تۇرك حالىقتارىنىڭ قارا تەڭىز سولتۇستىگىندە ءومىر ءسۇرۋ كەزى ەستەمي كەلگەن  VI عاسىردان الدەقايدا ەرتەدەن ەكەنىن كورەمىز. وسىنداعى وزەنگە «قالقا» اتاۋىن،  گەرودوت «تاريحىندا» جازىلعانداي، وسى ولكەگە ج.ج.س.دەيىن 2 مىڭ جىل بۇرىن ورتا ازيادان كەلگەن سكيفتەر بەرۋى دە مۇمكىن. الدە ج.ج.س. 156-158 جىلدارى جايىق وزەنىنە دەيىن ءسانبي قولباسشىسى تاڭشىعاي ىعىستىرىپ تاستاعان سولتۇستىك حۋننۋلاردىڭ  ۇرپاعى اتتيلا باتىس ەۆروپاعا بارار جولدا بەردى مە؟ مۇمكىن وسى ەكى وقيعادان دا ەرتەدە  بۇل ولكەدەگى حالىق تۇرك تىلىندە سويلەگەن بولار؟! مىسالى، «جامي` ات-تاۋاريحتا» دا، ابىلعازىنىڭ «تۇرك شەجىرەسىندە» دە نۇح پايعامباردىڭ نەمەرەسى تۇركتىڭ ءوز ورداسىن  ەدىل مەن جايىق وزەندەرى ارالىعىنا تىككەنى جازىلعان. ال بۇل جەر ازوۆ تەڭىزىنە، قالقا وزەنىنە ءتيىپ تۇر ەمەس پە؟! (ريمدىكتەردىڭ وزدەرىنەن وركەنيەتى تومەن دەپ ەسەپتەگەن حالىقتاردى اتايتىن «ۆاراۆار» ءسوزى، اتتيلادان سوڭ ۇيىمداسقان ۋارعۇندارعا (اۆارلار) قاتىستى پايدا بولعان سىڭايلى).

«وعىز-ناما» مەن  ابىلعازىنىڭ «تۇركمەن شەجىرەسىندە» وعىز حان  شىعىسقا كەتىپ «ماڭگى» اتالعان تۋىستارىمەن سوعىسىن  اياقتاعاننان سوڭ، سولتۇستىكتەگى باشقۇرتتارعا جورىق جاساپ، ودان ءارى  كاسپيدى  باتىسىنان – كاۆكاز، يران ارقىلى اينالىپ قايتپاۋشى ما ەدى؟ وسىلايشا تۇرك  حالىقتارى ەرسىلى-قارسىلى ءجۇرىپ، تۇرىپ جاتقان ولكەدەگى وزەننىڭ اتاۋى نەگە قالقا بولماسىن! تۇرانسافتىڭ ۆيزانتيا ەلشىسىنە اۆرلار تۋرالى «مەنىڭ حالقىم» دەۋى، جەبە مەن سۇبەتايدىڭ ورىستارعا «قىپشاقتار – ءبىزدىڭ حالقىمىز» دەۋى – وسى ولكەنى جايلاۋشىلار  قاشاندا تۇركتەر بولعانىن دالەلدەيدى.  ەندەشە، «552 جىلى قيىر شىعىستا تۇرك قاعاناتى قۇرىلا سالا، قاعانات وكىلى تۇرانساف قالايشا 17 جىلدان سوڭ-اق (567 جىلى)  قارا تەڭىز بويىندا ۆيزانتيا ەلشىسىن قابىلداپ وتىر؟»، «شىڭعىز حان  قالايشا 25 جىلدا-اق وسىنشاما ۇلان-عايىر جەردى جاۋلاپ الدى؟» دەپ تاڭ قالاۋدىڭ قاجەتى جوق. ويتكەنى تۇرك قاعاناتىنىڭ اسكەرى باياعى، وعىز حان كەزىندە اجىراعان تۇركستانداعى (ورتا ازياداعى) تۋىستارىنا بارىپ، ودان سوڭ حۋننۋ ەدىل-اتتيلا ءجۇرىپ وتكەن قارا تەڭىز سولتۇستىگىندەگى كىلەڭ تۇرك حالىقتارى تۇراتىن جەرلەرگە كەلگەن. ءدال سولاي، ءحىىى عاسىردا شىڭعىز حان دا ەستەميدىڭ ءVى عاسىردا جەتكەن جەرلەرىنە قايتا كەلىپ، شىن مانىندە تۇرك قاعاناتىن قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ ءىسىن اتقارعان.

انىقتاي كەتەر ماسەلە: ءبىرى – قارا تەڭىز سولتۇستىگىندە، ەكىنشىسى – قيىر شىعىستاعى اتتاس ەكى وزەندەردىڭ قايسىسىنا قالقا اتاۋى ءبىرىنشى بەرىلگەن دەگەن سۇراق. ورىس جىلنامالارىنان شىعىس ەۆروپاداعى وزەننىڭ قالقا اتاۋى سۇبەتاي مەن جەبە 1223 جىلى دەشتى-قىپشاق جەرىنە كەلگەن كەزدەن بۇرىن بار بولعانىن كورەمىز. ال 1310 جىلى جازىلۋى اياقتالعان «جامي`ات-تاۋريحتا» ەكى وزەننىڭ دە (قالقا نەمەسە حالحا) اتاۋى مۇلدەم كەزدەسپەيدى. تەك  ءى ت. 2-كىتابىنداعى تۇسىنىكتەمەدە عانا ورىسشاعا اۋدارۋشىلار «كەلتەگەي-قادا» دەگەن وزەن (جانە تاۋ قىراتى) قازىرگى كەزدەگى قيىر شىعىستاعى حالحا وزەنىنىڭ بۇرىنعى اتاۋى ەكەنىن  جازعان. بۇدان شىعار قورىتىندى: 1310 جىلى «جامي`ات-تاۋريح» جازىلعان كەزدە مانجۇر شەكاراسىنداعى وزەن «كەلتەگەي-قادا» اتالىپ، ءالى قالقا (حالحا) اتالماعان. ەندەشە،  وسى وزەندى  ۇنەمى «حالقا» دەپ كەيىنگى اتاۋىمەن  جازعان «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى» دەلىنەتىن شىعارما 1240 جىلى ەمەس، «جامي`ات-تاۋريحتان» (1310 جىلدان) كەيىن جازىلعان بولىپ شىعادى.

قازىرگى موڭعولتانۋشى رىكين پ.و: «رازۋمەەتسيا ي حالحا ۆنەسلي سۆوي ۆكلاد – سوستاۆيلي كوستياك گوسۋدارستۆا پو سۆوەي چيسلەننوستي دو ۆوسستانوۆلەنيا (ۆسە-تاكي) نەزاۆيسيموستي مونگولي، فۋنكتسيۋ ۆوزلوجەننۋيۋ نا نيح ەششە ۆ دالەكوم 15 ۆ. ۆسەمونگولسكيم حانوم باتمۋنحوم، كوتورىي داجە ي دال يم يميا حالح  – وت سلوۆا «زاششيششات» درەۆني وچاگ مونگولوۆ ۆ ۆوستوچنوي مونگولي پو بەرەگام حەرلەنا، مەستە روجدەنيا يمپەراتورا چينگيسا»،– دەپ جازىپتى.

شىڭعىز حان تۇقىمىندا بادما ەردەن اتالاتىن ءبىر عانا حان شەجىرەدە بار. ول – ماڭگىەل قاراشاڭىراعىن قايتا كۇشەيتىپ 1470-1543 جىلداردا بيلىك ەتكەن دايان حاننىڭ ۇلى كەرەسەندىنىڭ شوبەرەسى بادمان. ەل شىعىسىنان  ۇلەس العان كەرەسەندىنىڭ ۇلىسى بەسكە بولىنگەندە، «التان-حان ۇلىسىن» بادما 1627-1657 جىلدارى بيلەپتى. بادما  «مانجۇرلاردان قالقا بولا ما» دەپ شىعىس شەكاراسىنداعى حالىقتى دا، وزەندى دە قالقا اتاعان دەسەك، «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى» اتالىپ جۇرگەن كىتاپ تا بادما حان 1627 جىلى بيلىككە كەلىپ،  وزەنگە  قالقا (حالقا) اتاۋىن بەرگەننەن كەيىن  جازىلعان بولماق!..

حارا-داۆان كىتابىنا جازعان پىكىرىندە ل.گۋميلەۆ تە: «ۆ ساموم دەلە، ك 1227 گودۋ  چينگيس رازگروميل تولكو پەچەنەگوۆ (كانگلى) ۆ سرەدنەي ازي، تانگۋتوۆ ي مانچجۋروۆ. تاكيم وبرازوم، پري جيزني چينگيسا مونگولى ۆوەۆالي پوچتي يسكليۋچيتەلنو س تاكيمي جە كوچەۆنيكامي يلي بليجايشيمي ەۆرازيسكيمي نارودامي زا گەگەمونيۋ ۆ ستەپي. داجە ۆ پوزدنەيشەە ۆرەميا ۆو ۆسەم وبشيرنوم مونگولسكوم ۋلۋسە يل-حانى (ت.ە. حانى زاۆوەۆاننوي سترانى) پراۆيلي تولكو ۆ پەرسي. ۆسە وستالنىە سترانى سچيتاليس نە زاۆوەۆاننىمي، ا پريسوەدينەننىمي يلي سويۋزنىمي (تاكوۆا بىلا، ناپريمەر، ۆلاديميرسكايا رۋس)»، –دەيدى.

شىنىمەن دە، وتارشىلدىق تىزەسىن باتىرعان ءشۇرشىت-قىتايلىق تسزين يمپەرياسىمەن شىڭعىز حاننىڭ  سوعىسۋى تاۋەلسىزدىك ءۇشىن شايقاس بولسا، وزگەسى دە باسقىنشىلىق سوعىسى ەمەس، تەك تۇرك حالىقتارىنىڭ باسىن قوسۋ جورىقتارى بولدى. ال سۋن (وڭتۇستىك قىتاي) مەن ورىس، اراب  جەرلەرىنە جورىقتاردى  شىڭعىز حاننىڭ ءوزى ەمەس، نەمەرەلەرى جاساعان.  بۇعان الگى ەلدەر تاراپىنان ىستەلىنگەن سەبەپتەر  دە اسەر ەتكەن. سوندىقتان شىڭعىز حان ءوزى تىرىدە قۇرعان «ماڭگىەل» مەملەكەتىن «يمپەريا» دەۋ شىندىققا كەلمەيدى. ال اۋعانستان مەن يراندى الىپ، يراك ششەكاراسىنا بارۋ سەبەبى – بۇل جەرلەر ول كەزدە حورەزم مەملەكەتىنە قاراستى بولعان.

سەلجۇك تۇركتەرى سودان 2-3 عاسىر بۇرىن-اق تاياۋ شىعىستى تۇگەلگە دەرلىك، ۆيزانتيانىڭ كوپ جەرىن جاۋلاپ العان بولاتىن. «گرانيتسى موەگو يازىكا وزناچايۋت گرانيتسى موەگو ميرا»،– دەپ ل.ۆيتگەنشتەين جازعانداي، تەك بوتەن ەلدەر تاريحشىلارىنىڭ كۇستانالاعان سوزدەرىن قايتالاماي، شىڭعىز حان نەمەرەلەرىنىڭ جورىقتارىنا دا تۇرك ءتىلىنىڭ، تۇرك حالىقتارىنىڭ ەجەلدەن قونىستانۋى اۋماعىنىڭ تۇرعىسىنان قاراۋ قاجەت.

ال باتىس ەۆروپا مەن ورىس ەلىنە شىڭعىز حاننىڭ نەمەرەلەرى جاساعان جورىقتاردىڭ  قانداي سەبەپتەردەن بولعاندىعى – ول جەكە اڭگىمە. باتۋ حاننىڭ ءرۋستى قىس كەزىندە، بار جوعى ءۇش ايدا «جاۋلاپ الۋى»، ل.گۋميلەۆ ايتقانداي، ۆلاديمير،  نوۆگورود، سمولەنسك، ت.ب. كنيازدىكتەردىڭ ءوز ەرىكتەرىمەن التىن ورداعا قوسىلۋعا وتىنىشتەر جاساۋى، كۇلىك دالاسىنداعى  شايقاستا د.دونسكوي باستاعان ورىس اسكەرىنىڭ التىن وردا مۇددەسىن قورعاپ قيات مامايمەن سوعىسۋى، توقتامىس حاننىڭ ماسكەۋدەگى ليتۆا جانسىزدارى ۇيىمداستىرعان كوتەرىلىستى باسىپ، د.دونسكويدى قايتا تاققا وتىرعىزۋى (گ.ەنيكەەۆ. «كورونا وردىنسكوي يمپەري»),ت.ب. بۇرىندارى تاريحتا تەرىس ايتىلىپ كەلگەن ماسەلەلەر قايتادان  زەرتتەپ-زەردەلەۋدى قاجەت ەتەدى.

ادامزات تاريحىنداعى زاڭدىلىق – ەگەر سوعىس سىرتقى جاۋمەن بولسا، حالىق باسشىسى ولگەنىمەن، ۇلت-ازاتتىعى كۇرەسى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىپ، ۇلت جويىلىپ بىتكەنىنشە يا تاۋەلسىزدىككە جەتكەنىنشە تولاستامايدى. ال ءبىر حالىقتىڭ ىشىندەگى ازامات سوعىسى بولسا – جەڭىلگەن جاعى جەڭگەن بولىگىنە مويىنسۇنىپ، ورتاق ۇلتتىق ماقسات-مۇددە توڭىرەگىندە ءبارى قايتا بىرلەسىپ كەتەدى.

ءيا، شىڭعىز حان كەزىندە «ورتاق وگىزدەن وڭاشا بۇزاۋىن ارتىق ساناعان»  كەيبىر تۇرك تايپاسىنىڭ، مەملەكەتىنىڭ باسشىلارى  جەكە بيلىگىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن سوعىستى دا. بىراق ءوزارا قاقتىعىستاردان ىعىر بولعان قاراپايىم حالىق، سىرت باسقىنشى ەمەس،  ۇلتتىق قۇندىلىقتارىنا: تىلىنە، مادەنيەتىنە، دىنىنە تيىسپەيتىن، ءوز ەتنوسىنان شىققان ليدەرگە نەگە باعىنباسقا؟ ەگەر شىڭعىز حان باسقارۋىمەن ءحىىى عاسىردا شىعىس تۇركتەرىن  ماڭگىەل مەملەكەتىنە بىرىكتىرۋ، وتارشىل كورشىلەردى ساباسىنا ءتۇسىرۋ سوعىستارى بولماعاندا، ءبىر-بىرىمەن كۇندەلىكتى قىرقىسقان تۇركتىڭ  تايپا-رۋلارىنىڭ  (قانشاما الىپ يمپەريالار جوق بولعان سەگىز عاسىر كولەمىندە) ءوزى تۇگىل  اتاۋى بۇل زامانعا جەتەر مە ەدى، جەتپەس پە ەدى!؟

شىڭعىز حان قۇرعان مەملەكەتتىڭ «جاۋلانعان» حالقى – كەرەي، نايمان، ۇيعىر، قارلىق، قاڭلى، قىپشاقتاردىڭ  رۋباسىلارى باستاپ  «ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستەرىن» جاساعانى تۋرالى دەرەكتىڭ جوقتىعى – ول حالىقتىڭ بارشاسىنىڭ تۇرك تەكتى بولۋىنان، شىڭعىز حان جۇرگىزگەن سوعىستاردى وتارلاۋ ەمەس، «قاماع تۇركتىڭ باسىن قوسۋ» دەپ بىلگەندىكتەن. كەيىننەن شىڭعىز حان ۇرپاقتارى ءبىر-بىرىمەن بيلىككە تالاسىپ بەرەكە كەتە باستاعاندا دا سول «جاۋلانعان» تۇرك  تايپالارى قىتاي مەن ورىستاي تاۋەلسىزدىك الىپ كەتپەي، تەك شىڭعىز حان تۇقىمىنىڭ ءبىرىنىڭ قول استىنان، ەكىنشىسىنە ءوتىپ وتىردى. كەيىن دە تەك شىڭعىز حان ۇرپاقتارىنىڭ باسشىلىعىمەن قازاق، تاتار، نوعاي، وزبەك، ت.ب.  ەتنوستار ءتۇزدى. بۇل – قيىر شىعىستاعى قالقا وزەنىنەن دەشتى قىپشاقتاعى قالقا وزەنىنە دەيىنگى ارالىقتا شىڭعىز حان كەزىندەگى بولعان سوعىستاردىڭ وزگەنىڭ جەرىن جاۋلاۋ دا، رۋ ارالىق تا ەمەس، – ازامات سوعىسى، انىعىن ايتقاندا، بارشا تۇرك تەكتى حالىقتاردى بىرىكتىرۋ ءىسى بولعانىنا دالەل.

     

شىڭعىز حاننان سوڭ…

      

شەجىرەلەردە «ۇلىسىندا قالعان جوشىعا شىڭعىز حان دەشتى قىپشاقتى تولىق باعىندىرۋدى تاپسىرعان» دەلىنەدى. ارينە، مەركىتتەردى پانالاتىپ جانە ولارعا كومەكتەسىپ 1216 جىلى تورعاي دالاسىندا ماڭگىەل اسكەرىمەن سوعىسقان، حورەزم شاھىنا دا كومەكتەسىپ، 1223 جىلعى قالقاداعى سوعىسقا ورىستاردى تارتقان قىپشاقتارمەن تولىقتاي ەسەپ ايىرىسۋ كەرەك دەپ شەشكەن بولار. بىراق جوشى قايتىس بولعانىنشا ەشقانداي جورىق جاساماعان. شىڭعىز حاننىڭ ءوزى حورەزمنەن ورالىسىمەن-اق تاڭعۇت بيلەۋشىسىمەن سوعىسقا اتتانادى. ويتكەنى تاڭعۇت حانى حورەزم جورىعىنا كومەكتەسۋدەن باس تارتىپ، تسزين يمپەرياسىمەن وداقتاسقان ەدى. قايتىس بولار الدىنداعى وسيەتىندە شىڭعىز حان باتىستاعى ەلدەرگە جورىق تۋرالى ەمەس، تەك وزدەرىن وتارلاپ كەلگەن تسزين يمپەرياسىن تولىقتاي جەڭۋ ءۇشىن سۋن (وڭتۇستىك قىتاي) مەملەكەتىمەن وداقتاسۋدى، اسكەردى سولاردىڭ جەرى ارقىلى وتكىزىپ، شۇرشىتتەرگە تىلدان شابۋىلداۋ كەرەكتىگىن عانا ايتقان. سۋندىكتەردىڭ وزدەرى دە ماڭگىەلدىكتەر كۇشىمەن تسزين يمپەرياسىن جويۋعا مۇددەلى ەدى.

ۇگەتاي تاققا وتىرعاننان كەيىن وسى وسيەت بويىنشا سۋن بيلەۋشىسىنە 1231 جىلى جۇبحان ەسىمدى ەلشىسىن جىبەرىپ، تسزين بيلەۋشىسى پانالاعان وڭتۇستىك استاناسى كايفىنگە بارار جولداعى حەنان بەكىنىسىن الۋ ءۇشىن سۋن جەرىنەن ماڭگىەل اسكەرىن وتكىزۋگە رۇقسات سۇرايدى. بىراق سۋندىكتەر ەلشىنى ءولتىرىپ تاستايدى. دەگەنمەن، ارتىنشا كەلىسىم جاسالىنىپ، سۋن مەملەكەتىنە تسزين يمپەرياسىنىڭ كوپ جەرلەرى بەرىلەتىن بولادى. ءسويتىپ ماڭگىەل مەن سۋن اسكەرلەرىنىڭ بىرىگىپ سوعىسۋىنان 1234 جىلى چجۋرچجەندىك تسزين يمپەرياسى تولىق جويىلادى. الايدا تسزين جەرىن بولىسۋدە قاناعاتتانباعان سۋن مەملەكەتى ماڭگىەلگە تيەسىلى قالالاردى وسى 1234 جىلى-اق باسىپ الۋعا كىرىسەدى. ءسويتىپ سوعىستى ءوزى باستايدى.

ۇگەتاي حان وڭتۇستىك قىتايدىڭ شابۋىلىنا قارسى ءۇش باعىتتا اسكەر اتتاندىرادى. سونىمەن قاتار، 1235 جىلعى قۇرىلتايدا قىپشاقتارعا جانە 1223 جىلى ولارعا كومەكتەسىپ جەبە مەن سۇبەتايدىڭ 10 ەلشىسىن ولتىرگەن ورىستارعا قارسى باتىسقا جورىققا اتتانۋعا شەشىم قابىلدانادى.

1236 جىلى باستالعان باتىس جورىعىن جوشىنىڭ مۇراگەرى بولعان ەكىنشى ۇلى باتۋ حان باسقاردى. العاشقى جورىق ەدىل وزەنىنىڭ ورتا اعىسىنداعى بۇلعار حاندىعىنا جاسالىنادى. ءيا، بۇل ح عاسىرداعى اراب تاريحشىسى يبن-فادلان: «ولاردا اقىلدى ازاماتتاردى  اياپ: «جەر بەتىندە قور بولىپ جۇرگەنشە، قۇدايدىڭ جانىندا بولىڭدار»،– دەپ، دارعا اسىپ ولتىرەتىن سالت بار»،  دەگەن  بۇلعار مەملەكەتى ەدى.

ەۆروپالىق تاريحشىلار جەبە مەن سۇبەتايدىڭ 1223 جىلعى قالقاداعى ۇرىستان سوڭ ەلگە قايتار جولدا بۇلعار مەملەكەتىنە شابۋىلداپ، بىراق ولاردان جەڭىلگەنىن جازادى. الايدا، 1220 جىلى حورەزمنەن 20 مىڭ عانا اسكەرمەن مۇحاممەد شاھتى ۇستاۋعا شىققان ەكى قولباسشى كاۆكازدىڭ وڭى مەن سولىنداعى گرۋزين، الان، قىپشاقتارمەن سوعىستاردان، قالقادا قىپشاق، ورىستىڭ سانى بىرنەشە ەسە باسىم اسكەرىمەن سوعىستان  قالعان از كۇشىمەن بۇلعارلاردى شابۋىلداۋى قيسىنعا كەلمەيدى. كەرسىنشە، ەكى جارىم جىلدىق جات ولكەلەردەگى جورىقتان شارشاپ، ۇزدىكسىز شايقاستاردان سانى ازايىپ ەلىنە قايتقان ماڭگىەلدىكتەرگە جولىنداعى بۇلعارلار ولجا الماققا وزدەرى شابۋىلداعان بولسا كەرەك.

ا.بۋشكوۆ «چينگيسحان: نەيزۆەستنايا ازيا» كىتابىندا:  «بۋلگارى زامانيلي تاتار ۆ نەكۋيۋ «پولوسۋ ۋكرەپلەني»، سپەتسيالنو پوستروەننۋيۋ دليا زاسادى، ي رازبيلي ناگولوۆۋ. بىلو ۆزياتو چەتىرە تىسياچي پلەننىح، كوتورىح پوتوم بۋلگارى رادي پۋششەي ناسمەشكي ۆەرنۋلي تاتارام ۆ وبمەن نا بارانوۆ – گولوۆۋ زا گولوۆۋ. پوزور بىل ەششە توت، ي چينگيسحان، ۋزناۆ و «بارانەي بيتۆە»، كاك ونا ستالا پوزجە يمەنوۆاتسيا، رازياريلسيا نە نا شۋتكۋ»، –دەيدى (99-ب.). وسى كىتاپتىڭ 100-بەتىندە:  «ۆ 1232 گودۋ پوياۆيلاس تاتارسكايا كوننيتسا ۆو گلاۆە س باتىەم ي ناپراۆيلاس ك بيليارۋ پوسچيتاتسيا زا پرەجنەە… ۆ رەشايۋششەم سراجەني باتىي پوتەريال 15 تىسياچ ۆوينوۆ ي وتستۋپيل ۆ ستەپي، بۋدۋچي رانەن ۆ پوياسنيتسۋ. يمەننو ۆ پاميات وب ەتوي پوبەدە كرەپوست، وكولو كوتوروي شلا بيتۆا، بىلا نازۆانا بۋگۋلما. ۆ پەرەۆودە نا رۋسسكي «بۋگۋلما» وزناچاەت «نە گنەتسيا»، ا رانەنىي  باتىي دەيستۆيتەلنو نە موگ سوگنۋتسيا»، دەلىنگەن. (ارينە، «بۇگىلمە» قازاقتا دا بار تۇرك ءسوزى). بۇل دەرەككە قاراعاندا، بۇلعارعا جورىق 1332 جىلى دا بولعانعا ۇقسايدى.

1236-1237 جىلعى باتىس جورىقتارى كەزىندە ەدىلدەگى بۇلعار مەملەكەتى جاۋلانىپ، ال ول عاسىرلاردا بولشەكتەنىپ جاتقان ورىس ەلىنىڭ كنيازدىكتەرى كوپشىلىگى ءوز ەركىمەن باعىنىپ، اينالاسى ءۇش اي قىستا نوۆگورودپەن قوسا باعىندىرىلادى.  ا. بۋشكوۆ بۇل جايىندا دا: «داۆنىم-داۆنو ۋمەرشيە باتىەۆى تاتارى ستالي دەمونامي ۆو پلوتي… ۆوت ۆ پوسلەدنيە گودى ناچالي ۆسپلىۆات ينتەرەسنەيشيە فاكتى. ۆىياسنيلوس، ناپريمەر، چتو لەتوپيسنىي راسسكاز و ۆزياتي ي رازورەني باتىەم سۋزداليا سوستاۆلەن يز فراگمەنتوۆ، زايمستۆوۆاننىح لەتوپيستسامي يز راسسكازوۆ و سوبىتياح، پرەدشەستۆوۆاۆشيح تاتارسكومۋ ناشەستۆيۋ – ناپريمەر، يز وپيسانيا رازگرابلەنيا كيەۆا پولوۆتسامي ۆ 1203 گودۋ (پولوۆتسى، زامەچۋ ۆ سكوبكاح، نە سامي پو سەبە وكايانستۆوۆالي، ا بىلي پريگلاشەنى پرەتەندوۆاۆشيم نا كيەۆ كنيازەم ريۋريكوم روستيسلاۆيچەم)»،– دەيدى (104-ب.).

قىپشاقتاردىڭ امان قالعاندارى (دەرەكتەردە 45 مىڭ ءۇي دەلىنگەن) قودان حان باستاپ ۆەنگريا جەرىنە قاشادى. ولاردى قايتارۋدى تالاپ ەتىپ جىبەرگەن باتۋ حاننىڭ ەلشىلەرىن ۆەنگريا كورودى بەلا ءىV ءولتىرىپ تاستايدى. سونىمەن  باتىسقا ەكىنشى جورىق جاسالىنادى. ماڭگىەل اسكەرلەرى بۇل جورىقتا پولياك، نەمىس، چەح، ۆەنگر، اۆستريا اسكەرلەرىن جەڭە وتىرىپ، شامامەن، قازىرگى حورۆاتيا، بوسنيا مەملەكەتتەرى تۇسىنان ادرياتيكا تەڭىزىنە شىعادى. بىراق 1241 جىلى ۇگەتاي حاننىڭ قايتىس بولعان حابارىن ەستىپ، ات باسىن كەرى بۇرادى.

ال ماڭگىەل اسكەرىنىڭ شىعىستاعى اياعى جەتكەن جەرى يندونەزيانىڭ ياۆا ارالى. ول جاقتاعى جەرلەرگە جورىق قۇبىلاي حان كەزىندە، 1279 جىلى وڭتۇستىك قىتاي (سۋن) تولىق باعىندىرىلعان سوڭ جاسالىنادى.

بايقاساق، شىڭعىز حان كوزى تىرىسىندە ۇلدارىنا بەرگەن ۇلىستارى تەك تۇركتەر مەكەندەيتىن جەرلەردە بولعانىن كورەمىز. ال  حورەزم يمپەرياسىنا قاراستى، ءارى بىرنەشە عاسىر بويى وعىز تۇركتەرى جايلاعان قازىرگى يران، اۋعانستان، پاكيستان، سيريا جەرلەرىنە، ءتىپتى ازىربايجانعا دا سول ەلدەردىڭ بۇرىنعى بيلەۋشىلەرىن يا ءوز امىرلەرىن تاعايىنداعان. جاپپاي وتارلاپ ءوز ءدىنىن ەنگىزۋگە، ءوز حالقىن قونىستاندىرۋعا تىرىسپاي، تەك كۇشەيىپ، سوعىس اشپاۋى ءۇشىن  سالىق قانا تالاپ ەتكەن ەكەن. مىسالى، جوشى ۇلىسىنا بودان بولعان 300 جىلىندا ورىس ەلىنەن تەك العاشقى 30 جىلىندا عانا سالىقتى باسقاقتار جيناپ، ودان سوڭ بۇل جۇمىس ورىستىڭ ءوز كنيازدارىنا تاپسىرىلعان. سول ءۇشىن ماسكەۋ كنيازىنىڭ ءبىرى   «قالتالى» يۆان (كاليتا) اتانعانى بەلگىلى. الايدا، سالىق جيناۋدى جەرگىلىكتى باسشىلارعا تاپسىرۋ – ولاردىڭ ءوز قالتالارىن تولتىرىپ، تولىق تاۋەلسىز بولۋعا ۇمتىلۋىنا اكەلەدى.

يران، ءاجىربايجان، اۋعانستان جەرلەرىندە حورەزمشاھ مۇراگەرى جالەل اد-دين بيلىكتى قايتادان الا باستايدى. 1258 جىلى بۇل جاققا  ءتۋليدىڭ ۇلى ۇلاعۋ جىبەرىلەدى. ول سيرياعا شابۋىلداعان مىسىر اسكەرىمەن، كرەستىلەرمەن سوعىسادى. باعدات قالاسىن الادى. مەڭگۋ (ماڭگى) حان قايتىس بولىپ، ۇلاعۋ قاراقورىمداعى سايلاۋعا كەتكەندە، كرەستىلەر قولداعان مىسىر اسكەرىنە قارسى سوعىستا نايمان كەت بۇعا باسقارعان قول جەڭىلىسكە ۇشىرايدى.  1263 جىلدان باستاپ ۇلاعۋ يەلىگىنە جوشى ۇلىسىنىڭ حانى بەركەنىڭ ۇزدىك-ۇزدىك سوعىس اشۋىنان مىسىر تاراپىنا جاۋاپ شابۋىل جاسالىنباي قالادى.

قۇبىلايدىڭ جاپون ارالىنا ۇيىمداستىرعان ەكى جورىعى دا كەمەلەرىنىڭ داۋىلعا  (تسۋنامي) ۇشىراۋىنان ءساتسىز اياقتالادى. ماڭگىەلدىكتەر سوعىستارى جايىندا جۇزدەگەن كىتاپتاردان وقۋعا بولادى. ءبىزدىڭ ماقسات – شىڭعىز حاننىڭ سوعىس ارەكەتتەرى نەگىزىنەن تۇرك حالىقتارىن بىرىكتىرۋ ءۇشىن، ال ونىڭ ۇرپاقتارىنىڭ جورىقتارى – مەملەكەتىنە قاۋىپ توندىرەر كورشى ەلدەردى الدىن الا سالىقپەن السىرەتۋ ءۇشىن، سونداي-اق ەلشىلەرىن ولتىرگەن وكتەمدىكتەرگە  قارىمتا رەتىندە جاسالعانىن  كورسەتۋ ەدى.

 

 

              

 

 

 

 

 

 

 

 

       

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

جەتىنشى تاراۋ

 

شىڭعىز حان ءومىرىنىڭ تاعى ەكى قۇپياسى

 

 

شىڭعىز حان قاي جىلى تۋعان؟

ل.گۋميلەۆ: «ۆ يستوري ۆوزۆىشەنيا چينگيسحانا سومنيتەلنو ۆسە، ناچينايا س داتى ەگو روجدەنيا»، دەگەن ەكەن. شىنىندا دا، شىڭعىز حاننىڭ تۋعان جىلى بىرقاتار شەجىرەلەر مەن تاريحي قۇجاتتاردا 1155 جىل، ال ەندى ءبىرسىپىراسىندا 1162 جىل دەلىنگەن. ءتىپتى 1167 جىل دەگەن دە پىكىر كەزدەسەدى. اسىرەسە 1162 جىل دەگەن تۇجىرىم قازىرگى قىتاي مەن موڭعوليا مەملەكەتتەرىندە رەسمي بەكىتىلىپ وتىر. ويتكەنى وسى مەزگىل شىڭعىز حان اۋلەتى جايىنداعى نەگىزگى قىتاي دەرەگى ەسەپتەلەتىن «يۋان شي» كىتابىندا (ماڭگىەل شەجىرەسى») جازىلعان.

بۇل دەرەكپەن كوپ زەرتتەۋشىلەردىڭ كەلىسپەيتىن سەبەبى، «يۋان شي»-ءدى شىڭعىز حان ۇرپاقتارى قىتايداعى بيلىكتەن كەتىرىلگەن 1368 جىلدان سوڭ جاڭا مين اۋلەتىنىڭ يمپەراتورا چجۋ يۋان چجاننىڭ تاپسىرۋىمەن، قىتاي تاريحناما جازۋ داستۇرىندە بولىپ كورمەگەن اسىعىستىقپەن، بار-جوعى 331 كۇننىڭ ىشىندە 30 كىسى قۇراستىرعان ەكەن. قىتاي بيلىگىندە شىڭعىز حان ۇرپاقتارى بولعان ءبىر جارىم عاسىردا ولار ءوز شەجىرەلەرى جازىلعان «التىن داپتەردى» قىتايلىق تاريحشىلارعا كورسەتپەگەن. بۇل جايىندا «يۋان شي»-ءدى قۇراستىرۋشىلار: «يۋانسكيە رودوسلوۆنىە، تە، كوتورىە حرانيليس ۆ زولوتوم سۋندۋكە ي ۆ يمپەراتورسكوم كنيگوحرانيليششە، بىلي ستروگو سەكرەتنى، ليتسا، پوستوروننيە تسارستۆۋيۋششەمۋ دومۋ، نە موگلي زنات يح»،– دەپ مالىمدەپتى. سونداي-اق «يۋان شي»-ءدى قۇراستىرۋعا پايدالانىلعان قىتايشا حابارلامالار «شيلۋ» («شىنايى جازبالار») دا كوپتەگەن تسەنزۋرالاردان وتكىزىلىپ، وزگەرىسكە ۇشىراتىلعان مالىمەتتەر بولعان كورىنەدى. شىڭعىز حان اۋلەتىنە قارسى كوتەرىلىس باستالعاندا قىتايدا: «تاتارلاردى ولتىرىڭدەر! تاتار تىلىندەگى كىتاپتاردى ورتەڭدەر!» دەگەن ۇرانمەن تۇرك تىلىندەگى (قىتايشا ەمەس) قۇجاتتار جاپپاي جويىلعان. وسىنداي سەبەپتەردەن «يۋان شي»-دە، اسىرەسە  شىڭعىز حاننان قۇبىلاي حانعا دەيىنگى ارالىقتاعى جىلدار وقيعلارىن كورسەتۋدە كوپتەگەن قاتەلىكتەر ورىن العان. بۇل جايلى وسى ەڭبەكتى زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبارى دەرلىك ايتۋدا. تاريحشى لي سىچۋن: «يۋان شي» نە بىلا ۆىچيتانا پولنوستيۋ يز-زا توگو، چتو كيتايسكيە ۋچەنىە، سوستاۆلياۆشيە ەە، نە زنالي مونگولسكوگو يازىكا، ي يز-زا توگو، چتو ۋ گوسپود سۋنا ي ۆانا، وسۋششەستۆلياۆشيح وبششۋيۋ رەداكتسيۋ ەە، ۋحۋدشيلوس زرەنيە نا سكلونە لەت. نەت تاكيح ديناستينىح يستوري س وشيبكامي ي پوگرەشنوستيامي، كاك »يۋان شي», ناپيساننايا مەنەە چەم زا گود»، دەيدى. سوندىقتان «يۋان شي» كورسەتكەن شىڭعىز حاننىڭ تۋعان جىلىنا (1162 ج.), ت.ب. دەرەكتەرگە كوپ زەرتتەۋشىلەر كۇمانمەن قارايدى. راس، كەيىنگى تاريحشىلار كوپ وتپەي-اق «يۋان شي» دە كەتكەن قاتەلىك، ولقىلىقتاردى تۇزەتىپ، تولىقتىرۋ  ءۇشىن ءار عاسىردا شىعارمالار جازعان. بىراق شىڭعىز حاننىڭ تۋعان جىلى مەن قايتىس بولعان جاسى ول ەڭبەكتەردە دە وزگەرىسسىز قالعان.

«يۋان شي»-دە شىڭعىز حاننىڭ تۋعان جىلى تۋرا ايتىلمايدى. مۇندا: «ول 1227 جىلى سارى-قىر دەگەن جەردە قايتىس بولعاندا جاسى 66 ەدى» دەلىنگەن. بۇل 66 سانىن «يۋان شي»-ءدى قۇراستىرۋشىلار ءوز قولدارىنا تۇسكەن ءارتۇرلى شەجىرەلەردى سالىستىرا وتىرىپ العانى بايقالادى. مىسالى يۋان (ماڭگىەل) اۋلەتى ءالى بيلىكتە وتىرعان كەزدەگى تاريحشى تاو تسزۋن-ي  (1320 — 1399) «چجوگەن لۋ» اتالاتىن 1366 جىلى جازعان  شىعارماسىندا  وسى 66 جاستى كورسەتەدى. بىراق ءدال وسى تاريحشى ەرتەرەك (1350-1366 جج. ارالىعى) جازعان «شو-فۋ»  ەنتسيكلوپەدياسىندا  تاريحشى چجاو حۋننىڭ 1221 جىلى جازعان «مەن-دا بەي-لۋ («ماڭگىەل-تاتار تۋرالى جازبالار») شىعارماسىنداعى شىڭعىز حاندى 1154 نەمەسە 1155 جىلى تۋدى دەگەنىنە سۇيەنىپ، ونى «73 نەمەسە 72 جىل ءومىر ءسۇردى» دەپ تە جازعان. مىنە، وسى ەكى ءتۇرلى دەرەكتەن «يۋان شي»-ءدى قۇراستىرۋشىلار نەلىكتەن  66 جاس دەلىنگەنىن تاڭدادى؟

«ۆوەننايا دەرجاۆا چينگيسحانا» كىتابىنىڭ اۆتورى ر. حراپاچەۆسكي مۇنى وسى «يۋان شي»-ءدى قۇراستىرۋدى باسقارعان ەكى تاريحشىدان كورىپ: «سۋن ليان ي ۆان ۆەي بىلي پراۆوۆەرنىمي كونفۋتسيانتسامي ي پروتيۆنيكامي مونگولسكوي ديناستي. ۆ زناك پروتەستا وني وتكازىۆاليس سلۋجيت يۋان يستوريوگرافامي، داجە بەجالي ۆ گورى وت ەتوي سلۋجبى ي بىلي پودچەركنۋتو ۆەرنى پرينتسيپام ۋچەنيا كونفۋتسيا، كوتوروە مونگولسكيمي ۆلاستيامي پەريوديچەسكي ۋششەمليالوس، وسوبەننو پەرۆىمي مونگولسكيمي كاگانامي. پوەتومۋ موجنو پرەدپولوجيت، چتو يم نە حوتەلوس داۆات وسنوۆانيا پروۆوديت پاراللەلي مەجدۋ جيزنيۋ چينگيسحانا ي جيزنيۋ ۋچيتەليا كۋنا. كونفۋتسي پروجيل پولنىح 72 گودا ي ۋمەر نا 73 گودۋ جيزني. ۆوزموجنو، ستولكنۋۆشيس س ۆىبوروم – 73 (72) گودا يلي 66, وني ۆىبرالي ۆتوروە يز-زا ۆىشەيزلوجەننىح سووبراجەني ي راسچەتا نا تونكۋيۋ مەست. اۆتورى »يۋان شي» ۆوزموجنو سوزناتەلنو پروتيۆوپوستاۆليالي وبراز چينگيسحانا كونفۋتسيۋ، وگرانيچيۆ ەگو ۆوزراست 66 گودامي» دەيدى. ال الگىدەي، «تاتار تىلىندەگى كىتاپتاردى ورتەڭدەر!»  ۇرانىمەن تۇرك تىلىندەگى قۇجاتتار 1368 جىلدان باستاپ قىتايدا دا، ماڭگىەل قاراشاڭىراعىندا دا جاپپاي جويىلىپ، ال شالا-شارپى جازىلعان «يۋان شي» كەڭىنەن ناسيحاتتالعاندىقتان، بۇدان كەيىن ماڭگىەل مەن تيبەتتە جازىلعان بارشا شىعارمالار وسى  «يۋان شي» -ءدى نەگىزگە العان.

«يۋان شي»-ءدىڭ جازىلۋىنداعى كەمشىلىكتەردى جانە ونى كوپ تاريحشىلاردىڭ قايتالاعانىن بىلەتىن زەرتتەۋشىلەر وسى سەبەپتەن شىڭعىز حان 1162 جىلى تۋىپ، 66 جاسىندا قايتىس بولعان دەگەن تۇجىرىممەن كەلىسپەيدى. رەسەي زەرتتەۋشىلەرى ۆ.بارتولد، ب.ۆلاديميرتسوۆ، ت.ب. «يۋان شي»-دەن ەرتە، 1221 جىلى قىتاي ەلشىسى چجاو حۋن جازعان «مەن-دا بەي-لۋ» مەن 1310 جىلى تەبريزدە (يران ءازىربايجانى) جازىلعان راشيد اد-ءديننىڭ «جامي`ات-تاۋاريحىنداعى» شىڭعىز حاننىڭ 1155 جىلى تۋعانى تۋرالى دەرەكتى دۇرىس دەپ سانايدى. ويتكەنى وڭتۇستىك قىتاي ەلشىسى چجاو حۋن ءوز شىعارماسىن شىڭعىز حان ءتىرى كەزىندە، سولتۇستىك قىتايدى باسقارۋعا قالدىرىلعان جالايىر مۇقالىنىڭ قاسىندا ءجۇرىپ جازىپ: «قازىرگى يمپەراتورلارى شىڭعىز تسزيا-سيۋي جىلى (قازىرگى جىل ساناۋ بويىنشا14.II.1154 -  3.II.1155)  تۋعان» دەگەن.

ال شىڭعىز حاننىڭ يران، سيريانى بيلەگەن ۇرپاعى عازان حاننىڭ تاپسىرۋىمەن جازىلعان «جامي`ات-تاۋاريحتا»: «ۋ مونگولوۆ ۋستانوۆلەنو ي يزۆەستنو سلەدۋيۋششەە: پرودولجيتەلنوست جيزني چينگيز-حانا بىلا سەمدەسيات دۆا تيۋركسكيح گودا. ون پوياۆيلسيا نا سۆەت ۆ گود كاكا، كوتورىي ياۆلياەتسيا گودوم سۆيني، ي سكونچالسيا ۆ وبلاستي تانگۋت تاكجە ۆ گود كاكا.  پياتنادتساتوگو چيسلا مەسياتسا شۋنا ەتوگو گودا، سووتۆەتستۆۋيۋششەگو 14 رامازانۋ 624 گ.ح. (29 اۆگۋستا 1227 گ.ن.ە.), ەگو گروب (ساندۋك) دوستاۆيلي ۆ ەگو وردى ي وبياۆيلي (پەچالنوە) سوبىتيە. پرويزۆەديا پودچەت نازاد، سووتۆەتستۆەننو استرونوميچەسكيم داننىم، ستالو يزۆەستنو، چتو (ناچالو) گودا كاكا، ياۆليايۋششەگوسيا گودوم ەگو روجدەنيا، پريحوديتسيا نا (مەسياتس) زۋل-كادە 549 گ.ح. (7 يانۆاريا – 5 فەۆراليا 1155 گ.ن.ە.), يز چەگو سلەدۋەت، چتو ون سكونچالسيا نا 75 لۋننوم گودۋ سۆوەي جيزني. داننايا رازنيتسا ۆ گوداح پولۋچيلاس ۆسلەدستۆي توگو، چتو (مونگولى) پرينيمايۋت ۆو ۆنيمانيە ليش سولنەچنىە گودى تيۋركسكوگو لەتويسچيسلەنيا، ا پريبليزيتەلنو نا كاجدىە 30 لەت سولنەچنىح  نەحۆاتاەت  ودنوگو گودا پو لۋننومۋ لەتويسچيسلەنيۋ; ي حوتيا سوگلاسنو تيۋركسكومۋ لەتويسچيسلەنيۋ گود ەگو سمەرتي پريحوديتسيا نا 73 گود ەگو جيزني، نو تاك كاك ون ي پوياۆيلسيا نا سۆەت ۆ سەرەدينە گودا، ي سكونچالسيا ۆ سەرەدينە گودا، تو كاك گود ەگو روجدەنيا، تاك ي گود ەگو سمەرتي بىلي نە پولنىمي. تاكيم پۋتەم ۆىياسنيلوس ي ۋستانوۆيلوس، چتو ۆ سووتۆەتستۆي س تەم، چتو ۋ (مونگولوۆ) يزۆەستنو، پرودولجيتەلنوست ەگو جيزني بىلا 75 لەت لۋننىح  يلي 72 گودا سولنەچنىح تيۋركسكيح، وبششايا سۋمما كوتورىح، ۋچيتىۆايا نەپولنىە سولنەچنىە گودى، بۋدەت 73 گودا»  ء(ىت.2ك. 246-247 بب.),  دەپ تاپتىشتەپ جازىلعان. وسى ەڭبەكتى نەگىز ەتكەن ق.جالايىر «جىلنامالار جيناعىندا» دا: «شىڭعىز حان بۇل جىل ىشىندە جەتپىس ءۇش جاستا ەدى. ءۋالايات تاڭعۇتتا وپات تاپتى» دەلىنگەن (60-ب.).

1240 جىلى  جازىلدى دەلىنەتىن اۆتورى بەلگىسىز ەڭبەك «مقش»-دا شىڭعىز حاننىڭ تۋعان جىلى دا، قانشا جاستا قايتقانى دا ايتىلماعان، تەك: «تاڭعۇت ەلىن تولىق جاۋلاپ كەلىپ، دوڭىز جىلى شىڭعىس قاعان تاڭىرىگە ۇشتى» دەلىنگەن.

ەگەر رەسەيلىك ۆ.ۆ.بارتولد، ب.يا.ۆلاديميرتسوۆ، ت.ب. زەرتتەۋشىلەر  شىڭعىز حان 1155 جىلى تۋعان دەلىنگەن راشيد اد-دين بايانداۋىمەن كەلىسسە، ال زەرتتەۋشى ن.پ. شاستينا: «پو سۆەدەنيام راشيد اد-دينا چينگيس روديلسيا ۆ گود سۆيني، كوتورىي پريحوديتسيا نا 1152-1153 گ. ن.ە. نو راشيد اد-دين، پوۆيديمومۋ، سوزناتەلنو ۋكازىۆاەت نەۆەرنۋيۋ داتۋ، تاك كاك پىتاەتسيا پودوگنات گود روجدەنيا چينگيسا پود گود سۆيني… ي حوتيا بى ەتيم پوكازات سۆوە وتريتساتەلنوە وتنوشەنيە ك نەمۋ. وتكرىتو ۆىسكازات سۆوە منەنيە و چينگيس-حانە پەرسيدسكي يستوريك نە موگ» (176-ب.) دەگەن پىكىر ايتادى.  ەگەر شىڭعىز حاننىڭ تۋعان جانە قايتقان جىلدارى دوڭىز جىلدارى بولماي، ولاي دەپ راشيد اد-دين «مۇسىلمانداردىڭ كەگىن الۋ» ماقساتىندا جازعان بولسا، مۇنى عازان مەن ولجايتۋ حاندار بايقاماۋى مۇمكىن بە؟!  بۇل – باس كەتەتىن ماسەلە عوي!

«راشيد اد-دين دە، وعان دەيىن باس ۋازىرلىك قىزمەتتەگى كىسى دە ۇلتى ەۆرەي بولعان، كەيىن ءامىر-تەمىر راشيد اد-ءديننىڭ مۇردەسىن مۇسىلماندار زيراتىنان شىعارتىپ تاستاپتى» دەگەن دەرەكتەر ۇشىراسادى. ەندەشە،  نىسپىسى ەۆرەي كىسى باس ۋازىرلىك قىزمەتىن جانە ءوز ءومىرىن قاتەرگە تىگىپ «مۇسىلمانداردىڭ كەگىن»  الىپ قايتەدى!؟

ايگىلى شىعىستانۋشى ل.گۋميلەۆ تە شىڭعىز حاننىڭ 1155 جىلى تۋعانى تۋرالى راشيد اد-دين تۇجىرىمىمەن كەلىسپەيدى. رەسەيلىك قالماق تاريحشىسى ەرەنجەن حارا-داۆاننىڭ 1929 جىلى بەلگراد قالاسىندا ەميگراتسياداعى كەزىندە  جازىپ شىعارعان «چينگيس-حان كاك پولكوۆودەتس ي ەگو ناسلەديە»  كىتابىن الماتىدا «كرامدس-احمەت ياسساۋي باسپاسى 1992 جىلى قايتا شىعارۋىنا وراي ل.گۋميلەۆ پەن ۆ.ەرمولاەۆ  جازعان العىسوزدە بىلاي دەلىنەدى: «اناليز داتيروۆكي راشيد اد-دينا، پروۆەدەننىي نە تولكو س ۋچەتوم سووبششاەمىح يم ساميم، نو ي ۆ بولەە شيروكوم كونتەكستە – س ۋچەتوم دات جەنيتبى تەمۋدجينا ي دات روجدەنيا ەگو دەتەي – زاستاۆلياەت وتكازاتسيا وت پەرسيدسكوي حرونولوگي. بولەە پرەدپوچتيتەلنوي پرەدستاۆلياەتسيا داتا «يۋان-شي»– 1162 گ.، نەپوسرەدستۆەننو ۆوسحودياششايا ك يزناچالنوي مونگولسكوي يستوري «التىن-دەپتەر». ۆەد تەمۋدجين جەنيلسيا نا بورتە، دوستيگنۋۆ سوۆەرشەننولەتيا – ۆ 16 لەت.  سلەدوۆاتەلنو، س ۋچەتوم داتى راشيد اد-دينا سامايا پوزدنيايا داتا ەگو سۆادبى –1171 گ. گود روجدەنيا دجۋچي – پەرۆەنتسا بورتە – 1182 گ. ي ون حوروشو يزۆەستەن. تاكيم وبرازوم، پو راشيد اد-دينۋ پولۋچاەتسيا، چتو مەجدۋ سۆادبوي ي روجدەنيەم سىنا دولجنو بىلو پرويتي پوچتي 10 لەت، ا سام چينگيس، داجە بۋدۋچي 70-لەتنيم ستاريكوم (ۋمەر ۆ 1227 گ.) پرودولجال ليچنو سوۆەرشات دالەكيە پوحودى، پەرەسەكايا ۆ سەدلە بەسكراينيە ستەپي ي راسكالەننىە پۋستىني»،– دەيدى.

ءيا، 10 جىل بويىنا ايەلى بالا كوتەرمەسە ەركەكتىڭ باسقا ايەل الاتىنى  كوشپەلى حالىققا ءتان ءداستۇر. سوندىقتان ل.گۋميلەۆتىڭ كەلتىرگەن دالەلى ورىندى. بىراق  راشيد اد-دين ەڭبەگىندە ء(ى ت. 1 ك. 165-ب.): «بۋتۋ-گۋرگەن بىل براتوم ماتەري چينگيز-حانا. چينگيز-حان وتدال ەمۋ تۋ دوچ، كوتورايا بىلا ستارشەيۋ يز ەگو دەتەي، پو يمەني فۋدجين-بەگي» دەپ، ال ءىى ت. 64-بەتىندە: «دجۋچي-حان بىل ستارشيم يز ۆسەح دەتەي  چينگيز-حانا، زا يسكليۋچەنيەم سەسترى پو يمەني فۋدجين-بەگي، كوتورايا بىلا ستارشە ەگو»، دەپ تاعى  قايتالاپ جازدى ەمەس پە؟! (بۇل قىزدىڭ ەسىمى 2-ك. 122-بەتىندە حۋدجين-بەگي, ال «مقش»-دا حودجين دەلىنەدى). ق.جالايىر «جىلنامالارىندا» دا: «بارلىق ۇلدارىنان فۋجين بەگى اتتى قىزى ۇلكەن ەدى»،  دەلىنگەن. (مەنىڭشە، كوپ زەرتتەۋشىلەر 995-بەتتەن تۇراتىن «جامي` ات-تاۋاريحتى» سوڭىنا دەيىن مۇقيات وقىماعان سىڭايلى!).

ال شىڭعىز حانعا قاتىستى ەڭبەكتەردىڭ ەڭ العاشقىسى –1221 جىلى جازىلعان سۋن (وڭتۇستىك قىتاي) ەلشىسى چجاو حۋننىڭ «مەن-دا بەي-لۋ» شىعارماسىندا: «ۋ چينگيسا ۆەسما منوگو سىنوۆەي. ستارشي سىن بي-ين بىل  ۋبيت ۆ بويۋ پري وسادە زاپادنوي تسزينسكوي ستوليتسى يۋنچجۋنا ۆو ۆرەميا رازگروما گوسۋدارستۆا تسزين. نىنە  ۆتوروي سىن ياۆلياەتسيا ستارشيم تسارەۆيچەم ي زوۆۋت ەگو يودجي…»،– دەپ، وزگە شەجىرەشى، تاريحشىلاردا كورىنبەگەن دەرەك ايتادى. بۇل قالاعا شابۋىل 1211 جىلى بولعانى بەلگىلى. ەندەشە شىڭعىز حاننىڭ ءبىرىنشى ۇلى بي وسى جىلى وپات بولعان ەكەن. الايدا، شىڭعىز حاننىڭ كوزى باردا، 1221 جىلى جازىلعان وسى دەرەكتى زەرتتەۋشىلەر، نەگە ەكەنىن، «كورگىسى كەلمەيدى». چجاو حۋن وسى دەرەگىن تولىقتىرىپ: «نەكتو پو يمەني ليۋ بو-لين، ۋروجەنەتس وكرۋگا يۋننەي  ۆ زەملياح يان. رانشە [ون] بىل ناچالنيكوم –  كوماندۋيۋششيم ۆويسكامي ۋ تسزينتسەۆ ي پەرەبەجال ك تاتارسكومۋ ۆلادەتەليۋ. [ۋ نەگو] ەست سىن. [ون] ۆەسما حرابر، ي، كوگدا پوگيب ۆ سراجەني ستارشي سىن تاتارسكوگو ۆلادەتەليا تەمoدجينا, [پوسلەدني] ۆىدال زامۋج زا سىنا بو-لينيا جەنۋ ستارشەگو سىنا. [بو-لين] ۆمەستە س تاتارامي برال يانتسزين ي درۋگيە زەملي ي يمەەت بولشيە زاسلۋگي»،– دەپ جازعان.

ەندەشە، شىڭعىز حاننىڭ تۇڭعىشى – قىزى حوجىن-بەگىم،   بي ەسىمدى ۇلى – ەكىنشى بالاسى بولسا، جوشى – ءۇشىنشى بالاسى ەكەن. مۇنى بىلگەندە ل.گۋميلەۆ شىڭعىز حاننىڭ 1155 جىلى تۋعانىمەن كەلىسكەن بولار ەدى.

كەيىنگى تاريحشىلاردىڭ كوبىنىڭ  بۇل ماسەلەنى بىلمەۋ سەبەبى – راشيد اد-دين دە، باسقا دا كوپ تاريحشىلار شىڭعىز حان تاريحىنداعى كولەڭكەلى جايلاردى جازباۋعا تىرىسقان. مىسالى «جامي` ات-تاۋاريحتا» ەسۋكەنىڭ توقالىنان تۋعان ۇل بەلگىتاي عانا اتالادى. ەكىنشى ۇل بەكتەردى تەمىرشىڭ مەن قاساردىڭ بالا كەزدە ولتىرگەنى، سونداي-اق ولاردىڭ اناسىنىڭ مەركىتتەر قولىندا،  قايتۋدان باس تارتىپ قالعانى ايتىلمايدى. بۇل وقيعا «مقش»-دا باياندالعان (60,76-ب.).

جوشىنىڭ 1182 جىلى تۋعانى بەلگىلى. ەگەر شىڭعىز حان 1162 جىلى تۋىپ، 16 جاسىندا (1178 ج.) ۇيلەنسە، «بورتە ءتورت جىل ىشىندە ءۇش بالا تاپقان بولا ما؟» دەگەن سۇراق تۋادى. سوندىقتان شىڭعىز حان 1155 جىلى تۋعان دەگەن تاريحشىلاردىڭ ءسوزى دۇرىس بولار.

راشيد اد-ديندە: «ۆ تو ۆرەميا، كاك (مونگولى) رازوريلي  تاتارسكي نارود، چينگيز-حان ەششە نە يمەل دەتەي، ا ۋ ەگو ستارشەي جەنى، بورتە-فۋدجين، بىلو جەلانيە يمەت رەبەنكا. كاك-تو راز، چينگيز-حان نەوجيداننو ۋۆيدەل ۋپاۆشەگو نا كرايۋ دوروگي رەبەنكا، پودنيال ەگو، ي پريسلال ك بورتە-فۋدجين: «تاك كاك تى پوستوياننو جەلاەش يمەت رەبەنكا، تو ۆوسپيتاي ەتوگو ۆمەستو سۆوەگو ديتياتي ي حراني». جەنا ۆوسپيتالا ەگو، كاك رودنوگو سىنا، س پولنىم پوچەتوم ي چەستيۋ، ۆ سۆوەم سەمەيستۆە. كوگدا ون ۆىروس، ەگو نارەكلي شيكي-كۋتۋكتۋ، ا تاكجە نازىۆالي كۋتۋكتۋ-نويونوم; ون نازىۆال چينگيز-حانا – ەچيگە, چتو وزناچاەت وتەتس، ا بورتە-فۋدجين – تەريكۋن-ەكە» (ى ت. 1ك. 107-ب.) – دەگەن دە دەرەك بار. بۇل دەرەك بورتەنىڭ  كوپكە شەيىن بالا كوتەرمەگەنىن بىلدىرەدى. شىڭعىز حان ءوزى شەكە قۇتۇقتىنى ءىنىم دەپ اتاپتى.

شىڭعىز حاننىڭ قۇلان ەسىمدى مەركىت ايەلىنەن قۇلقان اتتى ۇل تۋىپ، شەجىرەلەردە ونىڭ ورىس جەرىندەگى سوعىستا قازا تاپقانى جازىلعان. (ا.بۋشكوۆ «چينگيسحان: نەيزۆەستنايا ازيا» كىتابىندا: «سىن كيپچاكسكوگو حانا ميننەباي يامات، يمەۆشي س تاتارامي سۆوي سچەتى، ۋبيل يز لۋكا سىنا چينگيسحانا كيۋلكانا (پراۆدا، يزۆەستنىي ناش پيساتەل ۆ. يان وتچەگو-تو پريپيسال ەتو رۋسسكيم ۆيتيازيام)»،– دەپ (100-ب.), قۇلقاننىڭ ەدىل  بۇلعارلارىنىڭ  بيليار قالاسىن الارداعى  سوعىستا قازا تاپقانىن ايتادى).  راشيد اد-دين قۇلقاندى  «شىڭعىز حاننىڭ  التىنشى ۇلى ەدى»  دەيدى. ەگەر 1211 جىلى قازا بولعان ۇلى ءبيدى ەسەپتەگەندە، شىنىمەن دە سولاي بولماق.

تاعى ءبىر ەسكەرەر دەرەك، راشيد اد-دين «تاۋاريحىندا» بورتەنىڭ اكەسى داي شەشەننىڭ كوپ ۋاقىت قىزىنىڭ تەمىرشىڭگە ۇيلەنۋىنە كەلىسىم بەرمەگەندىگى ايتىلعان. بۇل تەمىرشىڭنىڭ كامەلەتكە تولعان 16 جاسىنان كەش ۇيلەنگەنىن بىلدىرەدى. قولىمىزداعى 1960 جىلى كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ باسپاسى شىعارعان (ماسكەۋ – لەنينگراد) «جامي` ات-تاۋاريحتىڭ» ءىى تومىنىڭ 8-بەتىندە: «ۋگەدەي-كاان – ترەتي سىن چينگيز-حانا وت ەگو ستارشەي سۋپرۋگي بورتە-فۋدجين، دوچەري داي-نويونا يز رودا كۋنگيرات، كوتورايا بىلا ماتەريۋ چەتىرەح ستارشيح سىنوۆەي ي پياتي دوستوينىح دوچەرەي» دەپ جازىلىپ، ال تۇسىندىرمەدە «جامي` ات-تاۋاريحتىڭ» ر، د، ءۆى نۇسقالارىندا «پياتي ستارشيح سىنوۆەي» دەپ جازىلعانى ايتىلادى. ەندەشە بورتە قاتىن بەس ۇل، بەس قىز تاپقان بولماق. بەس ۇلى: 1. بي. 2. جوشى. 3. شاعاتاي. 4. ۇگەتاي. 5. تۋلي. سوندا قۇلان قاتىننان تۋعان قۇلقان شىنىمەن دە التىنشى ۇل بولادى.

ەندى ل.گۋميلەۆتىڭ «شىڭعىز حان 70 جاستاعى قارت بولسا، الگىدەي جورىقتارعا شىعا الماس ەدى» دەگەن  كۇمانىنە كەلەيىك. ءومىرىن ات ۇستىندە وتكىزگەن كىسىگە 72 جاستا دا  ات ءمىنىپ ءجۇرۋ ەش قيىن ەمەسىن ەۆروپالىق زەرتتەۋشىلەر تۇسىنبەس، ال قازاق ادامىنا بۇل تاڭ ەمەس. حان ورداسى جورىقتا اربا ۇستىنە دە ورناتىلعان. ءامىر-تەمىر قىتاي جورىعىنا 71 جاسىندا  اتتانىپ، وتىرار قالاسىندا  1404 جىلى سۋىق ءتيىپ قايتىس بولعانى  بەلگىلى.  ال شىڭعىز حان 1219  جىلى سارتاۋىلعا  جورىققا اتتانعاندا  65 جاستا بولعان. (راشيد اد-دين: «گود بارسا، ناچينايۋششەگوسيا مەسياتسەم زۋل-كادە 614 گ.ح (فەۆرال 1218 گ.ن.ە.),چينگيز-حانۋ ۆ ەتوت پوسلەدني گود بىلو شەستدەسيات چەتىرە گودا وت رودۋ» دەيدى ء(ى ت.2 ك.184-ب.).

قورىتا ايتساق – شىڭعىز حاننىڭ تۋعان جىلى،1221 جىلى جازىلعان «مەن-دا بەي-لۋ» مەن 1310 جىلى جازىلعان «جامي` ات-تاۋاريح» كورسەتكەندەي، 1155 جىل بولسا كەرەك.    

 

قاعان ءولىمىنىڭ جۇمباعى.

شىڭعىز حاننىڭ تۋعان جىلى تۋرالى ءار ءتۇرلى مەزگىلدەر ايتىلسا، ال قايتىس بولۋى 1227 جىلدىڭ تامىز ايىنىڭ سوڭى ەكەندىگى بارلىق شەجىرە، تاريحتاردا جازىلعان. سوندىقتان بۇل ەش داۋ تۋعىزبايدى. داۋلى ماسەلە – شىڭعىز حان ءولىمىنىڭ سەبەبى تۋرالى دەرەكتەردىڭ ءار الۋاندىعى بولىپ كەلەدى. 1240 جىلى جازىلعان دەلىنەتىن «مقش»-نىڭ 265- بولىمىندە: «قاعان يت جىلى (1226 ج.) كۇزدە تاڭعىت ەلىمەن سوعىسۋعا اتتانادى.  جول-جونەكەي اربۇقادا قۇلان اۋلاعان كەزدە، تەڭبىل شۇبار جالت بەرگەندە، شىڭعىس قاعان اتتان جىعىلىپ، دەنەسى قاتتى اۋىرسىنعاندىقتان، سورقا دەگەن جەرگە قونادى. تاڭەرتەڭىندە ەسۇي حانىم: «ۇلدار، نوياندار، اقىلداسىڭدار! قاعاننىڭ دەنەسى تۇندە قىزىپ شىقتى»،– دەيدى. «سوعىسقا بارمايىق. قاعان جازىلعان سوڭ قايتا كەلەيىك» دەگەن  كەڭەسكە شىڭعىز حان كونبەي، جورىقتى جالعاستىرادى. سوعىستا جەڭىلگەن تاڭعۇت بيلەۋشىسىن ءولتىرتىپ، 1227 جىلى تامىز ايىنىڭ سوڭىندا  قايتىس بولادى.

شىڭعىز حاننىڭ اتتان قۇلاۋى جايىندا وزگە دەرەكتەردە ايتىلماعان. وتەمىس قاجىنىڭ «شىڭعىز-ناما»شىعارماسىندا جوشى حانزادا ۇلىتاۋدا اڭ اۋلاعان كەزىندە اتتان قۇلاپ موينى ءۇزىلىپ قازا تاپقانى جازىلعان (1-تاراۋ). تاريحتا جوشى ءوز اكەسىنەن جارتى جىل بۇرىن قازا بولعانى ايتىلادى. وسى وقيعا تۋرالى قازاقتا «اقساق قۇلان – جوشى حان» دەگەن اڭىز دا، كۇي دە بار.

جوشى ءدال سول قىستا اڭ اۋلاۋدا قازا تاپقانىن بىلە تۇرا، شىڭعىز حاننىڭ دا اڭعا شىعۋى، جانە ەكەۋىنىڭ دە ءومىر بويى  ات ۇستىندە ءجۇرىپ، ءبىر مەزگىلدە –1227 جىلدىڭ قىسىندا اتتان قۇلاۋى مۇمكىن بە؟!

1223 جىلى شىڭعىز حانعا كەلگەن اۋليە چان-چۋن، وعان جاسىنىڭ ۇلعايۋىنا بايلانىستى اڭعا شىعۋدى قويعان ءجون دەگەن كەڭەس بەرگەن. شىڭعىز حان ونىڭ كەڭەسىن ەسكەرەتىنىن ايتىپتى.

راشيد اد-دين «تاۋاريحىندا» (1310 ج.) شىڭعىز حان اڭعا شىعىپ، اتتان قۇلاپ جاراقاتتانعان دەگەن ءسوز جوق: «ۆ ناچالە ۆەسنى گودا نوكاي، كوتورىي ياۆلياەتسيا گودوم سوباكي، سووتۆەتستۆۋيۋششەگو 623 گ.ح. (1226 . ن.ە.), ون پريبىل ۆ مەستنوست ۇنقۇن-تالان-قۇدۇق ي تام نەوجيداننو گلۋبوكو زادۋمالسيا و ساموم سەبە، يبو ۋ نەگو بىل نەكي سون، كوتورىي ۋكازىۆال نا بليزوست سمەرتنوگو چاسا» دەلىنىپ، شىڭعىز حان ەكى ۇلىن – ۇگەتاي مەن ءتۋليدى  جەكە شاقىرىپ: «و، دەتي، وستايۋششيەسيا پوسلە مەنيا، زنايتە، چتو پريبليزيلوس ۆرەميا موەگو پۋتەشەستۆيا ۆ زاگروبنىي مير ي كونچينى!… يا نە حوچۋ، چتوبى مويا كونچينا سلۋچيلاس دوما، ي يا ۋحوجۋ زا يمەنەم ي سلاۆوي» دەپ، وسيەتىن ايتىپ بولعان سوڭ ءوزى اسكەر باستاپ، تالاي ساتقىندىق جاساعان تاڭعۇت ەلىنىڭ بيلەۋشىسىن ءتاۋباسىنا كەلتىرۋگە اتتانعانى ايتىلادى. تاڭعۇت بيلەۋشىسى باعىناتىنىن ءبىلدىرىپ ەلشى جىبەرىپ، ءبىر اي مۇرسات سۇرايدى. «چينگيز-حان سچيتال نەيزبەجنوي سۆويۋ كونچينۋ وت ەتوي بولەزني. ون زاۆەششال سۆويم ەميرام: «ۆى نە وبياۆليايتە و موەي سمەرتي ي وتنيۋد نە رىدايتە ي نە پلاچتە، چتوبى ۆراگ نە پروۆەدال و نەي. كوگدا جە گوسۋدار ي جيتەلي تانگۋتا ۆ نازناچەننوە ۆرەميا ۆىيدۋت يز گورودا، ۆى يح ۆسەح سرازۋ ۋنيچتوجتە!» دەپ جازىلعان  ء(ى ت.2 ك. 230-233-ب.).

قىتايدىڭ «گان مۋ» تاريحىندا (بيچۋرين اۋد.): «ۆ توم جە مەسياتسە گوسۋدار تسارستۆا سيا پوكوريلسيا. وسەنيۋ، ۆ سەدموي مەسياتس، ۆ دەن جين-ۆۋ، ون (شىڭعىز حان) پوچۋۆستۆوۆال سەبيا نەزدوروۆىم; ۆ دەن سى-چەۋ (ۆ ۆوسموي دەن پوسلە بولەزني) پرەدستاۆيلسيا پري ساليگولە ۆ حاراتۋسكوم پۋتەۆوم دۆورتسە… تانگۋتسكي گوسۋدار لي-سيان، يستوششيۆشيس ۆ سيلاح، پوكوريلسيا ي ۋۆەزەن ۆ مونگوليۋ پلەننيكوم» دەلىنەدى (1227 جىل تاراۋى).

ال «تۇرك شەجىرەسى» اتالعان ەڭبەگىن جازۋدا 18 ءتۇرلى شەجىرە، تاريحتاردى پايدالانعانىن ايتقان ابىلعازى باھادۇردىڭ بايانداۋىنشا تاڭعۇت ەلشىسى باعىناتىندارىن حابارلاپ كەتىسىمەن حان قاتتى اۋىرىپ، توسەك تارتىپ، جاتىپ قالادى. «شىڭعىس حان قىتاي جورىعىندا جۇرگەندە، ءبىر ءتۇس كورىپ، ودان ءوزى جامان شوشىنىپ ەدى. ءوزىنىڭ جۋىردا ولەتىنىن ويلاپ ءجۇر ەدى، اياق استىنان اۋرۋ جابىستى. ءوزىنىڭ ناشارلاعانىن سەزگەن شىڭعىز حان بالالارىن شاقىرتتى… «ءوز اسكەرىمەن شيدۇرقى كەلگەنشە مەنىڭ ولگەنىمدى ەشكىمگە ايتپاڭدار، ونى اسكەرىمەن ولتىرىڭدەر، سودان كەيىن عانا مەنىڭ ولگەنىمدى حابارلارسىڭدار» دەدى. وسى كەزدە ونىڭ جانى تانىنەن ۇشىپ كەتتى. بىرنەشە ۋاقىت وتكەندە اسكەرىمەن شيدۇرقۋ كەلدى، حانزادالار ونى  ۇستاپ الىپ ءولتىردى» دەلىنگەن (91-92-ب.).

سونىمەن، شىڭعىز حان ءولىمىنىڭ سەبەبى تۋرالى:

1. راشيد اد-دين مەن ابىلعازى بويىنشا – ول تۇسىندە اجالى جاقىن قالعانىن كورىپ، تاڭعۇت حانىنان كەك الىپ ۇلگەرۋ ءۇشىن جورىققا شىعادى. بىراق اجالى كەلىپ، كەك الۋدى بالالارىنا وسيەت ەتەدى;

2. «گان مۋ» بويىنشا – تاڭعۇت حانىن جەڭىپ، تۇتقىنداپ، موڭعولياعا جىبەرەدى دە، ءوزى كەنەتتەن اۋىرىپ، 8 كۇننەن سوڭ قايتىس بولادى;

3. مقش-دا – 1226-1227 جىلىنا قاراعان قىستا اڭدا جۇرگەندە اتتان قۇلاپ، جارتى جىلدان استام ۋاقىت اۋىرىپ، بىراق تاڭعۇت حانىن جەڭىپ، ولتىرتكەننەن سوڭ قايتىس بولادى; (ەگەر مقش 1240 جىلى جازىلعان بولسا، ودان كەيىن جازىلعان (؟) «جامي`ات-تاۋاريح» پەن «گان مۋ» وسى شىعارمانى نەلىكتەن  پايدالانباعان؟).

4. 75 پايىزى «مقش» -دان كوشىرىلگەن دەلىنگەنمەن، لۋبسان دانزان جازعان «التىن توبشىدا» شىڭعىز حان قازاسى باسقاشا باياندالعان. مۇندا ول اتتان قۇلامايدى، جورىق ۇستىندە اۋىرمايدى. تەك  تاڭعۇت حانىن ءولتىرىپ، ونىڭ ايەلىن ولجالاپ بولعان سوڭ عانا «ىستىعى قاتتى كوتەرىلىپ، التىن جانى شىعار ساتتە» وسيەتىن ايتا باستايدى. وزگە شىعارمالاردان ەرەكشەلىگى – «التىن توبشىدا» تاڭعۇت حانى شىڭعىز حانعا: «كۇربەلشىن گوا (سۇلۋ) قاتىنىمنىڭ قارا تۇياعىنان باستاپ، تۇگەل دەنەسىن ءتىنتىپ شىق» دەگەن سوزدەردى ايتىپ، ءولىپ كەتەدى. ەجەن بوعدا (شىڭعىز حان) كۇربەلشىن گوا قاتىندى الادى. كۇربەلشىن گوا قاتىننىڭ سۇلۋ جۇزىنە ەجەننەن باستاپ، ۇلى ۇلىس تۇگەلدەي تاڭ-تاماشا قالادى. كۇربەلشىن قاتىن: «مىنا ءوڭىم سەنىڭ شەرىكتەرىڭنىڭ توزاڭىنا كىرلەپ قالدى. بۇدان بۇرىن مۇنان دا سۇلۋ ەدىم. ەندى سۋعا جۋسام، قايتا كورىكتى بولامىن!»،– دەيدى. ەجەن بوعدا: «سۋعا بارىپ جۋىنىپ كەل!»،– دەپ جىبەرەدى. ول قاتىن سۋدىڭ جاعالاۋىندا جۇرگەن كوك تورعايدى ۇستاپ الىپ، قۇيرىعىنا جازۋ جازىپ: «مەن وسى سۋعا ءتۇسىپ ولەمىن. دەنەمدى تومەننەن ىزدەمەڭدەر. جوعارىعا قاراي ىزدەڭدەر!» دەپ اكەسىنە جىبەرەدى. اكەسى قىزىنىڭ ايتقان ءسوزى بويىنشا وزەننىڭ باسىنان ىزدەپ تاۋىپ الىپ، جەرلەگەندە بىتەۋ تۇلىپپەن توپىراق توگىپ كومەدى. سول سۇيەگىن كومگەن ءزاۋلىم ءۇيىندىنى «تەمىر ولوقۋ» دەپ ايتادى. سول وزەندى قاتىن وزەنى دەسەدى» دەپ، ايەلدىڭ شىڭعىز حاندى الداپ، سۋعا كەتىپ ولگەنى  باياندالادى. (125-ا).

بۇل وقيعانى قالماق تاريحشىسى حارا داۆان ءوز كىتابىندا (باستاپقىدا «اتتان قۇلاعان» دەگەن پىكىر ايتا تۇرا) بىلايشا باياندايدى: «پو راسپروسترانەننوي مونگولسكوي لەگەندە، كوتورۋيۋ پريشلوس سلىشات ي اۆتورۋ، چينگيس-حان بۋدتو ۋمەر وت رانى، پريچينەننوي تانگۋتسكوي حانشەي، كراساۆيتسەي كيۋربەلشين-حاتۋن، كوتورايا پروۆەلا ەدينستۆەننۋيۋ براچنۋيۋ نوچ س چينگيس-حانوم، ۆزياۆشيم ەە ۆ جەنى پو پراۆۋ زاۆوەۆاتەليا پوسلە ۆزياتيا ستوليتسى تانگۋتسكوگو تسارستۆا. پوكينۋۆشي سۆويۋ ستوليتسۋ ي گارەم تانگۋتسكي تسار، شيدۋرحو-كاگان، وتليچيۆشيسيا حيتروستيۋ ي كوۆارستۆوم، بۋدتو ۋگوۆوريل سۆويۋ سۋپرۋگۋ، وستاۆشۋيۋسيا تام، پريچينيت سمەرتەلنۋيۋ رانۋ زۋبامي چينگيس-حانۋ ۆو ۆرەميا براچنوي نوچي، ي ەگو كوۆارستۆو بىلو ستول ۆەليكو، چتو پوسلال سوۆەت چينگيس-حانۋ، چتوبى ەە پرەدۆاريتەلنو وبىسكالي «دو نوگتەي» ۆو يزبەجانيە پوكۋشەنيا نا جيزن حانا. پوسلە ۋكۋسا كيۋربەلدجين-حاتۋن بروسيلاس بۋدتو ۆ رەكۋ حۋان-حە، نا بەرەگۋ كوتوروي ستويال سۆوەي ستاۆكوي چينگيس-حان»  («چينگيس-حان كاك پولكوۆودەتس ي ەگو ناسلەديە»، 167-ب.).

ءبىر تاڭقالارلىعى،  وسى اتالعان تاريحي ەڭبەكتەردىڭ بارلىعىنان دا ەرتە، «ماڭگى ەلگە» ءحىىى عاسىردا كەلىپ قايتقان ەۆروپالىقتار جازعان شىعارمالاردا شىڭعىز حاننىڭ يا اتتان قۇلاپ جاراقاتتانعانى، يا تىستەن جاراقاتتانعانى تۋرالى ەشتەمە  كەزدەسپەيدى. 1253 جىلى «ماڭگىەل» مەملەكەتىنىڭ استاناسى قاراقورىمدا بولعان فرانتسيا كورولىنىڭ ەلشىسى پ.كارپيني كىتابىندا شىڭعىز حان ءولىمى تۋرالى: «سوۆەرشيۆ سۆوي راسپورياجەنيا ي پوستانوۆلەنيا ون بىل ۋبيت ۋداروم گروما»،– دەپ جازىپتى («يستوريا مونگالوۆ», 5-تاراۋ، 1- تاراۋشا). ال ماڭگىەل استاناسى پەكينگە كوشكەن سوڭ، 1275 جىلى كەلىپ، 15 جىل وسى ەلدە تۇرعان  ۆەنەتسيالىق  ماركو پولو شىڭعىز حان قازاسى تۋرالى «الەمنىڭ ارالۋاندىعى تۋرالى كىتاپ»  دەگەن شىعارماسىنىڭ LXVIII تاراۋىندا: «پوشەل نا كرەپوست كانگي، ي پوپالا ەمۋ تۋت سترەلا ۆ كولەنكۋ: وت توي رانى ون ي ۋمەر. جالكو ەتو، بىل ون چەلوۆەك ۋدالوي ي ۋمنىي» دەپ جازعان. ولاردىڭ بۇل «دەرەكتەرى»  وزگە ەش شەجىرەلەردە كەزدەسپەيدى.

سوڭعى ەكى عاسىر كولەمىندە ەۆروپا ەلدەرى زەرتتەۋشىلەرى شىڭعىز حان ءولىمى تۋرالى جازعاندا نەگىزىنەن «مقش»-داعى «اتتان قۇلاعان» دەگەن جانە «جامي`ات-تاۋاريحتاعى»: «تاڭعۇت حانىن ولتىرۋگە ۇلگىرمەي، ءوزى ءولدى» دەگەن پىكىرلەردى پايدالانىپ ءجۇر. بىراق، ەگەر 1227 جىلى قىستا قۇلان اۋلاعان كەزدە اتتان جىعىلىپ، دەنەسى قاتتى اۋىرىپ، ەسۇي حانىم: «قاعاننىڭ دەنەسى تۇندە قىزىپ شىقتى»  دەسە، شىڭعىز حان سونداي اۋرۋىمەن تامىزدىڭ اياعىنا دەيىن شىداپ، سوعىسقان با؟

تاڭعۇت جەرىنە كەلگەن سوڭ شىڭعىز حان  ءتورت  قالاسىن الىپ، مەملەكەت استاناسىنىڭ تۇسىنان ءوتىپ كەتەدى. «جامي`ات-تاۋاريح»: «ون پروشەل ميمو ەتوگو گورودا ي، زاحۆاتيۆ درۋگيە گورودا ي وبلاستي، پوشەل ۆ ستورونۋ حيتايا» دەلىنگەن. سودان سوڭ عانا بالالارىنا ءوزىنىڭ ءتۇس كورگەنىن ايتىپ، كوكتەمدە تاڭعۇتقا قايتا اتتانادى (251-ب.). اتتان وسى جولى قۇلادى دەۋگە – ماڭگىەلدىكتەر ءداستۇرى بويىنشا اڭعا تەك قىستا شىعادى. ۇلدارىنا وسيەتىن ايتقاننان سوڭ، ولارعا: «ەندى ۇلىستارىڭدى باسقارۋعا بارىڭدار» دەپ، ءوزى تاڭعۇتقا اتتانادى. ەگەر ول اتتان قۇلاپ اۋىرىپ جۇرگەن بولسا، كۇشىن بولشەكتەمەي، بىردەن تاڭعۇتتىڭ استاناسىن الۋعا اسىعار ەدى عوي!؟ سونداي-اق، وسى سوعىس كەزىندە ول باقىرشى مەن مۇقىلايدى قىتاي ەلىن بيلەۋگە اتتاندىرادى («مقش»، 267-ءبولىم.).  وسىدان كەيىن تاڭعۇت حانى بەرىلمەك بولىپ ەلشى جىبەرىپ، سىيلىقتار دايىنداۋ ءۇشىن ءبىر اي مەرزىم سۇرايدى. («مقش»-دا قاتە جازىلعان. مۇقىلاي (مۇقالى) 1223 جىلى ساۋىردە قايتىس بولعاندىقتان، 1226-1227 جىلعى تاڭعۇتپەن سوعىسقا قاتىسۋى مۇمكىن ەمەس.).

«جامي`ات-تاۋاريحتا» شىڭعىز حان ناۋقاسى تۋرالى وسى ەلشى كەلىپ كەتكەننەن سوڭ عانا ايتىلۋىنا قاراعاندا، تاڭعۇت بيلەۋشىسى ەلشىمەن قوسا ايەلىن دە شىڭعىز حانعا قاستاندىق جاساۋعا جۇمساعان سياقتى. «التىن توبشىدا» تاڭعۇت بيلەۋشىسىنىڭ جادىشى ەكەندىگى ايتىلادى. ەندەشە ول ايەلىنە تاپسىرمانى ورىنداپ، سۋعا كەتىپ ءولۋدى گيپنوز ارقىلى جاساۋى مۇمكىن. ارينە، تاڭعۇت حانى ەسەپتەگەندەي، شىڭعىز حان تىستەن العان جاراقاتتان سەگىزىنشى كۇنى قايتىس بولعان («گان-مۋ»). بىراق شىڭعىز حان ءوز ءولىمىن جاسىرۋعا بۇيىرعاندىقتان، تاڭعۇت حانى ءوز ايەلى تاپسىرمانى ورىندامادى، شىڭعىز حانعا قاستاندىق جاساماعان، ونى امان-ساۋ دەپ ويلاپ، ۋادەسى بويىنشا ءبىر ايدان كەيىن بەرىلۋگە كەلگەن.

گۇربەلجىن تۋرالى «التىن توبشىدا»: «جامۇقا ەجەنگە: «مەنىڭ موڭگەلە ايەلىمە قاراعاندا قىتايدىڭ ۋانگينان زاڭگىسىنە قاراستى نومتاي شەشەننىڭ قىزى، تاڭعۇتتىڭ شەتىرقۇل قاعانىنىڭ گۇربەلجىن سۇلۋ دەگەن حانىمىنىڭ ساۋلەسىمەن تۇندە شىراق جاعۋ كەرەك بولمايدى دەپ ەستىدىم. سونى الساڭىز ەتتى»، دەپ جاسىرىن ءسوز تاستايدى» دەلىنگەن (255-ب.).

ال راشيد اد-دين «تاۋاريحىندا»: «ۋ دجاكامبۋ بىلا ەششە ودنا دوچ، كوتورۋيۋ ون ۆىدال زا گوسۋداريا تانگۋتوۆ. ونا بىلا چرەزۆىچاينو كراسيۆا ي چيستا ليتسوم. كوگدا چينگيز-حان زاحۆاتيل سترانۋ تانگۋت ي ۋبيل يح گوسۋداريا، ون چرەزۆىچاينو ستاراتەلنو رازىسكيۆال ەتۋ جەنششينۋ، نو نە ناشەل»، –دەگەن ء(ى ت.2 ك.109-ب.). بۇل سوزدەن گۇربەلشىن سۇلۋدىڭ «قىتايدىڭ ۋانگينان زاڭگىسىنە  قاراستى نومتاي شەشەننىڭ قىزى» ەمەس، كەرەيىت حانى توعرىلدىڭ (ۆان حان) ءبىر كەزدەرى تاڭعۇتتا تۇرعان ءىنىسى كەرەيتايدىڭ كەنجە قىزى ەكەنى انىقتالادى. (كەرەيتايدى بالا كەزىندە تاڭعۇتتار تۇتقىنداپ اكەتىپ، ونى اقىلدىلىعى ءۇشىن دجاقامبۋ (تيبەت تىلىندە دجا– ولكە، كامبۋ– ۇلى ءامىرشى) دەگەن لاقاب ات بەرگەن). جاقامبۋدىڭ ۇلكەن قىزى ابكە-بەگىمدى  شىڭعىز حان الىپ، بىراق ءتۇس كورگەندىكتەن ءبىر اسكەرباسىنا سىيعا تارتقان. سوندىقتان تاڭعۇت بيلەۋشىسىنىڭ وسى ايەلى – شىڭعىز حانعا  بالدىز. ەكىنشىدەن، تاڭعۇت بيلەۋشىسىنىڭ شىڭعىز حان ءالى قايتىس بولماي تۇرعان كەزدە ولتىرىلگەنى (؟) جانە ونىڭ ايەلىنە شىڭعىز حاننىڭ قىزىعىپ، ىزدەگەنى بەلگىلى بولادى. ارينە، ەلدىڭ ءبارى تانيتىن  حان ايەلى جوعالىپ كەتۋى مۇمكىن ەمەس. بۇل جەردە تاريحشى: «شىڭعىز حان ول ايەلدى تابا المادى» دەپ، سىپايىلىققا بارىپ وتىرعان سياقتى.

راشيد اد-دين «تاۋاريحىنىڭ»  ءى ت.1 ك. 131-بەتىندە:  «پوسلەدنيۋيۋ دوچ  دجاكامبۋ وتدال ۆ جەنى سىنۋ گوسۋداريا ونگۋتوۆ. راسسكازىۆايۋت، چتو، كوگدا چينگيز-حان زاحۆاتيل ونگۋتوۆ  ي وني پوكوريليس، ون حوتەل زاحۆاتيت ەتۋ دوچ دجاكامبۋ ي زاۆلادەت ەيۋ; نو سكولكو ەە نە يسكال، نە ناشەل» دەيتىن جەرى دە بار. بۇل جەردە قاتەلىكپەن «تاڭعۇت» ءسوزى ورنىنا  وڭعىت دەلىنگەن. وڭعىت  (ۋاق) حانى شىڭعىز حانعا ءوز ەركىمەن باعىنىپ، ونىڭ اسكەرىن قورعاننىڭ وتكەگىنەن دە وتكىزگەنى بەلگىلى. بايانداۋداعى ايىرماشىلىق – وسى ۇجىمدىق ەڭبەكتى  قۇراستىرۋشىلاردىڭ قاتەسى بولار.

حارا-داۆان  «شىڭعىز حان ايتىپتى» دەپ: «ناسلاجدەنيە ي ۋدوۆولستۆيە دليا مۋجا سوستويت ۆ توم، چتوبى پوداۆيت ۆوزمۋتيۆشەگوسيا  ي پوبەديت ۆراگا، زاستاۆيت ەگو زامۋجنيح جەنششين وبليۆاتسيا سلەزامي، سەست نا ەگو حوروشەگو حودا س گلادكيمي كرۋپامي مەرينوۆ، پرەۆراتيت جيۆوتى ەگو پرەكراسنوليكيح سۋپرۋگ ۆ نوچنوە پلاتە دليا سنا ي پودستيلكۋ» دەگەن ( «جامي` ات-تاۋاريحتا» دا بار، ءى ت.2ك. 265-ب.) مىسال كەلتىرەدى. حارا-داۆان كىتابىنا جازعان پىكىرىندە ل.گۋميلەۆ وسى تۋرالى: «پريپيسىۆاەمىە چينگيس-حانۋ سلوۆا ي پوۆەدەنچەسكي، ي پسيحولوگيچەسكي گورازدو بولەە سووتۆەتستۆۋيۋت ليچنوستي ەگو زاكلياتوگو ۆراگا – حورەزمشاحا مۋحاممەدا» دەيدى. يا، شىڭعىز حانعا قاتىستى كوپتەگەن تاريحي ەڭبەكتەرمەن تانىسقاندا بايقالاتىنداي، ونىڭ مىنەزى جايىندا ل.گۋميلەۆتىڭ قورىتىندىسى دۇرىس. مىسالى، شىڭعىز حان اتتى قامشىمەن ۇرماي، سيپاۋ ارقىلى جۇرگىزىپ  ۇيرەتكەن ەكەن. ول باقىرشى نويانعا جەكە ءبورى دەگەن اتىن بەرىپ تۇرىپ: «ەگەر قاتتى شاپسىن دەسەڭ، ونىڭ جالىنان  قامشىمەن تەك سيپا، بىراق ۇرما!»،– دەپ ەسكەرتكەن  («جامي`ات-تاۋاريح»، ءى ت. 2 ك. 115-ب.).

شىڭعىز حاننىڭ وتە قاراپايىم ءومىر سۇرگەنى، بوق دۇنيەگە قىزىقپاعانى بارلىق شەجىرە، تاريحتاردا جازىلعان. سوعان قاراماستان، بۇل كۇندەرى ءار ەلدەن شىققان بىرەۋلەر «زەرتتەيمىز» دەگەن سىلتاۋمەن شىڭعىز حاننىڭ جەرلەنگەن ورنىن ىزدەپ اۋرە. ونىمەن بىرگە مول قىمباتتى بۇيىمدار كومىلىپتى دەگەن داقپىرتقا جەلىگىپ شىڭعىز حاننىڭ كورىن قازباقشى. ۇلى قاعاننىڭ كورىن قوپارتۋعا جول بەرىلمەۋگە ءتيىس.

ايتسە دە، قارسىلاسىن تولىق جەڭگەنىن بارشا جۇرت مويىنداۋ  ءۇشىن جەڭىلگەن جاۋدىڭ باسشىسىنىڭ ايەلىن الۋ – سول زامانداعى بيلەۋشىلەردىڭ قالىپتاسقان ءداستۇرى (ەتيكەت) بولعان سىڭايلى. سونداي-اق، بۇل – ايەلدى جەسىر قالدىرمايتىن تۇرك حالقىنا ءتان سالت دەسەك، حاننىڭ ايەلىن حان الماي، قارا السا، وعان ۇيرەنشىكتى جاعدايىن جاساي الا ما؟! «حاننىڭ باسىن – حان الار» دەگەندەي، ەگەر حان جەسىرىن قاراشى السا – بۇل بارلىق ەلدەردىڭ بيلەۋشىلەرىنىڭ بەدەلىنە نۇقسان بولار ەدى. وسى سەبەپتەن شىڭعىز حان نايماننىڭ تايان حانى ولگەندە، جەسىرى گۇربەسۋ اتتى حانىمىن ءوزى العانى بەلگىلى.

ال شىڭعىز حان كەرەيتاي-جاقامبۋدىڭ قىزى كۇربەلجىڭ بالدىزىن تاپتى ما، تابا المادى ما دەگەن سۇراققا جاۋاپتى «التىن توبشى» كىتابىنىڭ 263-بەتىندەگى، شىڭعىز حان قايتىس بولعان سوڭ ونى ەلىنە الىپ بارا جاتقان اربانىڭ دوڭعالاعى بالشىققا كىرىپ، ىلگەرى جۇرە الماعاندا  كوگەدەي باتىردىڭ ايتقان:

قاتىن كەربەلجىڭدى سۇلۋ دەپ،

بوتەن تاڭعۇت ۇلىسىن زور دەپ،

كونە موڭعولىڭدى وسىلاي قيدىڭ با سەن، ەجەنىم!»،–

دەگەن جوقتاۋ-ولەڭىنەن بايقاۋعا بولادى.

 

 

 

 

 

                          

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

سەگىزىنشى تاراۋ

 

«كونە موڭعول ءتىلى» بولعان با؟

 

كىم تۇرك ؟

ىلگەرىدەگى تاراۋلاردا جۇرتتىڭ سەگىز عاسىر بويىنا «موڭعول» دەپ كەلگەنى ەتنوس اتاۋى ەمەس، ءحىىى عاسىر باسىندا شىڭعىز حان باسشىلىعىمەن قايتا قۇرىلعان ازيا شىعىسىنداعى تۇرك قاعاناتىنىڭ «ماڭگى ەل» اتاۋى دەگەن پىكىر ايتتىق. راشيد اد-ءديننىڭ «جامي`ات-تاۋاريح» جانە «وعىز-ناما» شىعارمالارى ايتۋىنشا، بۇل مەملەكەتتى قۇرۋشىلار ەرتە زامانداردا وعىز حاننىڭ ۇستانعان ءدىنىن مويىنداماي تۇركستاننان شىعىسقا قۋىلىپ «موعال» اتانعان تۇركتەر ەكەن. «جامي` ات-تاۋاريح» وسى مەملەكەتتەگى قيات، جالايىر، كەرەي، نايمان، مەركىت، تاتار، ت.ب. تايپالاردىڭ ءتىلى دە، سالت-داستۇرلەرى دە بىردەي ەكەندىگىن، تەك شەتتەۋ قونىستانعان ويراتتاردىڭ عانا ءتىلى ولاردان ءبىرشاما وزگەشەلەۋ ەكەنى تۋرالى: «نەسموتريا نا تو چتو يح يازىك مونگولسكي («شىعىس-تۇرك ديالەكتى» دەپ ءتۇسىنىڭىز.–ح.ق-ا), ون ۆسە جە يمەەت نەبولشۋيۋ رازنيتسۋ وت يازىكا درۋگيح مونگولسكيح پلەمەن، ناپريمەر تاكۋيۋ: نوج درۋگيە نازىۆايۋت كيتۋگا, ا وني گوۆوريات مۋداگا.پودوبنىح ەتيم سلوۆام سۋششەستۆۋەت منوجەستۆو درۋگيح»،– دەيدى ء(ىت.1ك.118-ب.). (قازىر عوي، وزگە تايپالاردى ەمەس، نەگىزىنەن وسى «ءتىلى موڭعول تايپالارىنا ۇقسامايتىن» دەلىنگەن ويراتتاردى «موڭعول» دەپ جۇرگەنىمىز!).

جەكە شەجىرەشىنىڭ سۋبەكتيۆتى پىكىرىندەي نەمەسە شەتەل تاريحشىلارى الدەقانداي ساياسي مۇددە ءۇشىن جازعان شىعارمالارداي ەمەس، شىڭعىز حاننىڭ كەنجە ۇلى ءتۋليدىڭ ۇرپاعى، يران-سيريا ولكەلەرىنىڭ ەلحانى عازاننىڭ بۇيرىعىمەن (جانە ونىڭ ءوزىنىڭ ارالاسۋىمەن)  جازىلعان 4 تومدىق «جامي` ات-تاۋاريح» اتتى ۇجىمدىق ەڭبەكتە باستان-اياق: «قازىردە «موڭعول» اتالاتىن تايپالاردىڭ بارلىعى تۇركتەر» دەگەن ءسوز ءجيى ايتىلىپ وتىرادى.  ءى-تومنىڭ 1- كىتابىندا نۇح پايعامباردىڭ نەمەرەسى تۇركتىڭ ومىرگە كەلۋى مەن وعىز تۇركتەرىنىڭ تاريحىن بايان ەتكەننەن سوڭ راشيد اد-دين شىعىس تۇركتەرىن ءۇش توپقا ءبولىپ اتايدى:

1) «و تيۋركسكيح پلەمەناح، كوتورىح ۆ ناستوياششەە ۆرەميا نازىۆايۋت مونگولامي» (قازىرگى كەزدە «موڭعول» دەپ اتايتىن تۇرك تايپالارى تۋرالى») دەگەن بولىمدە: «جالايىر، سۇنەت،تاتار، مەركىت، كۇرلەۋىت، تارعۇت، ويرات، بارعۇت-قورى-تۋلاس، تۋمات، بۇلاعشىن مەن كەرەمۇشىن، ۇراسۇت-تەلەڭگۇت-كۇشتەمى، ورمان ۇراڭعاتتارى (ۇراڭقايلارى), قۇرقان، ساقايىت» دەپ، بارلىعى 19 تايپانى اتاپ شىققان. ق.جالايىر «جىلنامالار جيناعىندا» بۇل تىزىمگە «تامعالىق» دەگەن تايپانى قوسادى;

2) «و تيۋركسكيح پلەمەناح، يز كوتورىح كاجدوە ۆ وتدەلنوستي يمەلو سۆوەگو گوسۋداريا ي ۆوجديا» بولىمىندە كەرەيىت، نايمان، وڭعىت (ۋاق), تاڭعۇت، ۇيعىر، بەكرىن، قىرعىز، قارلىق، قىپشاق  تايپالارىن اتايدى;

3) «و تيۋركسكيح پلەمەناح، پروزۆانيە كوتورىح بىلو مونگولى» («لاقابى موڭعول بولعان تۇرك تايپالارى تۋرالى») اتالاتىن ءبولىمىنىڭ ءبىرىنشى تاراۋىندا قيات پەن نۇكۇزدەن ءوربىپ، ەرگەنە قوننان شىققان: ۇرانقات (ۇراڭقاي), قوڭىرات، ۇراۋىت، قوشىن، سۇلدۇس، ەلدۇركىن، باياۋىت، قىڭعىت تايپالارىن اتاپ (ق.جالايىر «جىلنامالارىندا» بۇلارعا: نۇكۇز، يكيراس، ولقۇنۇت، قۇرالاس، ەلجىگىن، قوڭلىۋت، ورداۋىت، قوڭقوتان، ارلات، كەلكۇنۇت، نۇڭجىن تايپالارىن قوسقان), ال ەكىنشى تاراۋدا الان سۇلۋدىڭ «نۇردان تاپقان» ءۇش ۇلىنان تاراعان ۇرپاقتى «و تەح تيۋركسكيح پلەمەناح، كوتورىح نازىۆايۋت نيرۋن» («موڭعول» دەمەگەن!) دەپ اتاپ قاتاعان، تايشۋىت، بارلاس، ماڭعىت، ت.ب.، بارلىعى 19 تايپانى كورسەتكەن. ق.جالايىر بۇلارعا قيات، جۇركىن، شانشۋىت تايپالارىن قوسادى.

ءحىىى عاسىردىڭ باسىنداعى «ماڭگىەل» مەملەكەتىنىڭ ىرگەسىن قالاعان  حالىقتىڭ تاريحىن شىن بىلگىسى كەلگەن جانعا «جامي` ات-تاۋاريحتاعى» وسى  ءۇش توپ تىزىمدەگى تايپالاردىڭ بارلىعى  تۇرك تايپالارى ەكەندىگى ايدان-انىق ءتۇسىندىرىلىپ، تەك ءۇشىنشى توپتىڭ قوسالقى  «موڭعول» لاقابى بولعانى ايتىلعان. وسى، ەرگەنە قوننان شىققان قيات پەن نۇكۇزدەن وربىگەن ۇرپاققا قاتىستى  «جامي`ات-تاۋاريح»: «بۇلار كەزىندە تۇركتىڭ كوپ تايپاسىنىڭ ءبىرى ەدى» دەپ ءجيى قايتالاپ وتىرادى. ال ەگەر بۇل شىندىق ەمەس، «موڭعول» دەگەن بولەك حالىق بولىپ، قازىرگى تاريحشىلار ايتقانداي «تۇركتەر تەك ونىڭ وتارى» بولسا، شىڭعىز حان تۇقىمى عازان حان:  «مەنىڭ اسىل تەكتى موڭعول حالقىمدى قالايشا ءوز وتارىمداعى بۇراتانا  تۇركتەن شىعارىپ جازدىڭ؟!» دەپ شامدانىپ، الگى تاريحتى جازعان راشيد اد-دين باستاعان شەجىرەشىلەردى قىرىپ سالماس پا ەدى!؟ كەرىسىنشە، «جامي`ات-تاۋاريحتىڭ» جازىلۋى بارىسىندا ۇلى ۇلىستاعى قۇبىلاي ورداسىنان كەلگەن بولات ءمينيستردىڭ جانە عازان حاننىڭ ءوزى دە حالقىنىڭ شەجىرەسىن جاقسى بىلەتىندىگىمەن ۇلكەن كومەك كورسەتكەنىن، عازاننىڭ مۇراگەرى ولجايتۋ حاننىڭ دا 1310 جىلى جازىلىپ بىتكەن وسى شىعارمانى جوعارى باعالاعانىن راشيد اد-دين ايتىپ وتكەن.

الايدا «جامي`ات-تاۋاريح» ماسكەۋدە 1952 ج. ورىس تىلىندە شىعارىلۋىنا وراي العىسوز رەتىندەگى كىرىسپە ماقالاسىندا ي.پ.پەترۋشەۆسكي: «ۋ ناشەگو اۆتورا «تيۋركي» – تەرمين نە ستولكو ەتنيچەسكي، سكولكو سوتسيالنو-بىتوۆوي»، – دەپ، جۇرتتى شاتاستىرار پىكىر ايتقان. شىن مانىندە، «جامي` ات-تاۋاريحتا» «تۇركتەر» دەپ كوشپەلى تايپالار عانا ەمەس حورەزمدىك، ت.ب. وتىرىقشى تۇركتەر دە اتالعان. «ازيا كوشپەندىلەرى» قاتارىنا اراب باداۋيلەرى دە، اۋعانستانداعى پۋشتۋندار، ت.ب.تايپالار دا، سولتۇستىكتەگى بۇعى باعاتىن حالىقتار دا كىرەدى. الايدا راشيد اد-دين ولاردى «تۇرك» دەپ اتاماعان. ول تەك كۇنى-بۇگىنگە شەيىن تۇرك حالىقتارى مەكەندەپ وتىرعان گەوگرافيالىق ايماقتاردا تۇراتىن حالىقتاردى عانا «تۇركتەر» دەگەنىن وقيمىز.

«جامي`ات-تاۋاريحتىڭ» العاشقى بەتىندە-اق: «نارودى، كوتورىح س درەۆنەيشيح ۆرەمەن ي دو ناشيح دنەي نازىۆالي  ي نازىۆايۋت تيۋركامي، وبيتالي ۆ ستەپنىح پروسترانستۆاح، ۆ گوراح ي لەساح وبلاستەي دەشت-ي كيپچاكا، رۋسوۆ، چەركەسوۆ، باشكيروۆ، تالاسا ي سايراما، يبيرا ي سيبيرا، بۋلگارا ي رەكي انگارى، ۆ پرەدەلاح وبلاستەي تۋركەستانا ي ۋيگۋرستانا; پو رەكام ي گورام ۆ وبلاستياح نارودا نايمان، كاك، ناپريمەر، كوك-يردىش، يردىش، كاراكورۋم، گورى التايا، رەكي ورحون، ۆ وبلاستياح كيرگيزوۆ ي كەم-كەمشيۋتوۆ، ۆ مەستنوستياح س منوگوچيسلەننىمي لەتوۆكامي ي زيموۆكامي، يزۆەستنىح پود يمەنەم موگۋليستانا ي پرينادلەجاششيح نارودۋ كەرايت، كاك تو: ونون، كەلۋرەن، تالان-بالجيۋس، بۋركان-كالدۋن، كوكانا-نۋر، كاركاب، كۋين، ەرگەنە-كۋن، كالايىر، سەلەنگا، بارگۋدجين-توكۋم، قالالجين-ەلەت ي ۋتكۋك، كوي سمەجنى س كيتايسكوي ستەنوي. ۆسە نارودنوستي پو ناستوياششەە ۆرەميا سيديات ي سيدەلي نا ۆسەح ەتيح مەستاح پو يسكوني وبۋسلوۆلەننومۋ (درەۆنيم وبىچاەم) پوستانوۆلەنيۋ» دەلىنگەن. مۇندا «پود يمەنەم موگۋليستانا» دەپ جەر اتاۋىن ايتقانىمەن ونداي رۋ-تايپا  اتالمايدى، تەك «بۇل جەرلەر (ەرگەنە قونمەن قوسا) كەرەيىت حالقىنا تيەسىلى ەدى»،– دەلىنگەن ء(ىت.1ك.73-74-ب). «جامي` ات-تاۋاريح» تۇركتەر مەكەنى رەتىندە اتاپ وتكەن ولكەلەردە باسقا ەشبىر ەتنوسقا «ورىن دا   قالماعانىن» كورەمىز. ءتىپتى «جامي` ات-تاۋاريحتان» ءۇش عاسىرداي بۇرىن جازىلعان (1074ج.) م.قاشقاريدىڭ «ديۋان لۋعات ات-تۇرك» كىتابىندا دا بىردە-ءبىر رەت «موڭعول» ءسوزى كەزدەسپەيدى. وسى ەڭبەكتە  وتۋكەن، قاراقورىم سوزدەرى تۋرالى «تاتار دالاسىنداعى جەر اتاۋلارى»،– دەلىنگەن.

ال حيۋا بيلەۋشىسى ابىلعازى باھادۇر 1663 جىلى جازعان ەڭبەگىن «تۇرك شەجىرەسى» دەپ اتاپ، باستان-اياق نايمان، كەرەي، جالايىر، قوڭىرات، قىرعىز، ت.ب. شىعىس-تۇرك تايپالارىنىڭ جانە شىڭعىز حاننىڭ تاريحىن بايان ەتكەن.  «تۇرك ۇرپاقتارى» دەگەن تىم قىسقا تاراۋدا عانا قاڭلى، قىپشاق، ۇيعىر، قارلىق، قالاش ەجەلگى تۇرك اتىن كوتەرگەن تايپالار رەتىندە اتالعان (31-ب.).

كونە شەجىرەشىلەر ەڭبەكتەرىمەن تانىسا كەلە، بارشا تۇرك تەكتى تايپالاردى بىلايشا جىكتەسە بولادى:

1. اتاۋلارىن وعىز قاعان بەردى دەلىنەتىن، وعىزبەن قاتار ءومىر ءسۇرىپ، وعان جاردەمدەسكەن  كىسىلەردەن تاراعان (ابىلعازى باتىر اتاعان) بەس تۇرك تايپاسى: قاڭلى، قىپشاق، قارلىق، ۇيعىر، قالاش، سونداي-اق شەجىرەلەردە: «وعىز حان جورىق جاساپ باعىندىردى» دەلىنۋىنە قاراعاندا بۇرىننان بار، ەر تۇرك العاش وردا تىككەن ەدىل-جايىق ولكەسىندەگى باشقۇرت، بۇلعار سياقتى حالىقتار;

2. وعىز حاننىڭ ۇستانعان ءدىنىن مويىنداماي، ونىڭ اكەسىنىڭ باۋىرلارى باستاپ  تۇركستاننان شىعىسقا اۋىپ «ماڭگى، ماڭگىەل» اتانعان، قىتايلار «سيۋننۋ، حۋننۋ»، ەۆروپالىقتار «گۋنن» اتاعان، VI عاسىردان تۇرك قاعاناتتارىن، ءحىىى عاسىردا «ماڭگىەل» قاعاناتىن قۇرعان، قازىردە قازاق، قىرعىز، نوعاي، سونداي-اق  وزگەمەن بۋدانداسا تاتار، وزبەك ەتنوستارىن قۇرىپ وتىرعان  تۇركتەر;

3. وعىز حاننىڭ التى ۇلىنان تاراعان 24 تايپالىق «وعىز-تۇركتەرى – قازىرگى تۇركمەنستان، ءازىربايجان، تۇركيا مەملەكەتىن قۇرۋشىلار جانە وسى 24 تايپادان تاراپ وزگە مەملەكەتتەردە تۇراتىن تۇرك حالىقتارى; (دەرەكتەر وعىزدان تاراعان  24 تايپا ءحى عاسىردان تۇركمەن دەپ اتالعانىن ايتادى).

«جامي`ات-تاۋاريح» باسقى بەتتەرىندە «تۇركتەر» دەپ شىعىستاعى جالايىر، كەرەيىت، نايمان، قيات، ت.ب. تايپالاردى اتاپ، ال شىڭعىز حاننىڭ 1219 جىلى ورتالىق تۇركستانعا (حورەزمگە) جورىعىنان سوڭ «تۇرك» دەپ قاڭلى، قىپشاق، تۇركمەندەردى  اتاۋعا كوشكەنىن بايقايمىز. وسى تۇركتەرمەن شاتاستىرماۋ ءۇشىن «موڭعول» جاناما اتاۋىن (نەمەسە ماڭگىەل ەلەسىمىن) قياتتاردان وزگە دە بارشا  شىعىس تۇركتەرىنە قولدانعان. مىنە، وسى جاعداي تاريحتاعى شاتاسۋدىڭ ءبىرىنشى سەبەبى بولعان سياقتى. ەگەر لاتىنداردى ريم ۇلتى, ريمدەر دەپ، مەملەكەت اتاۋىمەن اتاعان بولساق الەمدىك تاريحتا قانداي قاتەلىككە ۇرىنعان بولار ەدىك!؟ مىنە، شىعىس تۇركتەرىنىڭ مەملەكەتىنىڭ اتاۋى «ماڭگىەل» ءسوزىن «ەتنوس اتاۋى» (موڭعول) دەپ قاتەلەسۋ الەم ەلدەرىنىڭ تاريحىنا زور ىقپال ەتكەن ماڭگىەل (موڭعول) يمپەرياسىن قۇرعان  ۇلتتىڭ كىم ەكەنىن سەگىز عاسىر بويىنا انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرمەستەي شاتاسۋعا ۇشىراتىپ كەلەدى. ارينە، ءحىىى-حV عاسىرلاردا الەمنىڭ جارتىسىن الىپ داۋرەندەپ تۇرعان تۇركتەردىڭ زامانى وتەرىن، شىعىستاعىلاردى مەملەكەت اتاۋىمەن «ماڭگىەل» دەپ وزگە تۇركتەردەن  ەرەكشەلەۋ قۇرمەتى كەرسىنشە، ولاردىڭ تاريحىن شاتاستىرۋعا اكەلەرىن   شەجىرە اۆتورلارى ويلاماعان دا شىعار!

 

شەجىرەشىلەر نەگە «موڭعول ءتىلى» دەگەن؟      

 

سان عاسىرلىق شاتاسۋعا ەكىنشى سەبەپ، بىرىنشىسىنە ۇقساس – شەجىرەشىلەر ورتالىق تۇركستانداعى تۇركتەردەن ەرەكشەلەۋ ءۇشىن شىعىس تۇركتەرىنىڭ (ماڭگىەلدىكتەردىڭ)  ديالەكتىسىن «موڭعول ءتىلى» دەپ اتاعان. سوندىقتان «جامي`ات-تاۋاريحتىڭ» بارلىق  تومدارىنان: «بۇل ءسوز موڭعول تىلىندە ولاي، تۇرك تىلىندە بىلاي» دەگەن تۇسىندىرمەلەر كورەمىز. ال «موڭعول ءتىلى بولدى!» دەگەننەن سوڭ، جۇرت «موڭعول ەتنوسى دا بولعان» دەپ قالايشا ويلاماسىن؟!   

وسى ەڭبەكتە «شىعىستاعى تۇرك تايپالارىنىڭ ءتىلى دە، سالت-داستۇرلەرى دە بىردەي، تەك شەتتەۋ قونىستانعان ويراتتاردىڭ عانا ءتىلى باسقالارىنان وزگەشەلەۋ» دەلىنگەنىن كورە تۇرا، كوپ زەرتتەۋشىلەر، شەجىرەلەردەگى «موڭعول ءتىلى» دەگەندى شىڭعىز حان شىققان تۇركتىڭ قيات تايپاسىنا تەلىپ كەلەدى. بىراق «ەرگەنە قوندا 450 جىل بولىپ شىققان قياتتاردىڭ وزىندىك ءتىلى يا  ديالەكتى بولدى» دەپ ەش شەجىرەدە ايتىلماعان.  ال ەگەر قيات تايپاسىنىڭ ءوز ءتىلى، كەرەيلەردىڭ ءوز ءتىلى، نايمان، جالايىر، تاتار، ت.ب. تايپالاردىڭ ارقايسىنىڭ ءوز ءتىلى بولسا (ارينە، ونداي بولماعان) ولاردى شەجىرەدە «تيۋركسكيە پلەمەنا» دەپ اتاماس ەدى عوي!

ءتىپتى ولار ويلاعانداي – قيات تايپاسىنىڭ ءوز «موڭعول» ءتىلى بولدى دەلىك. بىراق 1206 جىلى «ماڭگىەل» بىرلەستىگىنە باستارى قوسىلعان بارشا شىعىس تۇرك تايپالارىنا قيات ءتىلىن ورتاق مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە ءبىر عاسىردان از مەزگىلدە («جامي` ات-تاۋاريح» جازىلۋى باستالعان 1300 جىلعا دەيىن) جاپپاي ەندىرىپ، «موڭعول ءتىلدى» ەتۋ مۇمكىن بە؟ قايدام. رەسەي-كسرو وتارشىلدارى سانى قانشاما ەسە باسىم بولا تۇرا مۇنداي شارۋانى (قاراماعىنداعى تۇرك ءتىلدى ەتنوستارى ورىستاندىرۋدى) جازۋ-سىزۋى، قولىنداعى نەتۇرلى اقپاراتتىق قۇرالدارى ارقىلى 2-3 عاسىر كولەمىندە دە تولىق ورىنداي المادى ەمەس پە!؟ الدە شىڭعىز حاننىڭ قيات تايپاسى سول ولكەدەگى تۇرك تايپالارىنان  سانى  بالەن ەسە كوپ بولدى ما؟ بىراق، شەجىرەلەردە ءبىر عانا كەرەيىت (نەمەسە نايمان) حاندىعىنىڭ-اق  قياتتاردان سانى كوپ ارتىق بولعانى ايتىلعان.

ارينە، «جامي`ات-تاۋاريح» تىزىمدەرىندەگى ەرگەنە قوننان شىققانداردىڭ (قياتتان وربىگەن) ءتىزىمى ولاردىڭ ۇلى قاعانعا جاقىن تۋىستىعى ەسكەرىلگەندىكتەن تاپتىشتەلە بەرىلگەن. بولماسا، ەكىنشى جانە ءۇشىنشى تىزىمدە كورسەتىلگەن تۇرك تايپالارىنىڭ ارقايسىسى دا كوپتەگەن رۋ، اتالاردان تۇرادى. مىسالى، تىزىمدە كورسەتىلمەگەنىمەن، بايانداۋ بارىسىندا جالايىر تايپاسىنىڭ ون رۋى اتالادى. كەرەي، مەركىت، تاتار تايپالارىنىڭ دا ءبىرتالاي رۋلارى اتالعان. سوندىقتان، قيات تايپاسىنىڭ ءتىلى وزگەشە بولعان كۇندە دە،  وسىنشاما تايپالاردى كىتاپ، مەكتەپ جوق زاماندا، از ۋاقىت ىشىندە ءوز تىلىندە سويلەتىپ جىبەرۋى مۇمكىن ەمەس شارۋا.

ارينە، ازيا مەن ەۆروپا قۇرلىعىنىڭ ءتورت تارابىنان مىڭداعان شاقىرىم جەردى يەمدەنىپ، ونداعان مەملەكەتكە ءبولىنىپ جاتقان تۇرك حالىقتارىنىڭ تىلدەرىندە تۇرمىس ەرەكشەلىگىنە وراي، كورشىلەرىنەن، بوگدە ەلدىڭ ءدىنىن قابىلداۋدان ەنگەن سوزدەر ىقپالىمەن ديالەكتىك ايىرماشىلىق بولارى بەلگىلى. مىسالى شىڭعىز حان ومىرگە كەلمەستەن ءبىر عاسىر بۇرىن (1074 ج.) جازىلعان م.قاشقاريدىڭ «ديۋان لۇعات ات-تۇرك» جيناعىندا تۇرك تايپالارىنىڭ تىلدەرىندەگى بىرنەشە ديالەكتىنىڭ ءوزارا ايىرماشىلىقتارى ارنايى كورسەتىلگەن. قازىر دە تۇرك حالىقتارى ونداعان ديالەكتىدە سويلەيدى. وكىنەرلىك نارسە – «سوزدىكتى»  اراب ەلىندەگى حاليفاعا ارناپ جازعان م.قاشقاري، شىعىستاعى مۇسىلمان ەمەس تۇركتەردىڭ سوزدەرىن وسى ەڭبەگىنە ەنگىزبەگەن. بۇل – شىعىس تۇركتەرىنىڭ جازباشا شىعارمالارى م.قاشقاري قولىنا تۇسپەگەندىكتەن يا «ارابتارعا كورشى تۇركتەردىڭ ديالەكتىسىن ۇيەنۋ قولايلى» دەگەن ەسەپتەن بولار. ال وسى ەڭبەگىندە م.قاشقاري شىعىستاعى قيات، جالايىر، تاتار، كەرەي، نايمان، ت.ب. تايپالاردىڭ دا ءتىلى تۋرالى ءسوز ەتكەندە، ونى «موڭعول ءتىلى» دەمەي، تۇرك ءتىلىنىڭ ءبىر ديالەكتى رەتىندە اتاپ، تاريحىمىزدا قازىرگىدەي  شاتاسۋ  بولماس پا  ەدى…

ديالەكت – ءبىر ءتىلدىڭ ىشىندەگى بولاتىن وزگەشەلىك. ال شىڭعىز حان باسشىلىعىمەن مەملەكەت قۇرۋشى تايپالاردى شەجىرەشىلەر: «بارشاسى تۇركتەر» دەي تۇرا، ولاردىڭ ءتىلىن «موڭعول ءتىلى» دەۋى، قازىردە «موڭعول» دەگەن حالىقتىڭ بارىن بىلەتىن جۇرت ءۇشىن اسا تۇسىنىكسىز ماسەلە بولىپ وتىر. «وزدەرى تۇرك تايپالارى بولا تۇرا، تىلدەرى نەلىكتەن بوتەن – موڭعول حالقىنىڭ ءتىلى بولعان؟»، «الدە پەترۋشەۆسكي ايتقانداي «تۇرك» دەپ «جامي` ات-تاۋاريح» اۆتورلارى كوشپەلىلەردىڭ بارشاسىن اتاي سالعان با؟» دەگەن سۇراق تۋادى. ءسويتىپ شەت جۇرتتىڭ عالىمدارى «جامي` ات-تاۋاريحتا» «تۇرك تايپالارى» دەلىنگەن جالايىر، كەرەيىت، نايمان، قوڭىرات، ت.ب. تايپالارىنىڭ بارلىعىن «موڭعول تايپالارى» دەپ ەسەپتەۋدە. بۇل پىكىردىڭ قاتە، اتالعان تايپالار بۇرىن دا، قازىر دە تۇرك  ەكەندىگىنە وسى تايپالاردىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارى بىزدەر عانا (قازاق، تاتار، وزبەك، نوعاي حالىقتارى) كامىل  سەنىمدىمىز. بىراق شەتەل  زەرتتەۋشىلەرى شىڭعىز حان مەملەكەتىن قۇرعان تۇرك تايپالارىن (قيات، جالايىر، كەرەي، نايمان،ت.ب.) قازاق، وزبەك حالقىنان ىزدەۋدى ويلار ءتۇرى كورىنبەيدى. تەك قازىردە موڭعوليا اتالاتىن ەلگە عانا شاپقىلاپ شاتاسۋدا.

راس. كەيىنگى جىلدارى بىرقاتار تاريحشىلار مەن فيلولوگتار موڭعوليا اتالاتىن ەلدەگى قازىرگى حالىقتىڭ، ولاردىڭ ءتىلىنىڭ «تۇڭعۇس-مانجۇرلىق» ەكەنىن ايتا باستادى. الايدا سول ولكەدە شىڭعىز حان زامانىندا ءومىر سۇرگەن حالىقتىڭ ءتىلىن (ولاردىڭ بارشاسىن «جامي`ات-تاۋاريح» «تۇرك تايپالارى» دەسە دە) «كونە موڭعول ءتىلى» دەپ اتاۋ جالعاسىپ وتىر. ەگەر ول كەزدەرى «موڭعول» دەگەن اتاۋ تەك تۇركتىڭ قيات تايپاسىنىڭ «لاقابى» عانا بوپ، ال ونداي ەتنوس بولماسا، «كونە موڭعول ءتىلى» قالايشا بولماق؟ بۇل ماسەلەنى سوزبۇيداعا سالا بەرمەي، انىقتاۋعا ءتيىسپىز. بولماسا، تاريحي سانامىز بۇلىڭعىر كۇيىندە قالا بەرمەك.

 

دۇرىس جانە بۇرىس دەرەككوزدەر.

 

قازىرگى قىتاي مەملەكەتىندەگى حۋانحە وزەنى ماڭى مەن قازىرگى موڭعوليا مەملەكەتىنىڭ جەرىندە جاڭا جىلساناۋعا دەيىنگى 210 جىلدارى حۋننۋ يمپەرياسىن قۇرعان حالىقتىڭ تۇرك ءتىلدى بولعاندىعى بۇگىنگى تاڭدا دالەلدەنگەن ماسەلە. ال سول ولكەدە جاڭا جىل ساناۋدىڭ ءVى-ءىح عاسىرلارىندا بىرنەشە رەت تۇرك قاعاناتتارىن قۇرعان حالىقتىڭ قانداي تىلدە سويلەگەنىن قاعانات اتتارى-اق مالىمدەپ تۇر.  سولاي بولا تۇرا، ءدال وسى، 2 مىڭ جىل بويىنا حالقى تۇرك تىلىندە سويلەگەن تەرريتوريادا ءحىىى عاسىردىڭ باسىندا شىڭعىز حان باسشىلىعىمەن قۇرىلعان ماڭگىەل مەملەكەتىنىڭ حالقىن  الەم عالىمدارى «كونە موڭعول تىلىندە سويلەگەن» دەگەن پىكىر ايتىپ وتىر. بۇل ماسەلەنىڭ اقياقاتىنا جەتۋ ءۇشىن وسى مەملەكەت تاريحىنا قاتىستى شىعارمالارداعى «موڭعول ءسوزى» دەلىنگەننىڭ ( ال قازىرگى زەرتتەۋشىلەر «كونە موڭعول ءتىلى» دەپ جۇرگەننىڭ) نە ءتىل ەكەنىن انىقتاۋ قاجەت. ارينە، بۇل ءۇشىن زەرتتەۋگە الىناتىن دەرەككوزدىك شىعارمانىڭ ءوزىن تاڭداي ءبىلۋ قاجەت. زەرتتەۋ نىسانىنا تەك شىڭعىز حان كەزەڭىندەگى حالىقتىڭ تىلدىك قورى جازىلعانى كورسەتىلگەن ەڭبەكتەردى  الساق قانا ماڭگىەل مەملەكەتىن قۇرعان حالىقتىڭ  ەتنوسى انىقتالماق.

شىڭعىز حان مەن ونىڭ تەگىنىڭ تاريحى تۋرالى دەرەككوز جايىنا كەلگەندە تاريحشىلار ادەتتە، ءبىرىنشى كەزەكتە، وزگە دەرەكتەردەن ەرتە (1240 ج.) جازىلعان دەپ ساناپ «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى» اتالاتىن شىعارماعا جۇگىنەدى. الايدا قىتاي يەروگليفتەرىمەن جازىلعان بۇل شىعارمانىڭ كونەلىگى مەن شىنايىلىعى جايىندا كۇمان ايتۋشى عالىمدار دا  بارشىلىق. مىسالى، «جامي` ات-تاۋاريحتا» جازىلعان كەلتەگەي-قادا مىسالى، «جامي` ات-تاۋاريحتا» جازىلعان كەلتەگەي-قادا تاۋ جوتاسى مەن وسى اتتاس وزەندى اۋدارماشىلار «قازىرگى حالقا وزەنى» دەپ تۇسىندىرەدى  ء(ى ت.،2 ك. 126, 147-ب.). ال كەيبىر زەرتتەۋشىلەر وسى قالقا (حالكا)  اتاۋىن وزەنگە حV عاسىردا بۇكىلموڭعول حانى باتمۋنحتىڭ بەرگەنىن ايتادى. بۇدان – وسى  وزەندى ەسكى اتاۋىمەن اتاعان «جامي`ات-تاۋاريحتان»  (1310 ج.), وزەندى جاڭا اتاۋىمەن اتاعان «مقش» كەيىن جازىلعان دەگەن قورىتىندى جاساۋعا بولادى. ال «جامي`ات-تاۋاريح»:    «موڭعول ءسوزى» دەگەن تۇرك سوزدەرىمەن سالىستىرعاندا «مقش» ءتىلىنىڭ تۇركتىگى الدەقايدا از.

كەيبىر زەرتتەۋشىلەر وسى شىعارما 1263 جىلى، ءتىپتى 1389 جىلى جازىلعان دەگەن پىكىردە. شىنىمەن دە، مىسالى، «مقش» 266-بولىمىندە شىڭعىز حاننىڭ 1226 جىلى كۇزدە تاڭعۇت ەلىنە اتتانىپ، بىرنەشە جەڭىستەن سوڭ بوعۇرشى مەن مۇقالى دەگەن قولباسشىلارىنا سىي تارتۋ كورسەتكەنى ايتىلادى. ەگەر «مقش» 1240 جىلى جازىلعان بولسا، ونىڭ اۆتورى مۇقالى گوۆاننىڭ 1223 جىلى  قايتىس بوپ كەتكەنىن ون جەتى-اق جىل وتكەندە قالايشا ۇمىتىپ قالماق؟

سونداي-اق، «جامي` ات-تاۋاريح»: «موڭعول ءسوزى» دەگەن تۇرك سوزدەرىنىڭ «مقش»-دا تۇركتىگى تىم ازايعانى بايقالادى. بۇل – «مقش» 1240 جىلى ەمەس، 1310 جىلى جازىلعان «جامي`ات-تاۋاريحتان»  كوپ كەيىن، ماڭگىەلدىكتەردىڭ «كونە موڭعول تىلىنە»  سولتۇستىكتەن تۇڭعۇس-مانجۇر ءتىلى، وڭتۇستىگىنەن تيبەت ءتىلى مولداۋ ەنگەن كەزدە جازىلعانىن دالەلدەسە كەرەك.

زەرتتەۋشىلەر ءجيى جۇگىنەتىن قىتايدىڭ «يۋان-شي»-ءى («ماڭگىەل اۋلەتىنىڭ تاريحى»)  بيلىكتەن شىڭعىز حان اۋلەتى 1368 جىلى قۋىلعان سوڭ 331 كۇننىڭ ىشىندە اسىعىس جازىلعانىن ەسكەرىپ، بۇل دەرەك كوزىنە دە توقتالمادىق.  وسىنداي سەبەپتەردەن، ءبىز ءماتىنىنىڭ ىشىندە «موڭعول ءسوزى» دەلىنگەن تۇستار ءجيى كەزدەسەتىن جانە ونى «كەيىنگى موڭعول تىلىنە» اسا يكەمدەپ، تۇزەتپەگەن دەپ، ۇلاعۋ حان ۇرپاقتارى تاپسىرىسىمەن تەبريز قالاسىندا باس ءۋازىر راشيد اد-ءديننىڭ باسشىلىعىمەن 1310 جىلى جازىلىپ بىتكەن «جامي` ات-تاۋاريح» اتالاتىن ۇجىمدىق ەڭبەكتىڭ ءۇش تومىنداعى ء(تورت كىتاپ) سوزدەردى زەرتتەپ، انىقتاۋدى ءجون سانادىق.

شىنىن ايتساق، ءبىر قاراعاننان-اق وسىناۋ «موڭعول ءسوزى» دەلىنگەندەردىڭ بارلىعى دەرلىك قازىرگى قازاق تىلىندەگى سوزدەر ەكەنىن بايقاۋ قيىن ەمەستى. كەيبىر سوزدەر تاتار، ۇيعىر وزبەك، ت.ب. تۇرك ءتىلى ديالەكتىلىرىنە ءتان. راس، اراب ارپىمەن جانە پارسى تىلىندە جازىلعان وسى ەڭبەك تۇرك سوزدەرىن بەرۋدە ءوز مۇمكىندىگىنە وراي ءبىرشاما «ساقاۋلاتقان». ونىڭ ۇستىنە «جامي` ات-تاۋاريحتى» 1952 جىلى ورىس تىلىندە شىعارۋشىلار دا «تۇسىنىكتەمەلەردە» كوپتەگەن سوزدەردى قازىرگى موڭعول تىلىنە ۇقساتپاق بولىپ  ە، ك، س،  ارىپتەرىنىڭ ورنىنا  ە، ح، تس، چ ارىپتەرىن ءجونسىز قولدانا بەرگەن.  بۇل «تۇسىندىرمەلەردىڭ» كوپشىلىگىن ورىس تىلىنە اۋدارۋشىلار قازىرگى موڭعول تىلىنە «سايكەستەندىرىپ» باققانى سونشاما، شەجىرەنىڭ كەرەيىت، نايمان، جالايىر، ت.ب.، تۇركتىگى ەش داۋ تۋدىرمايتىن تايپالارعا قاتىستى تۇستارىنداعى سوزدەردى دە وقىپ، ءتۇسىنۋ «موڭعول ءسوزى» دەلىنگەندەردى تۇسىنۋدەگى قيىندىقتان ەش كەم سوقپايدى.

ەگەر «جامي` ات-تاۋاريحتاعى»  «موڭعول ءسوزى» دەلىنگەندەردى «بۇلار تۇرك سوزدەرى، ويتكەنى قازاق، تاتار، وزبەك، نوعاي، ت.ب. تۇرك حالىقتارىنىڭ  تىلدەرىندە بار سوزدەر!» دەپ تۋراسىنان ايتساق، «ارينە، وسى حالىقتاردى موڭعولدار جاۋلاپ وتار ەتىپ، ءوز تىلدەرىن ۇيرەتكەن عوي»، دەيتىندەر دە تابىلادى. سوندىقتان «جامي` ات-تاۋاريحتاعى» «موڭعول ءسوزى» دەلىنگەندەردىڭ تۇرك ءتىلى ەكەندىگىن ءحىىى عاسىرعا (شىڭعىز حاننىڭ تۋىنا) دەيىنگى تۇرك ءتىلىنىڭ جازبا ەسكەرتكىشتەرى ارقىلى دالەلدەۋگە تۋرا كەلەدى. بۇل ءۇشىن نەگىزىنەن VI-ءVIىى عاسىرلارداعى تۇرك قاعاناتتارى كەزىندەگى كولتەگىن، تونۇقۇق، ت.ب. «ماڭگى تاستارداعى» جازۋلاردى،  ءحى عاسىردا شىعىس تۇركستان مەن جەتىسۋدا جازىلعان ماحمۇت قاشقاريدىڭ «ديۋان لۇعات ات-تۇرك» (1074 ج.), ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «قۇتادعۋ بىلىك» (1069-1070 جج.) شىعارمالارىنداعى، باسقا دا ءحىىى عاسىردان ەرتە جازىلعان كونە تۇرك سوزدەرى بار قۇجاتتاردى سالىستىرۋعا الدىق. قاجەت ءسوز بۇل ەسكەرتكىشتەردە كەزدەسپەگەن جاعدايدا شىڭعىز حان اسكەرى ات تۇياعىن تيگىزبەگەن، «ءتىلىن بۇزباعان» تۇركيا مەن ءازىربايجان وعىز-تۇركتەرىنىڭ سوزدىگىنەن قارادىق. تۇرك ءتىلى سوزدىكتەرىنەن كورىنبەگەن سوزدەردىڭ توركىنىن انىقتاۋ ءۇشىن «سراۆنيتەلنىي سلوۆار تۋنگۋسو-مانچجۋرسكيح يازىكوۆ» (سست-ميا), و.ءسۇحبااتاردىڭ «موڭعول تىلىندەگى وگەي سوزدەر» (متكس) ەڭبەگىن، ت.ب. التاي تىلدىك توبىنا جاتاتىن حالىقتاردىڭ سوزدىكتەرىن اقتاردىق.

سوزدەردى انىقتاۋدا ءبىرىنشى كەزەكتە «جامي`ات-تاۋاريح» اۆتورلارى «موڭعول ءسوزى» دەگەن مىسالدى جانە كىتاپ بەتىن كورسەتتىك; ودان كەيىن «موڭعول ءسوزى» دەلىنگەننىڭ تۇرك ءسوزى ەكەنىن دالەلدەيتىن ءحىىى عاسىرعا دەيىنگى جازبا دەرەكتەردى (قاجەتىنە قاراي، كەيبىر  قوسىمشا دا دەرەكتەردى); الگى ءسوزدىڭ قازىرگى قازاقشاداعى ۇلگىسىن; قالماق (ويرات) تىلىندەگى جانە قازىرگى موڭعول تىلىندەگى قولدانىلۋىن;  التاي تىلدىك توبىنان كەزدەسكەندەرىن; تۇرك تىلىنەن الىس: قىتاي، پارسى،  ۇندى، ت.ب. تىلدەردەن ەنگەن سوزدەردى  كورسەتتىك.

«جامي` ات-تاۋاريحتى»  ورىس تىلىنە اۋدارۋشىلار تۇسىنىكتەمەدە: «بۇل بالەن دەگەن «تۇرك ءسوزى»، – دەي تۇرسا دا، ول سوزدەردى دە كونە تۇرك دەرەكتەرىمەن سالىستىرا كەتۋ ارتىق بولماس دەدىك.

قولىمىزداعى «جامي` ات-تاۋاريح» ورىس تىلىندە بولعاندىقتان، انىقتاۋعا الىنعان سوزدەردىڭ تۇرك تىلىمەن قانشالىقتى سايكەستىگىن سالىستىرۋدا انىقتامانى قازاقشا بەرۋ – ءبىر ءسوزدىڭ ەكى رەت جازىلۋى بولىپ شىعاتىندىقتان، نەگىزىنەن ورىس تىلىندەگى سوزدىكتەردى پايدالاندىق.

 

 

 راشيد اد-ءديننىڭ 1310 جىلى جازىلعان «جامي`ات-تاۋاريح» جيناعىندا «موڭعول ءسوزى» دەلىنگەن سوزدەرگە  انىقتاما

       

                                    «جامي` ات-تاۋاريح»، ءى- توم، 1- كىتاپ.

 

مۇندا تۇرك حالىقتارى مەكەندەيتىن جەرلەر تۋرالى باياندالادى جانە ءتورت ءبولىم مىناداي اتاۋلارمەن بەرىلگەن: ءى-ءبولىم «وعىز حان مەن ونىڭ ۇرپاعىنان تارايتىن 24 تايپا تۋرالى»; ءىى-ءبولىم «قازىرگى كەزدە «موڭعول» اتالاتىن تۇرك تايپالارى تۋرالى»; ءىىى-ءبولىم  «ءوزىنىڭ حان، كوسەمدەرى بولعان تۇرك تايپالارى تۋرالى»; ءىV ءبولىم  «لاقابى «موڭعول» تۇرك  تايپالارى  تۋرالى».

 

63 بەت.  «كۋلتيۆيروۆانيەم يۋسۋنا ي ياساكا». اۋدارماشىلار تۇسىنىكتەمەسىندە: «يۋسۋن» – وبىچاي، «ياساك» (يز مونگولسكوگو دجاساع – «زاكون») – پوستانوۆلەنيا چينگيز-حانا، پرەپوداننىە يم سۆويم پرەەمنيكام كاك رۋكوۆودياششيە پراۆيلا ۆ ۋپراۆلەني گوسۋدارستۆوم».

دتس 275: JOSUN  پراۆيلو، وبىچاي: biliglig kerak bilsa sozka josun   (پوسول) دولجەن بىت وبرازوۆاننىم، چتوبى زنات پراۆيلا رەچي (جب 95₁₆).

ققاز. جوسىن  (جول-جوسىن)   پراۆيلو، وبىچاي.

قموڭع. پراۆيلا –  شۋگام، سۋرام; وبىچاي –  زانشيل، زۋرشيل.

دتس 645: JASA   سترويت، دەلات، ۋسترايۆات: od tanri jasar kisi ءoۇli qop olgali  torumis  ۆرەميا ۋسترايۆاەت بوگ، ۆسە سىنى چەلوۆەچەسكيە روجدەنى، چتوبى ۋمەرەت (كت_{ب 42});مق № 5038: ياشا – جيت; دتس 645: JASAYU  جيزن: ozunuz jasinizni korup bu kunta inaru taqi on jas tirig ءjasaۇunuz kozunur  – سۋديا پو ۆاشەي جيزني، س سەگودنياشنەگو دنيا ي دالەە ۆيدنو ەششە دەسيات لەت ۆاشەي جيزني (Huen₅₁). (VII ۆەك.) .

ققاز. جاسا  1. دەلاي، تۆوري; 2. زدراۆستۆۋي، جيۆي; 3. جاساق درۋجينا، وترياد، فورميروۆانيە.

قموڭع. زاساگ  ۆلاست، پراۆيتەلستۆو.

متكس: زاساگ تۇرك. jasa. (شىڭعىز حان جاساعان زاڭدار جيناعىنىڭ اتاۋى تۇرك تىلىندە ەكەنىن كورەمىز!).

74.  «ۆ وبلاستي كيرگيزوۆ ي كەم-كەمدجيۋتوۆ». ءتۇسىن: «نازۆانيە كەم-كەمدجيۋت پرويسحوديت وت رەك كەما ي كەمدجيكا، مالوگو كەما».

دتس 297:  كەم   نازۆانيە رەكي (مچ ₁₉);  كەما   لودكا، سۋدنو: kema` sinsa suvda tirig kim qalur  ەسلي لودكا ۆ ۆودە سلوماەتسيا، كتو وستانەتسيا جيۆىم؟ (جب 248₁₃). 

ققاز. كەمە  سۋدنو، كورابل; كەمشىك   مالىي كەم (-شىك – ۋمەنش. سۋففيكس).

83.  «ۆ ەتو ۆرەميا وگۋز س نۋكەرامي (درۋجيننيكامي)…». ءتۇسىن: «نۇكاران (ۆو منوجەستۆەننوم چيسلە) بىتوۆاۆشەە ۆ وبيحودە سرەدنەازياتسكيح حانستۆ ي ۆ رازگوۆورنوم تادجيكسكوم ي ۋزبەكسكوم يازىكاح، ۆوسحوديت ك مونگولسكومۋ  nokur».

دتس 361: NUKAR  سوراتنيك، بوەۆوي درۋگ; نۋكەر: nukurlarnuڭ el kunnuڭ ءqamaۇi muni kordilar  نۋكەرى ي ۆەس نارود ۆسە ەتو ۋۆيدەلي (لوك 31_9);  (دۇرىس دىبىستالۋى: «نۇكارلارنىڭ ەل كۇننىڭ قاماعى مۇنى كوردىلار». كومپيۋتەردە جوق لاتىن ارىپتەرى ورنىنا كەي كەزدەرى  كيريلل ارىپتەرىن (ڭ، ءا، ي، ) قولداندىق)

ققاز.  نوكەر   سۆيتا، درۋجينا;

قمونگ.  1. ءنوحور  (حار ءحۇن) – مۋج; 2. توۆاريشش، درۋگ.

گ.ا.ۆوسكانياننىڭ «رۋسسكو-پەرسيدسكي سلوۆار» جيناعىندا: nowkar –  سلۋگا (لاكەي) دەلىنىپتى. وسىعان قاراعاندا  بۇل پارسى تىلىنە ەنگەن تۇرك ءسوزى).

93. «سوتنيا (دجاۋن يلي دجاعۋن), «تىسياچي (مينعان) ي تمى، يناچە نا «دەسياتكي تىسياچ» (تۇمەن).  (سم. ب.يا.ۆلاديميرتسوۆ. وبششەستۆەننىي ستروي مونگولوۆ، ستر.104).

93. «دجاعۋن – سوتنيك (يمەيۋششي سوتنيۋ پودچينەننىح), وت كيتايسكوگو سل. «چجاو-دۋ» – سوتنيك!.

متكس: قىتاي سوزى: Cjao du;

ققاز.  ءجۇز  ستو، (ءجۇزباسى – سوتنيك).

قمونگ. سوتنيك    زۋتىن دارگا; سوتنيا  1. زۋن; 2. زۋن تسااس; ستو   زۋ.

93. «تىسياچي» (مينعان).

مق № 6321: مىڭ  تىسياچا; دتس: Minlig tumanlig  تىسياچنىي، دەسياتيتىسياچنىي: (تت ءىى ا₅₇).

ققاز. مىڭ   تىسياچا; (مىڭباسى – تىسياچنيك).

قموڭع: تىسياچا   ميانگا (ن); (تىسياچنيك – ميانگاتا).

93. «تۇمەن» – دەسيات تىسياچ.

دتس 597: تUماN   دەسيات تىسياچ: jaris` jazida on tuman su` terilti   ۆ يارىشسكوي راۆنينە سوبرالوس دەسيات تۇمەن ۆويسك (تون₃₆

ققاز. تۇمەن   دەسيات تىسياچ.

قموڭع. ءتۇم  دەسيات تىسياچ.

4). ەۆەنك تىلىندە دە: تۋمان تۋمە، تۋمۋ  10 مىڭ سانىن بىلدىرەدى.

95. ءتۇسىن: «سۋگۋرچي» وت تيۋركسكوگو گلاگولا سۇعۇرماق – ۆىتاسكيۆات مەچ يز نوجەن، ورۋجەنوسەتس. (اۋدارماشى بۇل ءسوزدى «تۇرك ءسوزى» دەسە دە مىسال كەلتىرەلىك:

دتس 513: SU  تيانۋت، پروتياگيۆات: ol mana jun sudi  ون پروتياگيۆال منە شەرست (MK III 248);  SUBI ۋدلينياتسيا، ۆىتياگيۆاتسيا (مق ءىىى 257); SUBIT  وت ۋدلينيات، ۆىتياگيۆات: ol neڭni subitti  ون ۋدلينيل، ۆىتيانۋۆ  ۆەشش (مق ءىى 298).

ققاز. سۋىر   ۆىتياگيۆاي;  سۋىرۋشى  ۆىتاسكيۆايۋششي; سۋىرماق  حوچەت ۆىتيانۋت;

قموڭع. ۆىتاسكيۆات  1. اۆاح، اۆااچيح; 2. چيرجگارگاح، تاتاج گارگاح; 3. سۋيلاح (؟).

96. تۇسىن: «ۆ تەكستە  يارعۇچيان – «سۋدي»، وت مونگ. دجارعۋ- «سۋد» (jargu).

دتس 641: ءجاRLIۇ    ۋكاز  (لوك21₉);  JARLIY — پوۆەلەنيە، پرەدپيسانيە، پريكاز:  iيimiz  ءjarliۇi  پوۆەلەنيە ناشەگو حوزياينا  (مق ءى 87);  ءزاRLIۇ (جارلىع)   پريكاز، پرەدپيسانيە; ۋكاز: oguz qagan beklarka el kunlarka  jarlig berdi   وگۋز-كاگان دال ۋكاز بەكام ي نارودۋ (لوك 11₆).

ققاز. جارعى  ۋستاۆ; جارلىق (يارلىك)  ۋكاز.

حVIII عاسىرداعى قازاق حاندىعىنىڭ  زاڭدار ەرەجەسى «جەتى جارعى» اتالعان.  جارعىشى –  جارعىنى ورىنداتۋشى.

قموڭع. زارليگ (ايلدال، تۋشاال) – پوۆەلەنيە; (سۋديا – شۇۇگچ; ۋستاۆ  – دۇرەم).

96. تۇسىن: «ۆ ركپ. كيدجاميشي، كاكوۆو يا سبليجايۋ س درەۆنەتيۋركسكيم  كيچە، كيچا – ستاراتسيا، بىت پريلەجنىم ۆ رابوتە» – ي پەرەۆوجۋ ەگو كاك «راچيتەلنوست».  پروف.بەرەزين سچيتال ەتو سلوۆو وت تيۋركسكوگو گلاگولا كيچماك (پروحوديت), وت نەگو جە ستارايا فورما كيچاتماك, ي پەرەۆەل كاك «پەرەنوسكا، پەرەۆوزكا، ترانسپورتيروۆانيە».

ورىسشاعا اۋدارۋشىلار بۇل ءسوزدى «تۇركشە» دەي تۇرا، ماعىناسىن ەكى ءتۇرلى ايتقان.

ققاز. 1. كوشۋ   كوچەۆات;  كوشپەكشى   حوچەت ترانسپورتيروۆات، پەرەكوچەۆات;  2. كەشۋ (باستان كەشۋ)    پەرەجيت، پروۆەستي چەرەز سەبيا.

قموڭع. پەرەۆوز – ءزوولت، تەەۆەر، تەەۆەرلەح; كوچەۆات –  نۇۇح، ءنۇۇج سۋح، نۇۇدەللەح.            

96. «ينستيتۋتا سۋسۋنچيەۆ (ت.ە. چينوۆنيكوۆ، ۆەداۆشيح وتپۋسكوم راتسيونوۆ). ۆ تەكستە سۋسۋنچيان،نەسومنەننو، تو جە، چتو ي شۋشۋنچي ۆ يارلىكە تيمۋر-كۋتلۋكا» دەيدى. ال «التىن وردا قۇجاتتارىنىڭ ءبارى قىپشاق-تۇرك  تىلىندە بولعانى بەلگىلى.

دتس 515:  SUV   ۆودا، ۆلاگا، جيدكوست; tort burnacta tolu suv   ۆ چەتىرەح پولنىح ۆودوي پوسۋداح (Suv 484₉ ); SUY   Etil murannun ءsuۇi   ۆودى  رەكي ەتيل (لوك 19₄);  دتس 512:  SUB   1. ۆودا: subi selena ermis – ۆودوي ۋ نيح بىلا سەلەنگا (Mچ₂); 2. رەكا: اni ءsubuۇ baralim  وتپراۆيمسيا پو رەكە انى (تون₂₇);  مق № 995: سۋگيلميش سۋب.

ققاز. سۋ   ۆودا; سۋسىن   ناپيتوك; سۋسىنشى   ۆەدايۋششي ناپيتكامي.

قموڭع. ۋس – ۆودا.

دتس 27:  ءUSAۇ   جاجدا: ءusaۇi janca icgul artuq icsar bolmas   پەي پو مەرە جاجدى، ليشنەە پيت نەلزيا (Rach ءى₁₇₁);  US`- (ۋش، ۋش) —  سلوۆا، كوتورىمي پوبۋجدايۋت ۆولا پيت ۆودۋ (مق ءى 136); دتس 27: US   يمەت جاجدۋ; er usdi   مۋجچينا يمەل جاجدۋ ( حوتەل پيت) (مك  ءى 166; ءى 165).

ققاز. سۋساۋ   جاجدا; ءىش   پەي.

99. «زاسۆيدەتەلستۆوۆالي ەمۋ سۆوە پوچتەنيە». ءتۇسىن: «ۆ تەكستە – ۋلدجاميشيوت تيۋركسكوگو گلاگ. ۋلدجاماق – وكازات پوچتەنيە ستارشەمۋ». (اۋدارماشى «تۇرك ءسوزى» دەگەنىمەن سوزدىكتەردەن ازىرشە كوزگە تۇسپەدى).

99. «ودنۋ  چاست ەگو دەسياتيتىسياچنوگو وتريادا پەرەدال پود كوماندۋ كۋباتاي-بۋرالگي». ءتۇسىن: «ۆ تەكستە – تۋساميشي;  پو بەرەزينۋ پرويسح. وت گلاگ. تۋزماك – پريۆوديت ۆ پوريادوك، وبرازوۆات. نو ەست درۋگوي گلاگ.تۋساماك — «ناتسەليۆاتسيا، پريتسەليۆاتسيا، ناستوراجيۆاتسيا»، وت كوتوروگو پرويشەدشەە پريچاستيە، تۋساميش. ( قاي تىلدە ەكەندىگى ايتىلماعان. تۇرك ءتىلى بولۋ كەرەك. بىراق پەرەدال پود كوماندۋ دەگەن سوزگە ماعىناسى كەلمەيدى. بەرەزين اۋدارماسى دۇرىس سياقتى. ).

دتس:  تۇز (tuz)   پريۆوديت ۆ پوريادوك; ناۆوديت پوريادوك، ۋسترايۆات، ۋلاجيۆات: bek elin tuzdi پراۆيتە ناۆەل پوريادوك ۆ سۆوەي سترانە (مك ءىى 9); تۇزۇلماك ۆىراۆنيۆانيە; سوگلاسوۆاننوست; گارمونيا  (Suv 137₁₂).

ققاز. 1. ءتۇز  (تۇزۋ,  تۇزبەك، ( تۇزماك)   وبرازوۆات; 2. تۇزەمەك  يسپراۆليات. 

قموڭع.  ءتۇزح (بولوح، بۇتەەح، بي بولگو، بايگۋلاح) – وبرازوۆات.

101. «باۋرچي-ستولنيچي». ءتۇسىن: «پوۆيديمومۋ، ۆ زناچەني پريدۆورنوگو چينا – وتۆەدىۆاۆشەگو، پروبوۆاۆشەگو پيششۋ ۆ حانسكوي كۋحنە، پرەجدە چەم پودات ەە حانۋ، يلي ۆ زناچەني پودنوسيتەليا پيششي حانۋ، حانسكوگو ستولنيكا. پو سلوۆام ب.پانكراتوۆا، ۆ ستارىح مونگولسكيح تەكستاح تەرمين باۋرچي وزناچال پوۆارا».

بۇل ءسوزدى كوپ زەرتەۋشىلەر «باۋىر ءپىسىرۋشى»  (اسپاز يا اسابا) دەپ ءتۇسىندىرىپ ءجۇر. الايدا بۇل «باقىرشى» ءسوزى.

متكس:  بۋرچ تۇرك. baursi; مق № 1896:  باقىر  مەد;  تۋررس 91: baqur  مەد; bakraci  مەدنىي كوۆشيك.

ققاز. باقىر   پوسۋدا، چەرپاك سدەلاننوە يز مەدي.  باقىرشى  (كونە)  – «ۆلادەيۋشي مەدنىمي پوسۋدامي»; باقىر   مەدنايا مونەتا.

قموڭع. چەرپاك –  1. شاناگا; 2.ۋتگۋر;  مەد – زەس; مەدياك – زەس مونگو.

سست-ميا: «باعيرچي  چەرپاك (نا ەۆەنكسكوم ياز.، ۆزايمست. وت ياكۋتسكوگو. «باعۋرچي»; (باعارچاح  نا ياكۋت.  «پلوسكايا گلينيانايا چاشكا»).

101.  «دجاساۋل يلي ياساۋل – يسپولنيتەل ۆەلەني چينگيزوۆوي ياسى (ياساكا)».

مق  № 5037:  ياساق   دوزور;  دتس-245: JASA   سترويت، دەلات، ۋسترايۆات; ءوd tanri jasar kisi ogli qop olgali torumis`  ۆرەميا ۋسترايۆاەت (راسپرەدەلياەت بوگ، ۆسە سىنى چەلوۆەچەسكيە روجدەنى، چتوبى ۋمەرەت  (كت 6₃₀).

ققاز. 1. جاساۋىل   يسپولنيتەل حانسكوگو ۆەلەنيە (رۋسس. ەساۋل),  (س.سەيفۋلليننىڭ پوەماسى  «جاساۋىل قىرعىنى»); 2. جاساق   درۋجينا، وترياد.

قموڭع. زاسۋل   سەكۋندانت پري سپورتيۆنوي بوربە.

104. «پوبراتيمستۆا ي سۆويستۆا». (قاتە: «پوبراتيمستۆا ي سۆاتوۆستۆا»  بولسا كەرەك).

ءتۇسىن: «ۆ تەكستە – اندا-قۇدا. «ۋ مونگولوۆ «دۆا ليتسا، وبىچنو پرينادلەجاششيە ك رازنىم رودام، حوتيا ي بليزكيم، زاكليۋچايۋت مەجدۋ سوبوي سويۋز درۋجبى ي نەپرەمەننو وبمەنيۆايۋتسيا پوداركامي، پوسلە ەتوگو وني ستانوۆياتسيا anda «نازۆاننىمي براتيامي» – تاكوۆ درەۆني مونگولسكي وبىچاي» (ب.ۆلاديميرتسوۆ. «وبششەستۆەننىي ستروي مونگولوۆ»، ستر.60.). ۆتوروە سلوۆو – پرويزۆودنوە وت مونگولسكوگو حۋدا (تات.– قۋدا) – «سۆات».

مق № 4635: قۇداعۋ   سۆەكروۆكا;  دتس : KUDAۇU ( كۋداگۋ)   زيات: iki qabine irdi kudagu  دۆوە بىلي تەستي،  دۆوە زياتيا (جب 13₃);  دتس: KUDAN   1.گوست: Kudan ur tursar jaramaz   ەسلي گوست وستاەتسيا جيت دولگو – نەپريليچنو (كر 39₃);  2.سۆادەبنىي پير (مك ءى 404 );  3. براچنايا نوچ (جب 88 ₂₈); (مق ءى 42);

– دتس 46: AND  كلياتۆا، پريسياگا; دتس 46: ءANTLIۇ  س كلياتۆوي، كلياتۆەننىي، ۆەرنىي، پرەداننىي (ە 11 ₈, 39 ₂); ANDIQ   كلياستسيا (MK I 42).

ققاز. قۇدا-اندالى  سۆاتوۆستۆا ي پوبراتيمستۆا.  (قۇدا – سۆات; قۇداعي – سۆاحا، قۇداشا  – سەسترا سنوحي);  قتتس 531:  اندا  درۋگ، پوبراتيم; اندا بولۋ – پوبراتاتسيا; انت – كلياتۆا. انتتاس– سۆيازاننىە كلياتۆوي; («اندا-انتتاس» سوزىنەن تۇركتىڭ تاعى ءبىر ءسوزى «اداش» – دوس پايدا بولعان: دتس 9: ADAS`  درۋگ، پرياتەل، توۆاريشش (مق 42<sub>12</sub>);   adas` edgu bolsa bu boldi qadas`  درۋگ، كوگدا ون حوروش، ستانوۆيتسيا رودنىم (جب 183₁₂).

قموڭع. حۋد (زۋچ) – سۆات; حۋدگاي (زۋچ ەحنەر)  –  سۆاحا; اند  پوبراتيم;  اند بولوح  (اح ءدۇۇ بولوح) – پوبراتاتسيا; اندگاي (تانگاراگ) – كلياتۆا.

ۆ.ۆ.ماۆرودي «پرويسحوجدەنيە رۋسسكوگو نارودا» كىتابىندا  اۆارلاردىڭ وداقتاسى بولعان انت حالقى تۋرالى: «سامي سەبيا انتامي سلاۆيانە ۆوستوچنوي ەۆروپى نە نازىۆالي. تەرمين انت ۆ سلاۆيانسكيح يازىكاح ۆرەمەن سلاۆيانسكيح پيسمەننىح يستوچنيكوۆ وتسۋتستۆۋەت. ۆ تيۋركسكيح يازىكاح انت وزناچالو سويۋزنيك، «پرينەسشي كلياتۆۋ ۆەرنوستي». نە ستالو اۆاروۆ، نە ستالو ي يح «سويۋزنىح» سلاۆيان، نوسيۆشيح ەتو تيۋركسكوە نازۆانيە…بىت موجەت، ۆ تاكوە پولوجەنيە پوپالا كاكايا-تو چاست سلاۆيان ەششە رانشە، ۆو ۆرەمەنا گۋننسكوگو ناشەستۆيا. تەرمين انت پريمەرنو ۆ ەتوم زناچەني ۆسترەچاەتسيا ۆ تيۋركسكيح، مونگولسكيح، التايسكيح يازىكاح، ا گۋننى گوۆوريلي نا كاكوم-تو درەۆنەم تيۋركسكوم يازىكە»  (ل. 1978. 46 ب). «اۆار» – ۋارعۇندار (ۆارحونيت). وسى سوزدەن ريمدىكتەردىڭ «ۆارۆار» (جابايىلار، وركەنيەتى جوق حالىق) ءسوزى پايدا بولعان.

104. «چۋجەرودتسى ۋ نيح يمەنوۆاليس دجادامي».

دتس 247: Jات  چۋجوي، پوستورونني:  Jat kisilar  (جات كىسىلەر)   پوستوروننيە ليۋدي (تت ءVىى 30 _10;

ققاز. جات  چۋجوي.

قموڭع. حار –  چۋجوي، چۋجدىي، ينوزەمنىي;

شىڭعىز حان تاريحىندا بۇل ءسوز  رۋ اتاۋىنا قاتىستى جاداران (جادجاران، جادجيرات) تۇرىندە دە كەزدەسەدى:   جاد+اران– جات كىسى،

مق №18: ار  (ەر)   مۋجچينا، چەلوۆەك. اران   منوج.چيسلو; مق № 3314: «اران قامۇع ارتادى».

ققاز.  ەر  (ەركەك)   مۋجچينا.  (وزگە تۇرك تەكتى  حالىقتاردا «ار، ير» تۇرىندە دە ايتىلادى). 

قموڭع. ەر (ەر ءحۇن، ەرگەتەي)  – مۋجچينا.

دتس قۇراستىرۋشىلارى: «جاران»  –  پارسى  ءسوزى» دەپ: JARAN  درۋزيا:   tort esi toquz qatuni otuz uc` min jarani   ۋ نەگو چەتىرە سپودۆيجنيكا، دەۆيات جەن ي تريدتسات تري تىسياچي درۋزەي  (Qas₅₂). الايدا بۇل ءسوز تۇرك تىلىندەگى  «جارامدى، جارايتىن، جاراسۋ، ت.ب. سوزدەن شىققانعا ۇقسايتىنىن وسى سوزدىكتەگى مىنا مىسالداردان دا كورۋگە بولادى: دتس: JARA  1.neca-ma opraq keيuk ersa ءjaۇmarqa jarar   كاكوي بى ۆەتحوي ني بىلا ناكيدكا، دليا دوجديا ونا گوديتسيا (مق ءىىى 38); JARAN — tapunsa telim terk jaranmas kisi   ەسلي چەلوۆەك بۋدەت چرەزمەرنو ۋسلۋجليۆىم، سكورو پەرەستانەت نراۆيتسيا (جب 342₈);  JARAS   لاديت: olar ikki jarasdi   وني لاديلي درۋگ س درۋگوم (مق ءىىى 71). ال كىسىمەن جاراسۋ مەن دوستاسۋدىڭ  ماعىنالارى اسا جاقىن.

104.  «توركۇد – رودستۆەننيك پو جەنە»; (قاتە:  توركىن – ايەلدىڭ ءوزىنىڭ تۋىستارى. كۇيەۋىنە «قايىن»، «قايىن جۇرت» بولادى);

دتس 581: TORKUN (توركۇن); رود، پلەميا; دوم كروۆنىح رودستۆەننيكوۆ: qiz torkunga keldi    دوچ پريبىلا ۆ دوم سۆويح روديتەلەي (مق ءى 441).

ققاز. توركىن   روديتەلي، رودنيا  زامۋجنەي جەنششينى.

قموڭع.  ءتورحوم   روديتەلي، رودنيا  زامۋجنەي جەنششينى.

104. «حامباكاي»   ( «امباكاي» دەۋ دۇرىس ەمەس).

دتس 414: ءQAMAۇ   ۆەس، تسەلىي، ۆسە ۆ سوۆوكۋپنوستي: ءqamaۇi bes otuz suladimiz   ۆسەگو مى حوديلي ۆ پوحود دۆادتسات پيات رازا (كت₁₈); دتس  416: QAMU   ۆەس،  ۆسە (يۋگ ا₄₅₇).

مق  №5391: باق    پراۆيت، پراۆيتەل;

ققاز. قامتى (قامتۋ، حامماسى)  ۆتسەلوم، وحۆاتيت ۆسەح; باق  پاستي; (باقىلاۋ – كونتروليروۆات);  قام+باق – قامتىپ باق،  بارشاسىن باق، باقىلا، باسقار.

قموڭع. حاماگ   1. ۆسە، ۆسيو، 2. سامىي.

105.  «التان حان».  ءتۇسىن: «التىن-زولوتو»;

وسى ءسوز تۇرك حالىقتارىنىڭ بارلىعىندا دا بولا تۇرا، اۋدارماشى  «موڭعول ءسوزى» دەپتى!

دتس  40: اLTUN   زولوتو; altun kumus kergaksiz kelyrti    وني دوستاۆيلي يزليشنەە زولوتا ي سەرەبرا (كت ₅₂);  son altun   سليتوك زولوتا (مك ءىىى 138);  ALTUNC`I    زولوتىح دەل ماستەر (TT VIII B₄₇).

107. «ۆ تەكستە يدجە. يچكە, ەچيگە –وتەتس».

زەرتتەۋشىلەر شىڭعىز حاننىڭ اكەسىنىڭ  «ەسۋكە»  دەگەن ەسىمىنىڭ ماعىناسى جونىندە ءار ءتۇرلى پىكىرلەر ايتىپ كەلەدى. مەنىڭشە، شىڭعىز حاننىڭ اكەسىن قۇرمەتتەۋدەن ەسىمىنە «تابۋ» سالىنعاندىقتان،  شەجىرەشىلەر  ونىڭ اتىن اتاماي  ەسۋگە  – «اكە» دەگەن ءسوزدى قولدانعان. ەگەر «ەسۋكە، ەسۋكە» ءسوزى كىسى ەسىمى بولسا، وندا  شەجىرەلەردە  باسقا دا ەسۋكە اتتاس كىسىلەر كەزدەسكەن بولار ەدى.

ودەميش زەينەل «تيۋركو-مونگولسكيە ەلەمەنتى ۆ تۋرەتسكوم ي تيۋركسكيح يازىكاح يۋجنوي سيبيري» ديسسەرتاتسياسىندا: «تەرمينى رودستۆا ي سۆويستۆا س كورنەم «ەتي / اتي»- پرەدستاۆلەنى كاك ۆ مونگولسكيح، تاك ي ۆ تيۋركسكيح يازىكاح.

ۆ مونگولسكيح يازىكاح تەرمين س كورنەم ۆ مياگكوي وگلاسوۆكە «ەتي»- ۆىستۋپاەت سو زناچەنيەم «وتەتس»:

پيسم.مونگ. ecige [< *etike]، سوۆر. مونگ. ەتسەگ, بۋر. ەسەگە.

سوچەتانيا ەتوگو تەرمينا س سووتۆەتستۆۋيۋششيمي وپرەدەلەنيامي وبرازۋيۋت رياد نوۆىح تەرمينوۆ رودستۆا ي سۆويستۆا، وتنوسياششيحسيا ك ليتسام مۋجسكوگو پولا:

پ.-مونگ. ebuge ecige, سوۆر. مونگ. وۆوگ ەتسەگ, (وتەتس وتتسا، بۋكۆ، «ستارىي دەد»);

پ.-مونگ. qoyitu ecige, سوۆر. مونگ. حويت ەتسەگ — «وتچيم» (بۋكۆ، «سلەدۋيۋششي وتەتس»);

پ.-مونگ. qadam ccige, سوۆر. مونگ. حادام ەتسەگ، بۋر. حادام ەسەگە، «سۆەكور»، (وتەتس مۋجا), «تەست» (وتەتس جەنى، بۋكۆ، «وتەتس پو براكۋ، پو سۆويستۆۋ»).

پ.-مونگ. ecige eke, سوۆر. مونگ. ەتسەگ ەح، بۋر. ەحە ەسەگە «روديتەلي» (بۋكۆ، «وتەتس+مات- مات+وتەتس») دەيدى ( ۋلان-ۋدە. 2004.).  (ورىستىڭ «وتچە (وتچە ناشە), كەيىننەن «وتەتس» – اكە دەلىنگەن ءسوزى دە وسى  شىعىس تۇرك ءسوزىنىن شىققانى بايقالادى. تاتار تىلىندە «اكە» – ءاتي).كونەتس فورمى

دتس 162:  ەC`U ( ەچۇ اپا)    پرەدكي;  Kisi ءoۇlinta uza ec`ym apam bumin ءqaۇan istami ءqaۇan olurmia  ناد سىنامي چەلوۆەچەسكيمي ۆوسسەلي موي پرەدكي بۋمىن-كاگان ي يستەمي-كاگان (كت ب₁); Ecymiz apamiz  tutmis`jer sub idisiz bolmasin    پرەدكام  پرينادلەجاۆشايا  زەمليا ي ۆودا، پۋستنە وستانەتسيا بەز حوزياينا (كت ب₁₉); ت.ابەنايۇلى «ەچۇمىز-اپامىز» سوزدەرىن «اكە-كوكەمىز، اتا-بابامىز» دەپ اۋدارعان.

107. «و، ساين-ەكە، مينۋ!» – «و، مويا دوبرايا ماتۋشكا!»

دتس 341: مەNىڭ   موي, ( رود. وت  men -  يا);  ol meniڭ ءoۇlum   ون موي سىن (مك № 37);  muni sen ajur sen meniڭ tep meniڭ   ەتو تى رەشي سكازاۆ: «موە، مول، موە» (جب 309₄).

ققاز. مەن   يا;  مەنىڭ  مويا.

قموڭع. ميني (مين)  موي; بي  يا.  

تۇبىرلەرى ءار ءتۇرلى: «بي» – بۋريات، ەۆەنك، مانجۇر تىلدەرىندە; «ميني» – تۇرك تىلىندە).

111. «تەرمين كەشيك يلي  كەزيك (مونگ. كەشيگ يلي كەسيگ) زناچيت «وچەرەدنايا ستراجا».

دتس 305:  1. KEZIK  وچەرەد; seniڭ kezigiڭ keldi   پريشلا تۆويا وچەرەد (مك ءى 391);

2. KEZIK   سمەلوست، حرابروست: bu ista seڭa kezik kerak   ۆ ەتوم دەلە تەبە نۋجنا سمەلوست (مق ءى 391); 3. KEZ   حوديت، بروديت، سترانستۆوۆات: ol jerig kezdi   ون وبوشەل زەمليۋ (مق ءىى 10);  KECAGI (كەشاگى)نوچنوي، ۆەچەرني; كecagi tusunka jorugi adin   دليا تۆوەگو ۆەچەرنەگو سنا وبياسنەنيە درۋگوە ( جب 171₁₀). _.

ققاز.  كەزەك   وچەرەد; كەزەكشى   وچەرەدنوي دەجۋرنىي; (كەشكى – ۆەچەرني).

قموڭع. وچەرەد –  ەەلج، داراالال; ستراجا – ماناا، حارۋل، ساحنۋل.

117.   «يۇرتچي – يلي سوكراششەننو يۇرچي – پو-تيۋركسكي وزناچاەت توگو، كتو ۋسترايۆاەت يلي ستاۆيت يۋرتۋ (كيبيتكۋ) ي يمەەت زا نەيۋ نادزور; (تۇسىنىكتەمە قاتە. ءار كوشپەندى ءوز ءۇيىن ءوزى تىگەدى. بۇل جەردە «جۇرتتىڭ، اۋىلدىڭ باسشىسى» بولسا كەرەك).

دتس 282: JURT  1. دوم، ۆلادەنيە، سترانا. ۆedu`k bir jurt el kun erdi    بىلا بولشايا سترانا ي بولشوي نارود  ( لوك 30 ₁);  2. رۋينى، رازۆالينى (مك ءىىى 7).

ققاز.  جۇرت ( ەل-جۇرت)   1.نارود;  2.  مەستو، گدە رانەە ستويال دوم، پەپەليششە.

قموڭع. يۋرتا – گەر، ەسگي گەر;  پەپەليششە – ءتۇيمرين  تسۋرام; ءتورسون نۋتاگ.

117.  «ۆو ۆرەمەنا حۋلاگۋ-حانا، كارا-يۋرتچي، وتەتس مازكا-سوكولنيچەگو (قۇشچي), بىل ستارشيم يز ۆسەح يۋرتچي».

دتس : QUS   1. پتيتسا; qus javuzi sagzigan   حۋدشايا يز پتيتس – سوروكا (مك ءى 439); 2. سوكول دليا وحوتى (مك ءىى 181);  دتس: QUSCI^`(قۇسشى)    1.پتيتسەلوۆ; 2. سوكولنيچي، سوكولنيك; ءtوsakci ja qusci  jema ascilar   پوستەلنيچيە، سوكولنيچيە ي پوۆارا (جب 119 ₁₅) .

ققاز. قۇسشى   پتيتسەلوۆ، سوكولنيچي; قۇس   پتيتسا.

قموڭع. شونحرىن سوكوليننىي; (پتيتسەلوۆ – شۋۆۋ باريگچ; پتيتسا –  شۋۆۋ).

118. «شيقۇرچي، شۋكۋرشي – زونتونوسەتس».  «سۋقۋرشى» – سۋدان قورۋشى، قالقالاۋشى الدە «شي قۇرۋشى» – شيدەن توقىلعان كۇنقاعار، قولشاتىر (زونت) ۇستاپ ءجۇرۋشى»  سوزىنەن دە بولۋى مۇمكىن.

دتس 515: SUV ۆودا، ۆلاگا، جيدكوست; tort burnacta tolu suv   ۆ چەتىرەح پولنىح ۆودوي پوسۋداح (Suv 484₉ ); دتس 147: C`IY   چي بلەستياششي، يسپولزۋەتسيا كاك سترويتەلنىي ماتەريال ۆ ۆيدە تسينوۆوك، ماتوۆ (مق 499₂).

– دتس 458: QORI   وبەرەگات، وحرانيات: ءotiۇ qoridi   وحرانيال پاستبيششە (مق ءىىى 263); QUR   ۋسترايۆات، سوورۋجات: xan cuvac` qurdi   حان سوورۋديل شاتەر (مق ءىى 7).

ققاز. SUV+ QORI – سۋ قورۋشى;  C`IY + QUR – شي قۇرۋشى.

قموڭع. شۇحەر (حالح) – زونت.

124.   «وني دەلايۋت وسوبىە دوسكي، كوتورىە نازىۆايۋت چانە, ي نا نيح ستانوۆياتسيا; بەرۋت ۆ رۋكي پالكۋ ي، سكولزيا پو سنەجنومۋ پوكروۆۋ، ۋپيرايۋتسيا توي پالكوي ۆ زەمليۋ…(پوۆيديمومۋ، رودستۆەننوە ەتومۋ كازانسكو-تاتارسكوە چانگكيا يلي چانگگيا ۆ زناچەني كاك لىج، تاك ي سالازوك)».

ققاز.  شانا   ساني; شاڭعى   لىجي.

قموڭع. تسانا  لىجي;  چارگا ساني.

اڭگىمە تۇركتىڭ «ورمان ۇراڭقايى» تايپاسى تۋرالى بولىپ وتىرعاندىقتان، بۇل تۇرك ءسوزى ەكەنى انىق. وسى سوزدەن ورىستىڭ «ساني» ءسوزى شىققان.

125. «وحرانيات ۆەليكي گۋرۋك چينگيز-حانا». ءتۇسىن: «تيۋركسكوە عۋرۇق يلي  قۋرۇق، مونگولسكوە حوريع يليحوريعۋل – «زاپرەتنوە مەستو»

دتس 458: QORI   وبەرەگات، وحرانيات: ءotiۇ qoridi   وحرانيال پاستبيششە (مق ءىىى 263); ءQORIۇ  ۋگوديا فەودالا، زاپرەنىە دليا درۋگيح، زاكازنيك، زاسەكا (مق ءى 375).

ققاز. قورىق   زاپوۆەدنيك;  قورۋ  وحرانيات.

قموڭع. حوريگ  زاپرەت، زاپرەششەنيە، ۆەتو;  زاپوۆەدنيك  – دارحان گازار.

127. «زيمنەە ستويبيششە ۋتەكين-مۋرەن». ۇتاكين – (كيتايسكوە ۋ-دە-تسزيان – ۋدەگەن) – نازۆانيە گورى پودلە كاراكورۋما، ۆبليزي ر. گۋن، يلي ورحون».

دتس 393:ءوتUكAN  JەR   وتيۋكەنسكايا زەمليا. (مچ ₁₉; تون₁₇); مق. № 758:  «وتۇكەن – «تاتار دالاسىنداعى ۇيعىرعا جاقىن ماڭداعى جەردىڭ اتاۋى»;  MK №926: ۋتكۋنش «راسسكاز»; «ۋتۋنش ۋتكۋندي» – ون راسسكازال يستوريۋ»; «وتكەن – يستوريا، بۋكۆ. «تو، چتو بىلو، پروشلوە».

سCتميا: ياكۋت.: وتوح   مەستو، گدە رانەە ستويال دوم، پەپەليششە.

كولتەگىن «كىشى جازۋى»،  8-جول: «وتۇكەن  يىش  ءولۇرسار  بەڭگۇ ەل تۇتا ولىرتاچىسىڭ» – تاريحي مەكەنىڭدە ۇيىسىپ وتىرساڭ ماڭگى ەلدىگىڭدى ساقتاپ وتىرارسىڭ».

ققاز.  وتكەن   پروشەدشي، مينۋۆشي;

قموڭع:  ءوتلوح  ستارەت;  وۆگون (ناستاي، حوگشين) – ستارىي.  

128.   «الچي-تۋتگاۋل». (پرويسحوديا، نەسومنەننو، وت تيۋركسكوگو گلاگولا تۋتعاۋل (تۇتقاۋل) ۆ زناچەني:  «حۆاتات، زادەرجيۆات»..).

دتس 591:  TUT    1. دەرجات; 2. برات، حۆاتات، براتسيا: ol ani ءtutuۇsaq erdi   ون نامەرەۆالسيا سحۆاتيت ەگو (مك ءىى 297); دتس 592: ءTUTۇAQ (تۇتعاق)    نوچنوي كوننىي دوزور (مق ءى 467).

ققاز. تۇت   حۆاتاي، دەرجي.

129. «جەنا ماركۋز-بۋيۋرۋكا، كوتورۋيۋ زۆالي كۋتۋكتاي-حەريكچي، ا حەريكچي وزناچاەت – بليستاتەلنايا ي ۆولنۋيۋششايا،..ەە ليتسو بليستالو ي ۆولنوۆالو سۆوەي كراسوتوي». (كەرەي تايپاسىنىڭ ايەلى بولعاندىقتان تۇرك ءسوزى ەكەنى انىق).

دتس  317:  كوRك    كراسوتا، وبليك: kisi korki soz ol   كراسوتا چەلوۆەكا – ۆ سلوۆە  (جب 1921); كوRكLUG   كراسيۆىي وبليك; juzi korklug erdi   ەگو ليتسو بىلو كراسيۆىم (جب 26₂₁).

ققاز. كورىكتى   بليستاتەلنىي (ايا), كراسيۆىي (ايا), سيمپاتيچنىي (ايا).

قموڭع. حوروگ  پورترەت.

135.    «كوپچۋر پلاتيلي ۆ مونگولسكوم گوسۋدارستۆە…».

دتس 462: QUBC`IR  كۋبچير، ۆسەوبششي نالوگ ۆ پولزۋ گوسۋدارستۆا: uc` bakqir kumus qubc`irqa tutzun    پۋست زاسچيتاەت تري باكىرا سەرەبرا ۆ سچەت كۋبچيرا (USp 53₁₁).

متكس: گۋۆچۋر  تۇرك. qudcir.

135. «كوپچۋر لوشادمي، وۆتسامي، ۆولامي، ۆويلوكوم، كرۋتوم (ت.ە. سۋحيم وۆەچيم سىروم) ي پروچيم».

دتس 468,470: QURIT   وت quri, quru: سۋشيت، وسۋشات: kun ءtonuۇ quritti   سولنتسە وسۋشيلو شۋبۋ (MK II 304); tukattim sozumni qurittim qalam  زاكونچيل رەچ ي ۆىسۋشيل كالام (جب 189₁₆);  QURUT   كۋرۋت، ۆىسۋشەننىي تۆوروگ (MK I 357);   qimiz sut ja jon ءjaۇ  ja ءjoۇrut qurut   كۋمىس، مولوكو، يلي كۋسوك جيرا، يلي پروستوكۆاشا ي سىر (جب 264₃).

ققاز.  قۇرت  سۋحوي وۆەچي سىر. (قۋراعان – ۆىسوحشي).

قموڭع.  سۋحوي – حۋراي، حاتسان; سىر – بياسلاگ.

136. «نە پودنەس  ەمۋ پوداركي». ۆ تەكستە تيكشكميشي. وت تيۋركسكوگو گلاگولا تيكماك – ستويات, بىت پوستاۆلەن».

دتس 558: تىك   ۋستاناۆليۆات، ۆتىكات، ۆودرۋجات: baslaju qirqiz ءqaۇاnىۇ  balbal tikdim ۆناچالە پوستاۆيل بالبال كىرگىزسكومۋ كاگانۋ (كت ب₂₅);  TIKIL    ءJiۇاس tikildi   دەرەۆو پوساجەنو (مق ءىى 130).

ققاز. تىك  (تىكپەك)   ستاۆيت، ۋستاناۆليۆات، ۆتىكات، ۆودرۋجات.

قموڭع.  ۋستاناۆليۆات – تاۆيح، بايگۋلاح، توگتووح, ولج توگتووح (؟).

137. «زناچەنيە سلوۆا كۋشلۋك – سيلنىي» (اڭگىمە نايمان (تۇرك) تايپاسىنىڭ  حانى تۋرالى).

مق № 5177: كۇش  سيلا;  دتس 323:  KUCLUG   سيلنىي، موگۋششەستۆەننىي: kuclug bilaklig kisi   چەلوۆەك س سيلنوي رۋكوي (مق ءى 509); مق  № 5178:  كۇشلۇك  سيلنىي.

ققاز.  كۇش    سيلا;  كۇشتى  سيلنىي;  (كۇشتىلىك – وبلادات سيلوي).

قموڭع. حۋچتەي (چادالتاي،چيرەگ) –  سيلنىي.

137. «زناچەنيە جە نازۆانيا بۋيۋرۋك ەست «دايۋششي پريكاز» (اڭگىمە تۇركتىڭ  نايمان تايپاسىنىڭ  حانى جونىندە).

دتس 121: BUJRUQ  پريكازنىي (تيتۋل ي دولجنوست) (كتب₃); مق.№2043: بۇيرۋق – پريكاز.

ققاز.  بۇيرىق  پريكاز; (بۇيىرۋشى – پريكازىۆايۋششي).

قموڭع.  پريكاز – تۋشاال.

137.  «دەلال يز نەگو دۇع.  دۇع – ناپيتوك، پولۋچاەمىي پري سبيۆاني سليۆوچنوگو ماسلا ۆ بۋرديۋكە، كوگدا وكيسلەننوە مولوكو سمەشيۆاەتسيا س ۆودويۋ ي پاحتاەتسيا;.. ەگو تيۋركسكوە نازۆانيە – ايران; (اڭگىمە نايمان تايپاسىنىڭ (تۇرك) حانى تۋرالى). قاتە. بۇل جەردە ءى ت. 2 كىت. 42-بەتىندەگى «اركۋت» (ىركىت) ءسوزى بولۋعا ءتيىس ەدى).

دتس 30: AJRAN  ناپيتوك يز كيسلوگو مولوكا (مق 73₅ );  مق №502: يكدۋك – نەچتو سەستنوە ناپودوبيە سىرا، پريگوتوۆلەننوگو يز كيسلوگو مولوكا».

ققاز. ىركىت  ناپيتوك، پري سبيۆاني سليۆوچنوگو ماسلا ۆ بۋرديۋكە، كوگدا وكيسلەننوە مولوكو سمەشيۆاەتسيا س ۆودويۋ ي پاحتاەتسيا; ء(ىى ت.قاراڭىز)..

138. «دجامۋكە-سەچەن يز پلەمەني دجادجيرات». (104-بەتتەگى جات سوزىنە انىقتامانى  قاراڭىز.)

ققاز: جات جۇرت، جات جۇراعات – چۋجوي نارود.

138.  «ەدي تۋكلۋك»  (نايمان قولباسشىسىنىڭ ەسىمى، لاقابى).

دتس 259: JETI   jeeti bori ءوlturdum   ۋبيل سەم ۆولكوۆ (ە 11₁₀); دتس 259: JETTI  سەم: jetti qat ءkوk   نەبو س سەميۋ سۆودامي (مق ءىىى 27).

دتس : ءتUۇ   زناميا، بۋنچۋك:  kun ءtuۇ ءbolۇil   سولنتسە ستانەت زنامەنەم  (لوك 12₂);  ءتUۇLUۇ (تۋعلۋع) يمەيۋششي زناميا، بۋنچۋك: toquz ءtuۇluۇ xan    حان، يمەيۋششي دەۆيات زنامەن (مق ءىىى 127); uc` ءtuۇluۇ turk bodun  ترەح زنامەننىي تيۋركسكي نارود (مچ₈).

متكس:  مولتسوگ تۇرك. Buncuk /bunjaq;

ققاز. جەتى   سەم; تۋ   زناميا. (جەتى تۋلى – سەميزنامەننىي).

قموڭع. تۋگ   زناميا;  (سەم – دولوو).

139. «تساريا نايمانوۆ نازىۆالي ينانچ-بيلگە بۋكۋ-حان. زناچەنيە سلوۆا ينانچ – ۆەريت; بيلگە – پروزۆيششە، وزناچايۋششەە «ۆەليكي»;

 دتس: INAN   ۆەريت، دوۆەريات: men anar inandim   يا ۆەريل ەمۋ (مق ءى 206); INANC` — 1. ۆەرا، دوۆەريە; 2. «دوۆەرەننىي» چين، دولجنوست: inanc` bek   دوۆەرەننىي بەك (مق ءى 133);

ققاز. يلان   ۆەر; (يلانۋ – ۆەريت).

قموڭع. ۆەريت – يتگەح.

متكس:  ينينچ تۇرك. inanc`; ينال  تۇرك ءسوزى – inal; ينالچي تۇرك. – inalc`i.

139.  « بيلگە – ۆەليكي».  قاتە.  دۇرىسى: «مۋدرىي، زنايۋششي»

دتس 99: BILGA   مۋدرىي: edgu bilga kisig …joritmas ermis` حوروشيح ي مۋدرىح ليۋدەي… نە موگلي پريۆلەچ (كتم₆).

ققاز. ءبىل   زناي; ءبىلىم  زنانيە; (بىلگىش – زنايۋششي، مۋدرىي).

قموڭع. زنايۋششي – مەددەگ، ەردەمتەي; مۋدرىي – مەرگەن، تسەتسەن.

متكس:  بيليگ تۇرك; ءبيلۇۇ تۇرك.

140. «پوسترويلي ستەنۋ، كوتورۋيۋ پو-مونگولسكي نازىۆايۋت – ۋتكۋ, ا پو-تيۋركسكي – بۋركۋر»; بۇل ارادا ءسوز تۇرك تايپاسى وڭعىتتار (ۋاق) كۇزەتەتىن ۇلى قورعاننان وتەتىن وتكەل تۋرالى.. (127- بەتتەگى وتۋكەن  سوزىنە انىقتامانى قاراڭىز)

دتس 629: UT ء(ۇت)    وتۆەرستيە، ۋگلۋبلەنيە (تت VII 36₇);   UTLUG    يمەيۋششي وتۆەرستيە:  utlug jenc`u jerda qalmas  جەمچۋگ س وتۆەرستيەم نا زەملە نە وستانەتسيا (مق ءىىى 30);  ءوتUR  سۆەرليت، پروبيۆات دىرۋ: ol tam ءوturdi ء(وتۇردى)– ون پروبيل دىرۋ ۆ كرىشە دوما (مق ءى 176); وتكUR — وت وt- پروۆوديت، وتپراۆليات: ol evga bitig ءوtkurdi  ون وتپراۆيل  دوموي پيسمو (مق ءى 226);

بۇل ارادا ءسوز قابىرعا (ستەنا) جايىندا ەمەس، ودان وتەتىن جەر تۋرالى.

ققاز. ءوت  پروحودي; ءوتۋ  پروحوديت;  (وتكەل – پەرەپراۆا، برود; وتكەن – پروشلوە (يستوريا).

قموڭع. ءحوتول (زام، گاراح زام، گارتس) – پروحود;  ۋلىن ءحوتول – گورنىي پروحود – ۋلىن ءحوتول).

140.   «…ۋتكۋ, ا پو-تيۋركسكي – بۋركۋر»; (بۋرقۋر ءسوزى مۇلدەم باسقا ماعىنادا. قاتە كەتكەن.  كەلەسىدە بۋكۋركە دەلىنگەن.

BURKUR   1.مورششيتسيا: islar juzi burqurdi   ليتسو جەنششينى سمورششيلوس (مق ءىى 171);  ءBURKىR  وبرىزگيۆات: abir burkirar teg tunardi qaliq   نەبو پوسەرەلو، بۋدتو وبرىزگاننوە امبروي (جب 290₆);  2. مق № 3763:  بۇرقۋر   ليت، برىزگات، حلەستات. «قان بۋرقۋردى» – كروۆ حلەستالا.

ققاز.  بۇرقىراۋ – حلەستات; بۇرقاق – فونتان.

اۋدارماشى «بۇ  قۇر» – «بۇنى قورى» دەگەن سوزبەن شاتاستىرعان بولسا  كەرەك.  وسى بەتتەگى «الاكۋش-تەگين-كۋري» ءسوزىن قاراڭىز.

140.  «ەميروم ونگۋتوۆ بىل نەكي چەلوۆەك، كوتوروگو نازىۆالي الاكۋش-تەگين-كۋري. الاكۋش ياۆلياەتسيا يمەنەم، ا تەگين-كۋري – پروزۆيچەم. ون پەرەدال چينگيز-حانۋ وحراناەمىي يم پروحود (چەرەز حيتايسكۋيۋ ستەنۋ);

دتس: TEKIN   ناپراسنو، زريا: jana-oq mena sen tekin kelmadin  ي نە ناپراسنو تى سنوۆا پريشەل كو منە (جب 232₁₆);  دتس:  QORI   وبەرەگات، وحرانيات: ءotiۇ qoridi   وحرانيال پاستبيششە (مق ءىىى263).

ققاز. تەگىن قورى – بەسپلاتنو وحرانياي;

قموڭع. وحرانيات – حامگاالاح، ساحيح.

بۇل  «تەلىن قورى»  (تەسىكتى قورى) سوزىنە دە كەلەدى:

دتس: تەL 1. سۆەرليت:  er tam teldi   مۋجچينا سۆەرليل ستەنۋ; 2. پريپۋسكات سوسۋنا ك ماتەري (و جيۆوتنىح): ol ءoۇlaqiۇ ءsaۇliqqa teldi  (ساۋلىققا تەلىندى) (مق ءىى 22);  TELIN  -  tam telindi  ستەنا بىلا پروبيتا (مق ءىى 147).

دەگەنمەن بۇل «حان تەگىنەن» ەكەنىن بىلدىرەتىن كونە تۇرك ءسوزى بولۋ كەرەك:

دتس 547: تەGIN  تيتۋل، پريسوەدينياەمىي ك يمەنام ملادشيح چلەنوۆ حانسكوي سەمي; پرينتس  (كچ 24; مق ءى 413; كر 222);  alp tegin, kul tegin.

الاكۇش – وڭعىت حانىنىڭ ەسىمى; تەگىن – شىققان تەگى، دارەجەسى; قورى، قورۋشى – لاقابى.

142.   «سلۋجيل ۆ دولجنوستي سەكرەتاريا (بيتيگچي).

دتس 103:  BITIGC`I     پيسەتس: bitigc`i beg arslan     پيسەتس بەگ ارسلان (Usp26₁₇); bitigci ilimga negu teg kerekin ajur   گوۆوريت و توم، چتو ترەبۋەتسيا پيستسۋ (جب 10₂); م.كاشگ. №1994: بيشيگ – دوگوۆور.

ققاز.  بىتىكشى – كونە تۇرك تىلىندە «حاتشى»، «جازۋشى».

قالم.  ءبيچاچ    پيساتەل، پيسار; (بيچگ – پيسمو).

قموڭع. بيچگين     دارعا  –  سەكرەتار.

سست-ميا: بيچي، بيچيك – پيسمو، پيسمەننوست، كنيگا; -دەلىنىپ، كونە تۇرك ءتىل ەكەنى، موڭعولدارعا ءوتىپ، ولاردان ەۆەنك، مانجۇر، ت.ب. تىلدەرىنە ەنگەنى كورسەتىلگەن. بۇل ءسوز تاسقا نەمەسە اعاشقا «كەسىپ  جازۋ» ماعىناسىنان پايدا بولعان ء(پىش، ءپىشۋ، پىشاق). ورىس تىلىندەگى:  پيشي, پيشۋ, پيسات، پيسمو، پيسمەننوست، ت.ب.سوزدەر وسى تۇرك سوزىنەن ەنگەنىن كورەمىز.

142. «پولۋچيل دليا سەبيا دولجنوست باسكاكستۆو»; تۇسىن: «باسقاق – پولنوموچنىي پرەدستاۆيتەل ۆ يرانە ۆەليكوگو حانا، نادزيراۆشي زا دەيستۆيامي مەستنىح ۆلاستەي. يمەلي ۆ سۆوەم راسپورياجەني ۆوەننۋيۋ سيلۋ ي شتات چينوۆنيكوۆ. ۆوزموجنو، سلوۆو باسكاك نە زناچيت «داۆيتەل، ۋگنەتاتەل»، كاك دۋمالي ناشي وريەنتاليستى، پرويزۆوديا ەگو وت تيۋركسكوگو گلاگولا «باسماق – داۆيت، تيسكات»، – ا «وحرانيتەل، وپيكۋن».

دتس: ءBASIۇ  ۆيد پوداتي  (USp 14_14, 88₄₄, 112₅);  (باسترىق  – وپورا (مق);  دتس: BASINC پريتەسنەنيە، ۋگنەتەنيە، يگو: jat ءjaۇi  basinc`in tarqarip   سبروسيۆ يگو ينوزەمنوگو ۆراگا (Suv 437₉); دتس: BASYAQ   گولوۆكا بەدرەننوي كوستي (مق 236₁₆);

تۋررس: ءbac`(سى)  1. پوداتي س زاحۆاچەننىح تەرريتوري; 2. نالوگ، تاموجەننايا پوشلينا.

سست-ميا. مانج. باسا   پلاتا.

(ورىس جازۋشىسى ن.باسكاكوۆتىڭ فاميلياسى وسى سوزدەن).

142. «پوسسوريليس س نيم». ۆ تەكستە تيۋركسكوە س پەرسيدسكيم وكونچانيەم نا «ي» – تامادجاميشي ۆزناچەني سسورى، سپورا».

تۇرك ءسوزى ەكەنى ايتىلعانىمەن انىقتالىق:

دتس 530: TAMDUR, (TAMTUR)  زاجيگات، رازجيگات ( ۆ پريام. ي پەرەن. زناچ.): fasad tamdurur ol udimis ءotuۇ   كوزني رازجيگايۋت ۋگاسشي وگون (جب 317₁₃).

ققاز. تامىزىق  (وتتى تامىزۋ)    زاجيگات، رازجيگات. (تامىز – ىستىق جاز ايى).

145. «قالان – دان».

دTC 411: QALAN  كالان، وسنوۆنوي نالوگ س زەملەدەلچەسكوگو ناسەلەنيا ۆ پولزۋ گوسۋدارستۆا: Qalan kes – وبلاگات نالوگوم، پوداتيۋ كالان: qalan kesip inc`u` ءbaۇcilarqa qalan kesmis`i   پري وبلاجەني نالوگوم نە ۋستانانۆليۆاەتسيا نالوگ نا ۆلادەلتسەۆ سادوۆ پو ناسلەدستۆۋ (USp 22<sub>1</sub>);  QALANC`I   سبورششيك پوداتەي (USp 14₈).

 145. «ۇلاع – پوۆيننوست پودۆودنوگو حاراكتەرا، كوگدا ناسەلەنيە دولجنو بىلو پرەدوستاۆليات لوشادەي ي ۆيۋچنىح جيۆوتنىح پري دۆيجەني مارشەۆىح كوماند، پري پەرەەزداح پراۆيتەلستۆەننىح گونتسوۆ ي كۋرەروۆ، بۋدە ۋ نيح پادۋت لوشادي، ي ت.پ.».

دتس 608:  ULAY   1. ۆيۋچنوە جيۆوتنوە، ۆەرحوۆوي كون:  esak ءulaۇ  kergak bolup   نۋجەن بىل وسەل ۆ كاچەستۆە ۆچنوگو جيۆوتنوگو (USp 3₃);  2. پوچتوۆىي ترانسپورت نا پەرەگوناح مەجدۋ ستانتسيامي (مق ءى 122).

دتس 314:  كوLUۇك  (كولۇك)   ۆيۋچنوە جيۆوتنوە (مق ءى 392); ىڭاك كوlurlun ءtoۇlada ءoۇuz  kelti   پو رەكە توگلا پريشلي وگۋزى س كوروۆامي ي ۆيۋچنىم سكوتوم (تون₁₃).

ققاز. كولىك    ترانسپورت.

قموڭع. حولوگ  لوشاد، ەكيپاج.

149. «و تيۋركسكيح پلەمەناح، يمەۆشيح سۆوەگو گوسۋداريا ي ۆوجديا» بولىمىندەگى بەكرين تايپاسى تۋرالى: «وني ي نە مونگولى ي نە ۋيگۋرى. يز-زا توگو، چتو وني جيۆۋت ۆ مەستنوستي چرەزۆىچاينو گوريستوي، وني حوروشو حوديات پو گورام ي ۆسە حودوكي پو سكالام (قياچي)».

دتس 406: QAJA   سكالا: telim so`zug uqsa bolmaz jalim qaja jiqsa bolmaz  نەلزيا پونيات (سمىسلا) منوگو(سلوۆنىح) رەچەي، (كاك) نەۆوزموجنو وبرۋشيت كرۋتۋيۋ سكالۋ (مق ءىىى 20); ءquruۇ qajاta suv aqar   يز-پود سۋحوي سكالى پوتەچەت ۆودا (تت VII 29₁₃).

ققاز. قيا   سكالا;  قياشى   سكالولاز، الپينيست.

قموڭع.  سكالا –  حاۆتسگاي بايتس، تسوحنو.

150.  «تيۋركسكوە پلەميا كيرگيز». «تيتۋل يح گوسۋداريا – ينال».

دتس: INAL  1. cىن جەنششينى يز حانسكوگو رودا ي پروستوليۋدينا; 2. ليتسو، يمەيۋششەە زناتنوە پرويسحوجدەنيە، ۆىسوكورودنىي  (مق  122);  ءىnal qaءۇan  – سىن كاپاگان-كاگانا (تون_31,45).

150. «نازۆانيە درۋگوي وبلاستي – ەدي-ورۋن». ءتۇسىن: «ۆىراجەنيە ەدي-ورۋن زناچيت «سەم مەست» يلي «سەم ۋروچيشش» (وت ۋرۋن، ۋرۋندۋك – رۋسسكوە رۋندۋك).

دتس 259:  JETI   سەم:  jeti bori ءوlturdum   ۋبيل سەم ۆولكوۆ (ە 11₁₀); دتس 259: JETTI  سەم: jetti qat ءkوk   نەبو س سەميۋ سۆودامي (مق ءىىى 27);  دتس 372: ORUN   مەستو: ol meni orundun ءturۇurdi ون زاستاۆيل مەنيا ۆستات س مەستا (مق ءىى 177);  ORUNLUQ   ترون (كر 46₂).

ققاز.  جەتى ورىن – سەم مەست; ورىندىق – ستۋل، سكامەيكا.

قموڭع. سەم – دولوو; مەستو – گازار باير، سۋر، سۋدال.

150.  «گوسۋداريا تاموشنەگو نازىۆالي ۋرۋس-ينال».

دتس 614: UR بيت، ۋداريات:  ol ani urdi   ون ەگو ۋداريل (مق ءى 333);  دتس 616: URUS   دراكا، سراجەنيە: urus qilip   سراجاياس (و ا2); aliplar birda urusma    س بوگاتىريامي نە سراجايسيا (مك ءى 182).

ققاز.  ۇرىس   سراجەنيە، بيتۆا، دراكا; ۇر   بەي.  (قازاق تاريحىنداعى ۇرىس حاندى «ورىس حان» دەۋ قاتە!).

قموڭع. بيتۆا –  بايلادااي، تۋلالداان; بيت – جانچيح، زودوح، شااح.

153. «نازۆانيە ەتوي مەستنوستي ەرگۋنە-كۋن. زناچەنيە سلوۆا كۋن – كوسوگور، ا ەرگۋنە –كرۋتوي, يناچە گوۆوريا «كرۋتوي حرەبەت».

 دتس 177: ERGU  ستويانكا، جيليششە: kentu ergusinaru jadiltilar   وني راسسەياليس پو سۆويم جيليششام (تت ءVى₄₆₄);  ERىG   مەستو، مەستوپرەبىۆانيە، ستويانكا: tort turlug erigda ء(تورت ءتۇرلى ەرىگدا)  ۆ چەتىرەح رازنىح مەستاح (SUV 293₈); erig jer پارن. مەستو، ستويانكا: anc`a erig jerta bengu tas toqitdim   تاك نا ستويانكە يا ۆەلەل ۆودرۋزيت «ۆەچنىي كامەن» (پامياتنيك) (KTم<sub>13</sub>); erig ءornaۇ پارن. مەستو،  مەستوپرەبىۆانيە: alqu ءqamaۇ uc` odki burqanlarnin` erig ornayi   مەستوپرەبىۆانيە بۋدد  ۆسەح ترەح ۆرەمەن (Suv 682₁₇); ERGULUG:  ergulug-ءturۇuluۇ پارن. پرەدنازناچەننىي دليا بىتيا، سۋششەستۆوۆانيا: ءmaۇoragilarnin ordulari qarsilari ergulug-ءturۇuluۇ jer orunlari   دۆورتسى ماگوراگي ي مەستا، پرەدنازناچەننىە دليا يح وبيتانيا (Suv 427₂).

ققاز. جەرگىلىكتى – مەستنىي جيتەل; تۇرعىلىقتى – پوستوياننوە مەستو (جيتەلستۆو). («ەrgulug-ءturۇuluۇ» قوس ءسوز بولعاندىقتان ماعىنالاس بولۋعا ءتيىس). ەرۋلىك – ۋگوششەنيە ۋ كازاحوۆ سوسەدا، پريبىۆشەگو نا نوۆوە مەستوپروجيۆانيە;

قتتس-233: ەرۋ، ەرۋلە   ايالداۋ; «ەرۋ ەلدىڭ ەرۋلىگى بار».

قموڭع. ستويانكا – زوگسوح گازار، زوگسوول، بۋتس; مەستوجيتەلستۆو – ورشين سۋح گازار، سۋداگ گازار، سۋرين نۋتاگ.

153. «زناچەنيە سلوۆا كۋن – كوسوگور».

دتس 455: QON   وسەدات، پوسەلياتسيا، يزبيرات مەستوم جيتەلستۆا: jazi qonajin   پوسەليۋس نا راۆنينە (KTم₇); QONAL   پوسەلياتسيا، پروۆوديت نوچ: baliqqa tegdim qonaldim aldim   دوشەل دو گورودا، پوسەليلسيا ي زاحۆاتيل (O a₁);  QONYU   مەستو پرەبىۆانيا، جيتەلستۆا; جيليششە: ءariۇ jaruq kuclug fristilarnin ءqonۇusi  جيليششە چيستىح، سۆەتلىح، موگۋششەستۆەننىح انگەلوۆ ( ماn ءى 27₃₅).

ولاي بولسا «ەرگەنە كۋن» ماعىناسى قازاقشا «ەرۋ جاساعان تۇرعىلىقتى قونىس» بولماق.

ققاز: قون   نوچەۆات، وسەدات; (قونىس – پوسەلەنيە).

قموڭع: پوسەلياتسيا – نۋتاگلاح، سۋح، سۋرشيح، بايرلاح.

بۇل سوزگە كونە تۇرك ءتىلى سوزدىكتەرىندەگى ۇقساستارى: مق № 3354. كۋن (كون) – ۋكروششات، يسپراۆليات، ي ت.پ. «ات كوندى».

153.   «وباك – تە، كوي پرينادلەجات ك وپرەدەلەننىم كوستي ي رودۋ». ءتۇسىن: ۋباق (يلي وبوگ، وبوح) – رود. ۆ ركپ. ۆ ي ۋ بەرەزينا، ۆمەستو سلوۆو ۋباع ۋپوترەبلەنو  تيۋركسكوە ۋماق تاكجە ۆ زناچەني رودا. سلوۆو ەتو تو جە، چتو ي ۋيماق، ينوگدا  پرويزۆوديموە ي پيشۋششەەسيا كاك ايماق».

دتس 362: وۆا   رود، پلەميا (مق ءى 86).

153.  «…چتو ي ۋيماق، ينوگدا  پرويزۆوديموە ي پيشۋششەەسيا كاك ايماق» ي ۆ ەتوي پوسلەدنەي فورمە وبوزناچاەت نەكوتورىە كوچەۆىە پلەمەنا ۆ سەۆەرنوم افگانيستانە»…

دتس 279:  JUMYI  (JUMYU)   ۆسە: kisi ءjumۇi keldi   ۆسە ليۋدي پريشلي (MK III 35); JUMIN- ۆوزۆر. وت jum- (مق ءىىى 86);  JUMDAR   سوبيرات، ناكاپليۆات: وl kisini jumdardi   ون سوبرال ليۋدەي  (MK III 98); JUMIT – پوبۋد. وت jum- سوبيراتسيا: kisi jumitti   ليۋدي سوبراليس (مق ءىى 317); JUMIS`:  is jumis`is`; IS- دەلو، رابوتا: ءjaraۇliۇ eranka  bujurdi isi   ون پورۋچيل رابوتۋ پودحودياششيم مۋجام (جب 6<sub>11</sub>); ءJUMISس`ى:  رابوتنيك، سلۋگا: otru ol jumisci jeklar kelip izdap…  زاتەم تە سلۋگي-دەمونى پوشلي، يسكالي…(Suv 13₁₉); ءJUMISس`ى  II انگەل (مق ءىىى 12).

ققاز. ۇيۋ   وبەدينياتسيا;  ۇيىم    ورگانيزاتسيا. (ۇيىمداس – ورگانيزوۆاتسيا; ءىس – دەلو، رابوتا، ترۋد;  ۇيىمداسىپ  ىستەۋ – ورگانيزوۆاننو رابوتات;  ءۇيىم+ىس= جۇمىس;  جۇمىسشى – رابوچي، سلۋگا).

وسى «ۇيىم، ۇيىمداسپاق» سوزىنەن ۇيىماق, يەماق حاندىعىنىڭ اتاۋى شىققان («قيماق» ەمەس!). كەيبىر تۇرك تايپالارىنىڭ ديالەكتىندە  ۋيماق بولىپ، ودان ايماق سوزىنە اينالعان. جۇم، جۇمىلدىرۋ، ۇجىم، ۇجىمداسۋ, ت.ب. وسى سوزدەن.

قموڭع. وبەدينيتسيا – نەگدەح، حامرتاح. رابوتا – اجيللاگاا; ايماگ – ادمينيستراتيۆنايا ەدينيتسا، ي در. ايماگلاح – گرۋپپيروۆات، رازدەليات، سوبيرات.

قازىرگى موڭعول ءتىلى قازاق-تۇرك تىلىندەگى «ۇيۋ، ۇيىم» ءتۇبىرى ساقتالعان ءسوزدىڭ تەك «ايماق» دەگەن دايىن جانە ءبىر ماعىناداعى ءتۇرىن عانا العانى بايقالادى.

وسى جەردە ۇيۋ  سوزىنەن تۋعان تاعى ءبىر ءسوزدى ايتا كەتەيىك. ول – ۇيعىر ءسوزى. «جامي` ات-تاۋاريحتىڭ» ءى ت.1ك. 83-84-بەتتەرىندە: «تەم، كوتورىە پريمكنۋلي ك نەمۋ ي ستالي ەگو پوسوبنيكامي، وگۋز پولوجيل يميا ۋيگۋر. سلوۆو ەتو تيۋركسكوە، ي ەگو زناچەنيە نا پەرسيدسكوم يازىكە بۋدەت – «ون پريسوەدينيلسيا ك نام ي وكازال پوموشش ي سوگلاسيە» دەلىنگەن. ورىس تىلىنە اۋدارۋشىلار تۇسىنىكتەمەسىندە: «ت.ە. اۆتور دوپۋسكاەت، وچەۆيدنو، پرويسحوجدەنيە ەتوگو سلوۆا وت گلاگولا  ۋيماق (ۋيۋماق) – پريستات، پريسوەدينيتسيا، ستات ۋچاستنيكوم چەگو-ليبو» دەيدى. بۇل دا قازاق تىلىندەگى ۇيۋ – ۇيىسۋ، ۇيىمداسۋ، (ۇجىم), ت.ب. ءتۇبىرى دە، ماعىنالارى بىردەي سوزدەرگە كەلەدى. تۇرك تايپالارى تۇران جەرىنىڭ ءار ءتۇرلى ولكەلەرىندە، ءار عاسىرلاردا ۇيىسىپ  «ۇيعىر» اتالاتىن بىرنەشە قاعاناتتار (تايپالار بىرلەستىگىن)  قۇرعان. سولاردىڭ ءبىرى ءىح عاسىردا وتۋكەن جەرىندە ۇيىسسا،  ح عاسىردا ەرتىس بويىندا دا ۇيىماق (قيماق) مەملەكەتى قۇرىلعان. حورەزم شاھى 1198 جىلى جاۋلاعان سىرداريا بويىنداعى سىعاناق قالاسىنىڭ بيلەۋشىسى قاير حان دا «جامي` ات-تاۋريحتا» ۇيعىر حانى اتالادى. شىڭعىز حانعا 1209 جىلى ءوز ەركىمەن قوسىلعان شىعىس تۇركستاندىق ۇيعىر بيلەۋشىسى جانە ايتىلعان. بۇل – ەرتە زامانداردا «ۇيعىر» دەپ جەكە ءبىر ەتنوستى ەمەس، قانداي دا ءبىر تۇرك تايپالارىنىڭ ۇيىسىپ مەملەكەت قۇرۋىن، بىرلەستىكتەرىن، وداعىن اتاعانى بايقالادى.

دتس: jus`  وگۋز. سكوپلەنيە; JUK   سوبيرات، ناكاپليۆات: ءىيۋimni ogar men/ biligni jukar men   يا ۆوسحۆاليايۋ بوگا، يا ناكاپليۆايۋ (بلاگوداريا ەمۋ) زنانيا (مق ءىى 243);  IJIN  1. ۆسلەد زا، سلەدۋيا (Suv 101₁₈); 2.سووتۆەتستۆەننو، سوگلاسنو  (Huen ₁₆₉).

قازاقتىڭ «ءجۇز» ءسوزى وسى «ۇيىس» بولسا كەرەك: «ۇلى ۇيىس. وردا ۇيىس، كىشى ۇيىس».            

154. «سلوۆو جە مونگول سپەرۆا زۆۋچالو (بۋكۆ. بىلو) «مۋنگول»، تو-ەست، «بەسسيلنىي»، ي «پروستوسەردەچنىي»;

راشيد اد-دين. «وگۋز-ناما» شىعارماسىندا (28-ب):  «وگۋز ستال نازىۆات يح موگال,  چتو وز­ناچالو: «بۋدتە ۆسەگدا وپەچالەننىمي، ستەسنەننىمي ينەسچاستنىمي. نوسيتە سوباچي شكۋرى، ەشتە تولكو ديچ  ي نيكوگدا پوسلە ەتوگو ۆ تۋركەستانە نە پوياۆلياي­تەس!». [پوەتومۋ، سوگلاسنو ۆەرە تۋركمەنوۆ، مونگولى پرويس­حوديلي يز رودا كور-حانا، كوز-حانا ي Op-حانا ي ياۆليا­يۋتسيا ۆلادىكامي ۆوستوچنىح كراەۆ».

دتس 350: مUڭ  پوترەبنوست، نۋجدا، زابوتا; سترادانيە، گورە: كوڭۇل ءبۇتماسا ەرگا ارتۇق مۋڭ ول – ەسلي ۆ سەردتسە نەنادەجنو، مۋجۋ ليشنەە سترادانيە (جب 163₉); دتس 350: MUNQUL- نەرازۋمنىي، گلۋپىي، ليشەننىي راسسۋدكا: toz topraqqa batilip turqaru munqul ertilar   پوگريازنۋۆ  ۆو پراحە (توپىراققا), وني بىلي ليشەنى راسسۋدكا (تت ءىىى₂₇);  -سر. munqul;

الايدا كوپتەگەن تاريحشىلار «موڭعول» ءسوزىن قىتاي تاريحنامالارىنداعى («يستوريا ديناستي تان») «مەن گۋ» دەلىنگەن ەكى يەروگليفتەن شىعارىپ ءجۇر (ماعىناسىن بىلمەسە دە). مەنىڭشە «موڭعول» – «مۇڭ» بۋىندى مۇڭدى نەمەسە مۇنكۋ (ساناسى مۇنارتۋ) ەمەس، «بەن،  مەن» تۇبىرىنەن باستالاتىن «مەڭگۇ» ( ماڭگى، ماڭگىلىك)   جانە  «ەل» سوزدەرىنەن. (قاراڭىز: «بەنگۋ ەل –  ماڭگى ەل» (كتم₈).

دتس 346: MENGU  ۆەچنوست، بەسكونەچنوست (مق ءىىى 378): erat qot tila`k  arzu mengu tila`  وستاۆ پوكوي، پروسبى ي مولبى، پروسي و ۆەچنوستي (جب 374₂);  MENGULUG  ۆەچنىي، بەسكونەچنىي;  ءasiۇ qildin ءوzkا ac`u meڭgulug   تى پرينەس سەبە بەسكونەچنۋيۋ پولزۋ (جب 306<sub>16</sub>); MEڭKU` (مەڭگۇ): meڭku qaja  «ۆەچنايا سكالا»، پامياتنيك  س پيسمەنامي (ە 39₅).

154. «پو-مونگولسكي قيان زناچيت «بولشوي پوتوك»، تەكۋششي  س گور ۆ نيزينۋ،  بۋرنىي، بىسترىي ي سيلنىي. تاك كاك كيانى بىلي وتۆاجنى، حرابرى ي كراينە مۋجەستۆەننى، تو ەتو سلوۆو پولوجيلي يح يمەنەم. قيات – منوجەستۆەننوە چيسلو وت كيان;

قىتاي دەرەكتەرىندە  «قۇيان» دەلىنگەن. مەنىڭشە بۇل: قۇي، قۇيعان، قۇيىلعان سوزدەرىنەن تۋعان.

دتس 464: QUJ  ليت، ناليۆات: -qujdi bulut ءjaۇmurin  (قۇيدى بۇلت جاڭبىرىن) – تۋچا پروليلا دوجد  (MK III 39); QUJUN : ol ozuna suv qujundi (ول وزىنە سۋ قۇيىندى) – ون ناليل سەبە ۆودى   (MK III 191).

ققاز. قۇي   لەي، ناليۆاي. (قۇيىن(ۋ) – وبليۆايسيا ۆودوي).

قموڭع. ليت – اسگاح، حيح; (ليت ۆودۋ – ۋس اسگاح; پوتوك – ۋسنى ۋرسگال; گورنىي پوتوك – ۋلىن ۋسنى).

155.   «مۋنگەدۋ جە زناچيت «چەلوۆەك، ۋ كوتوروگو منوگو روديمىح پياتەن».

دتس 343: مەڭ   روديموە پياتنو; رودينكا (مق ءىىى 359): اniڭ basinda ءatasluۇ ءjaruqluۇ  bir meڭi bar erdi  نا ەە گولوۆە بىلو وگنەننوە، سۆەركايۋششەە روديموە پياتنو (لوك 7₄).

دتس 343: مەڭLIG   يمەيۋششي رودينكۋ، روديموە پياتنو (مق ءىىى 359).

ققاز. مەڭ    رودينكا; (مەڭدى – چەلوۆەك س رودينكوي).

قموڭع. مەنگە  رودينكا.

156.  «ۋلاكچين-ۆولچيتسا»

ققاز: ولەكشىن (كونە);  قاسقىر مەن ءيتتىڭ، جولبارىستىڭ ۇرعاشىسى ( قتتس 651); جاناق اقىن: «ولەكسە ولەكشىننىڭ اڭدىعانى، ارلان ءبورى سوعادى تاۋ ساعادان»; دۋلات باباتايۇلى: «اتقا مىنەر اۋىلدا، يتشە ءىلىنىپ ىلىقتى»;  قازىبەك بەك كىتابى (68-ب.): «تەرىستىك ەتەگىندەگى قامىستا سارىماعىن ەرتكەن جولبارىس، ولەكشىن تولىپ جۇرەدى ەكەن».

وسى ءسوز لاستىقتى بىلدىرەتىن كونە تۇركتىك «ىلىعۋ» (بىلىق، بىلىعۋ) سوزىنەن تۋعان سىڭايلى:

دتس 218: ILIQ  پورتيتسيا، وسكۆەرنياتسيا: bu bir qac` nen` ol kor kisiga javuz/ muni bilsa janluq iliqar etuz   ەتي نەسكولكو ۆەششەي پلوحي دليا چەلوۆەكا،/ ەسلي چەلوۆەك ۋسۆويت يح، ون يسپورتيت سەبيا (جب 36₈);  ILIQTUR - پوبۋد. وت iliq -:   bu… jer ءorunqa…qiۇ jam ءariۇsiz uza  ءiliqturۇu-oq ermaz   ەتو… مەستو … نە سلەدۋەت وسكۆەرنيات ناۆوزوم، مۋسوروم ي نەچيستوتامي (Suv 341₂₄).

قموڭع. ولوگچين (چونو، گيچي چونو)  – ۆولچيتسا.

157. «ون بىل ناچالنيكوم تەلوحرانيتەلەي». ءتۇسىن: «تەرمين قۋرچي پرويسحوديت، وچەۆيدنو، وت مونگولسكوگو ءحورچى - سترەلوك. موناح ياكينف حورتسي پەرەۆوديل توجە پونياتيەم «سايداشنيك» (ساداقشى.-ح.ق-ا), ت.ە. «كوننىي ۆوين، ۆوورۋجەننىي لۋكوم ي سترەلامي». نو س درۋگوي ستورونى، ۆ تيۋركسكيح يازىكاح سلوۆو قۇروزناچاەت «ورۋجيە»، ا وت ەتوگو سلوۆو قۋرچي بۋدەت وزناچات ورۋج»تيەنوستسا. پروف. بەرەزين پرويزۆوديل ەتو سلوۆو وت قۋرۋق – زاپوۆەدنوە، زاپرەتنوە – ۆ ز ناچەني تەلوحرانيتەليا، پريستاۆلەننوگو ك زاپوۆەدنومۋ». ۆ بۋحارسكوم حانستۆە 17 ۆ. مى ۆيديم سلوۆو قۋرچي ۆ زناچەني وحراننيكا، تەلوحرانيتەليا…

دتس 458:  QORI  وبەرەگات، وحرانيات: ءotiۇ qoridi   وحرانيال پاستبيششە (مق ءىىى263).

ققاز. قورى  وحرانياي. (قورۋشى – وحرانيايۋششي، وبەرەگايۋششي. قارۋ – ورۋجيە).

قموڭع. وحرانيات – حامگاالاح، ساحيح. («ساحيح» – قازاققا دا پارسى تىلىنەن ەنگەن  ساگ (يت), ساقشى سوزىنەن بولار).

159. «وحرانيايۋت زاپرەتنوە، زاپوۆەدنوە يح مەستو (عۋرۋق) س  ۆەليكيمي وستانكامي چينگيز- حانا»

دتس 458:QORIG (قورىع) ۋگوديا فەودالا، زاپرەتنىە دليا پوستوروننيح، وبىچنو     وحرانياەمىە، زاكازنيك، زاسەكا  (مك ءى  375);  QORUءۇس`ءى   ستوروج، لەسنيك ۆ زاسەكە (مق ءىىى 242).

ققاز. قورىق   زاپوۆەدنيك; (قورىقشى – ستوروج زاپوۆەدنيكا).

قموڭع. حوريوتاي، حوريۋلتاي  زاپرەتنىي.

159.  «وني سۋت پروستىە رابى» ءتۇسىن: «ۆ تەكستە ۋتالۋ بۋعۋل; مونگ.ءوtءوle bogol –  پروستىە رابى. (سم.ب.يا.ۆلاديميرتسوۆ. وبششەستۆەننىي ستروي مونگولوۆ، ستر. 68.).

ال «جا-ت»  ءى ت. 2 ك.15-بەتىندە: «زناچەنيە ۋتەگۋ-بوگول تو، چتو وني ياۆليايۋتسيا رابامي ي پوتومكامي رابوۆ پرەدكوۆ چينگيز-حانا» دەپ، تۇسىنىكتەمەدە: «ۆ رۋكوپيسي اۋتكۋ-بۋگۋل, گدە اۋتكۋ سووتۆەتستۆۋەت تيۋركسكومۋ وتەكۇ, مونگ. وتەگۇ – ستارىي، درەۆني; بۇعۇل – مونگ. بوعول (بوول) – راب، وتكۋدا اۋتكۋ-بۇعۇل – درەۆنيە رابى، تو جە، چتو ۆ مونگولسكيح يستوچنيكاح ۋناعان-بوعول – يسكوننىە رابى كاكوگو-ليبو رودا يلي دوما، پوتومستۆەننو ەمۋ سلۋجيۆشيە» دەلىنگەن. دۇرىسى «پروستىە رابى» ەمەس، «درەۆنيە رابى». بۇل جەردە دە 127- بەتتەگىدەي  وتۋكەن سوزى تۇر:

مق № 926: وتكۋنش – «راسسكاز». «ۋتۋنش ۋتكۋندي» ون راسسكازال يستوريۋ»; وتكەن-يستوريا، بۋكۆالنو،  «تو، چتو بىلو، پروشلوە».

ققاز. وتكەن   پروشەدشي، ستاريننىي، درەۆني، يستوريچەسكي، مينۋۆشي.

قموڭع. ءوتلوح  ستارەت;  (يستوريچەسكي – تۇۇحەن; ستارىي – وۆگون).

سست-ميا: ەۆەنك.  وتەلە  پرەجدە، رانشە، داۆنو;  ياكۋت. وتوح  مەستو، گدە رانەە ستويال دوم، پەپەليششە.

159. «بۇعۇل – مونگ. بوعول (بوول) – راب».

دتس 80: بالا- سلۋگا، پوموششنيك (وسوبەننو ۆ سەلسكوم حوزيايستۆە) (مق 547₁₇);  BOLUS  پوموشش، پوددەرجكا: ol mana bolus qildi   ون وكازال منە پوددەرجكۋ (مق ءى 367); BULUN   پلەننىي: ol ءbulunuۇ bosatti    ون وسۆوبوديل پلەننوگو (مق ءىى307); -bulun qil bulun qilip basi  jarip   زاحۆاتيۆ ۆ پولون، راسكرويۆ ەمۋ گولوۆۋ (مق ءى 399).

وسى تۇرك سوزىنەن ورىستىڭ «پولون، پولونيت» –  تۇتقىنداۋ سوزدەرى شىققانىن كورەمىز. سست-ميا: ەۆەنك. بول   راب، سلۋگا.( وت تيۋرك.-دەلىنگەن).

تاتار تىلىندە «بالا» – مالاي. ورىس تىلىندەگى  «مالوي، دوبرىي-مالىي» – كىشىك، قىزمەت قىلۋعا  دايىن تۇراتىن كىسىگە ايتىلادى;

ققاز. بولىس – پوموگاي; بالا – رەبەنوك. (بىراق، بۇرىن «بالا» دەپ جالشى، قىزمەتشىلەردى اتاپ، ال وزىنەن تۋعان  پەرزەنتتەرىن «بالا»دەمەي – ۇل نەمەسە قىز دەپ اتاعان بولسا كەرەك); قولبالا (قۇلبالا؟) – مالچيك نا پوبەگۋشكاح. بولىسۋ – پوموگات. «بول، بول!» – بىسترو، زاۆەرشاي (رابوتۋ).

قموڭع: بوول  راب.

سونىمەن، «وتەلە، وتەگۋ بوعول» – كونە ماڭگىەلدىك تۇرك تىلىندەگى «بايىرعى قىزمەتشىلەر» دەگەن ءسوز ەكەن.

 161. «زناچەنيە سلوۆو «مەرگەن» تاكوۆو: توت، كتو مەتكو سترەلياەت» (سترەلوك).

التاي ءتىلى توبى حالىقتارىنىڭ كوبىنە (ەۆەنك، مانجۇر، تۇرك، ت.ب.) ورتاق ءسوز.

ققاز. مەرگەن   مەتكي سترەلوك.

قموڭع. مەرگەن   1. مۋدرىي; 2. مەتكي; (سترەلوك – بۋچ، بۋداگچ).

163. «ەگو نازىۆالي دالان-تۋركاكتۋ-تۋكۋچار پو توي پريچينە، چتو ون پرويزۆوديل ۋسترويستۆو پلوتين». ءتۇسىن: بەرەزين: وت مونگ. دالانك – «پلوتينا» ي تورگاحتۋ – «ۋدەرجيۆايۋششي پلوتينويۋ»«.

دتس 529: TALUJ  وكەان، مورە: ilfaru` s`antun jaziqa tegi auladim talujqa kic`ig tegmadim  ۆپەرەد دو شانتۋنسكوي راۆنينى پروشەل س ۆويسكوم، دو موريا نەمنوگو نە دوشەل (كتم3).

سست-ميا 193: دالاي  ەۆەنك. مورە; ياكۋت.  ءدالاى   ماسسا ۆودى، ۆودنىي مير، منوگوۆودنوە مورە (رەكا، وزەرو);دالان  مانچ. – زاپرۋدا، پلوتينا; ەۆەنك. - ناۆودنەنيە;  (التاي تىلدىك توبى حالىقتارىندا  مول سۋ مەن ونى بوگەيتىن قۇرىلىستارعا قاتىستى قولدانىلاتىن، تۇرك تىلىنەن ەنگەن ءسوز).

ققاز. دالا  ستەپ;  (دالي،  داليعان – شيروكايا;  (تيبەت ءدىنىنىڭ باسشىسى «دالاي-لاما» لاۋازىمى وسى تۇرك سوزىنەن).

قموڭع. دالاي (تەنگيس) – مورە; وكەان.

  163. «تورگاحتۋ»  – «ۋدەرجيۆايۋششي پلوتينويۋ».

دتس 588: TURQUN   turqun suv-ستوياچايا ۆودا (MK I 440); TURUN   پريوستاناۆليۆاتسيا (مق ءىى 146).

ققاز. تۇرعىزۋ – ۋسترايۆات;  توعىشار – چەلوۆەك زانيمايۋششيەسيا ۆەششيزموم.

164. «ميسار-ۋلۋك». زناچەنيە سلوۆا «ۋلۋك»: چەلوۆەك، كوتورىي نيچەگو نە بويتسيا; ەتيم نازۆانيەم وبوزناچايۋت تاكجە ترۋپ. …كوگدا ون زاسىپال، تو نە پروسىپالسيا تري دنيا».

دتس 383: ءOLاK, OLUK  مەرتۆەتس: ءوlاkin tiirigka qumaru so`z ol   وت مەرتۆىح جيۆىم ۆ ناسلەدستۆو (دوستانەتسيا) سلوۆو ( جب 19₁₉).

ققاز. ولىك   ترۋپ.

قموڭع. ترۋپ – ءحۇۇر، ۇحدەل، ۇحەەر، ياس، شاريل.

167.  «پەرۆىي سىن كونكوتان. زناچەنيە ەتوگو سلوۆا – «بولشەنوسىي».

ققاز. قوڭقا+تاناۋ  –  بولشەنوسىي، توچنەە – «چەلوۆەك س بولشوي نوزدريۋ»;  قتتس- 519: تاناۋ  – مۇرىننىڭ دەم الاتىن قۋىسى. «تاناۋى شەلەكتەي بولدى»;  قوڭقي، قوڭقاق – دوڭەس مۇرىن.

قمونگ. نوس –  حامار; نوساتىي – توم حامارتاي، ماڭدگاي حامارتان; (نوزدريا – حامرىن ءنۇح).

سست-ميا: ياكۋت.– تانى – نوزدريا، كرىلو نوسا; ەۆەنك:-تاناھۋن – نوزدريا، كرىلو نوسا.   

 (كەيىنگى موڭعول تىلىندە «مۇرىن» ءسوزى  «حامار» دەپ ايتىلاتىن بولعاندىقتان 1310 جىلدان («جامي` ات-تاۋاريحتان») كەيىن جازىلعان ابىلعازىنىڭ «تۇرك شەجىرەسى»، «التىن توبشى»، ت.ب. ەڭبەكتەردە «قوڭقوتان» ءسوزى  «قوڭكامار» دەپ جازىلىپ، «ۇلكەن مۇرىندى» دەپ  تۇسىندىرىلگەن).

167.  «پو-مونگولسكي جە «چين» – زناچيت «كرەپكي», ا چينگيز – منوجەستۆەننوە وت نەگو».

دتس 150:  C`Iڭ-  ء(چىڭ،ءشىڭ) c`iڭ` et- يزوبر. زۆەنەت (ۆ ۋشاح)  qulaqin ءc`ىڭ etti   ۋ مەنيا ۆ ۋشاح زازۆەنەلو  (MK 600₁₃); CINRAQ (شىڭراق): cinraq un (چىڭراك ءۇن) – زۆونكي زۆۋك (مق 611₁₃).

ققاز.شىڭعىز «شىڭ، ءشىڭ (شىڭعىرلاۋ)» ەلىكتەۋىشتەرىنەن پايدا بولعان «شىڭدالعان» ءسوزىنىڭ «شىڭ»بۋىنى جانە «عىز» كۇشەيتپەلى جۇرناعىنان پايدا بولعان ءسوز. شىڭعىز – زاكالەننىي، كرەپكي ( وت شىڭ، چيڭ - يزوبر. وت زۆونا مەتاللا پري وبرابوتكە);  2). - عىز - كونە تۇرك تىلىندەگى سىن ەسىم جۇرناعى (نىق+عىز–نىعىز، ناق+عىز–ناعىز. وسى «عىز» جۇرناعى جايلى ت.ابەنايۇلىنىڭ «شىنىڭا كوش، تاريح» كىتابىنان قاراڭىز).

قموڭع. جينگەرەح   زۆون جەلەزا.

(«شىڭعىز» ءسوزى تۋرالى گ.رۋبرۋكتىڭ 1255 ج. جازعان   «پۋتەشەستۆيە ۆ ۆوستوچنيە سترانى» (الماتى،1993 ج.159-160 ب. ) كىتابىنان: «وني نازىۆايۋت چينگيزا زۆونوم جەلەزا، تاك كاك ون بىل كۋزنەتسوم»).

170. «ەميروۆ ي پروستوناروديا». ءتۇسىن: «ۆ تەكستە – قاراچۋ، چتو سووتۆەتستۆۋەت مونگولسكومۋ حاراچۋ – «پروستوي نارود، چەرن» (سم. ب.ۆلاديميرتسوۆ، ستر.70).

دتس 423: QARA   چەرن، پروستوي ليۋد، پودداننىە پراۆيتەليا; susi keiti qarasin jigdim begi qacdi   ەگو ۆويسكو پريشلو، پروستوي ليۋد ەگو يا سوكرۋشيل، ا بەكي بەجالي (و ا₁); QARAC`I  نيششي، پوپروشايكا (مك 445).

ققاز. قاراشى  چەرن، پروستوي نارود.

«كەنەكە، جاقسى كورسەڭ قاراشىڭمىن،

جەك كورسەڭ دە ءوزىڭنىڭ الاشىڭمىن.

ابىلايعا التى قاتىن الىپ بەرگەن،

اتىعاي-قاراۋىلدىڭ بالاسىمىن». ء(ى.ەسەنبەرلين. «قاھار» رومانى.  «كەنەسارى حانعا ايتقان ارىستان اقىننىڭ ولەڭى» دەپ بەرىلگەن.

قموڭع. پروستونارودە – ەنگين ارد، حارتس ارد، بورچۋد.

171. «ترەتي سىن –ۋرياۋت-كيلينگۋت. تاك كاك ون بىل كوس، تو ستال نازىۆاتسيا ەتيم يمەنەم».

دتس 441: QIJIQ   كوسوي، كريۆوي (مق ءىىى 167); QINIR  (kىڭىر)  – كوسوي، كوسوگلازىي:  eki kozi qiڭir  كوسوي نا وبا گلازا; QIJA  qija baqma   نە سموتري كوسو (جب 239₇); QILIN  دەلاتسيا، وبرازوۆاتسيا.

ققاز. قىلي  كوسوي; (قىلي كوز – كوسوگلازىي; قتتس-781:  قىلي-قيسىق، قيعاش كوز. قىليلان – كوزى قىلي بوپ قالۋ).

قموڭع. كوسوگلازىي –  حيالار (؟), نۇدگەي; ونيگورۋد، ازي ءحۇن.

171.  «چينگيز-حان سدەلال يح تارحانامي».  ءتۇسىن:  «تەرمين تارحان (مونگ. دارحان) وزناچاەت چەلوۆەكا، كوتورومۋ پروششايۋتسيا دەۆياتيكراتنىە پرەستۋپلەنيا، كوتورىي وسۆوبوجداەتسيا وت نەسەنيا پوۆيننوستەي».

دتس 538:  TARQAN (تارقان) – تيتۋل (ماn ءىىى 34₆): ajluc` tarqan; altun tarqan; ءoۇul tarqan; TARQAT-من.چ. وت  tarqan (Mچ ₂₆).

ققاز. تارحان  (كونە ءسوز)  – تيتۋل، وسۆوبوجدايۋششي وت نالوگوۆ، ناكازاني وپرەدەلەننىي راز. (قازاق جانىبەك تارحان. حVIII عاسىر).

قموڭع. دارحان   ماستەر،كۋزنەتس.

171. «پوتوم ستال تەلوحرانيتەلەم (كازيكتۋ)».  (111-بەتتەگى انىقتامانى  قاراڭىز).

175. «حاركاي – يميا، ا دجەۋن زناچيت – «لەۆىي».

متكس148: قىتاي ءسوزى. – zhong;  Jong – لەۆىي.

قموڭع. ءزۇۇن  لەۆىي.

«جوڭعار» ءسوزىنىڭ العاشقى بۋىنى قىتايدىڭ وسى سوزىنەن.

 175. «ا تەح، چتو سيديات ۆ ستەپي، نازىۆايۋت كەحەرين-باياۋىت» (ستەپنىە باياۋتى).

دتس 445: QIR  1. پلوسكوگورە (مك ءى 324); 2. پولە; jazi tag qir   راۆنينى، گورى، پلوسكوگورە (جب 16₁₃); دتس:QIRA  پولە; Ic` qirata sekiz siq jer   نا ۆنۋترەننەم پولە ۆوسەم سىكوۆ زەملي (USp 55₆).^.

ققاز. قىر  ستەپ. (قىردىڭ باياۋىتى); قىرقا، قىرات – پلوسكوگورە.

قموڭع. حەەر  ستەپ

 177. «ەگو  ۆوزۆەليچيلي، سدەلالي پوچەتنىم، ي ون ستال پرينادلەجات ك چيسلۋ ۋنگۋ-بۋگۋلوۆ» . («جا-ت» ءى ت. 2 ك. 15-بەتىندەگى وسى سوزگە بەرىلگەن انىقتامانى قاراڭىز).

181.  «ەتوت چەلوۆەك دوستوين وپلاكيۆانيا». پوياسن. «ۆ تەكستە دجيلاميشي, پوۆيديمومۋ، ياۆلياەتسيا پروشەدشيم پريچاستيەم گلاگولا دجيگلاماك – «پلاكات، وپلاكيۆات».

دتس:  IYLA   پلاكات : ءoۇlan ءiۇladi   رەبەنوك پلاكال (MK I 286);  مق № 6155: يىعلا;

ققاز. جىلا  پلاكات; جىلاماق – وپلاكيۆات;

قموڭع: وپلاكيۆات –  ۋي گاشۋ بولوح.

181. «تارگۋتاي-كيريلتۋك، ا زناچەنيە سلوۆا كيريلتۋك- «سكۋپوي» ي «زاۆيستليۆىي». قاتە، دۇرىسى: «تارعىتاي-قىرىلداق»;

دتس  446: QIRIS`- وت  qir: ol man`a jer qirisdi   ون پوموگال منە سوسكابليۆات زەمليۋ (مق ءىى 98); QIRIL   بىت سوسكوبلەننىم: Qar qirildi   سنەگ سچيششەن (سوسكوبلەن) مك ءىى 134).

ققاز. قىرۋ  سكوبليت; قىرىلداق  حريپلىي، چەلوۆەك س وحريپشيم گولوسوم.

قموڭع. سكۋپوي – ناريي، چاۆداگ، حارام;  زاۆيستليۆىي – اتاارحاگ; حريپلو – حارحيران (؟).

186. «بىل ەمير پو يمەني تۋگاي-كۋلاكاي، ەگو تاكجە نازىۆالي تۋگاي-كاحۋرين. زناچەنيە سلوۆا «كاحۋرين» – «ۆور» ي «لجەتس».

دتس: KUR, KURLUK   وبمان، حيتروست  (Uig II 77₂₆); QAQ  ستۋچات، ۋداريات، بيت (زاتسەپيت، ۋرۆات. ح.ق-ا.):  ani basra qaqti  (MK II 293); OYRI   ۆور، گرابيتەل: ءoۇri erig cubartti   ۆور رازدەل مۋجچينۋ  (MK III 429); وYURLA   ۆوروۆات، گرابيت: er tavar ءoۇurladi   مۋجچينا ۋكرال يمۋششەستۆو (مق ءى 300); URUNC` ۆزياتكا، پودكۋپ: urunc` ol ءbuzuۇlimis` isig  پودكۋپ پورتيت ۆىپراۆلەننوە دەلو (جب 132₁₃).

ققاز. ۇرى   ۆور، گرابيتەل; (ۇرلاۋ-ۆوروۆات. قاق - 1.ۋداريات. 2. ۋرۆات. (قاعىپ، قاقشىپ كەتۋ). كەلتىرىلگەن تۇرك سوزدەرىنىڭ  تۇبىرىندە «قاعۋ، ۇرلاۋ» ماعىناسى بارى بايقالىپ تۇر.

قموڭع. ۆور – حۋلگايچ; لجەتس – حۋدالچ.

186. «چينگيز-حان سكازال: «وستاۆ منە… زولوتۋيۋ چاشۋ، يز كوتوروگو يا پيۋ كۋمىس».

دتس 444: QIMIZ   كۋمىس:   qimiz sut ja jon ءjaۇ  ja ءjoۇrut qurut   كۋمىس، مولوكو، يلي كۋسوك جيرا، يلي پروستوكۆاشا ي سىر (جب 264₃).

ققاز. قىمىز   كۋمىس.

قموڭع. كۋمىس –  ايراگ.

ەگەر شىڭعىز حان «موڭعول تىلىندە» سويلەسە  «… يز كوتوروگو يا پيۋ ايراگ» دەگەن بولار ەدى.

186. «ودناجدى نوچيۋ ون ۆوزگلاۆليال»… ۆ تەكستە ستويت باشلاماشي (وت گلاگ. باشلاماك – پرەدۆوديتەلستۆوۆات، ستويات ۆو گلاۆە چەگو-ليبو، ناچينات). پروف. بەرەزين پرويزۆوديا ەگو وت مونگولسكوگو باشلاحۋ – «پريلەجنو زانيماتسيا»، كوتورومۋ سووتۆەتستۆۋەت تيۋركسكي گلاگول بەسلەمەك – «پيتات» سلوۆو باسلاميشي وزناچاەت «پريلەجنوە زانياتيە».

دتس 88: BASC`I  رۋكوۆوديتەل، گلاۆا : ol bascilar evrilgu ol  گلاۆى ستران پەرەمەنچيۆى (Suv 562₁₁); ۆASLAۋپراۆليات، ۆوزگلاۆليات; , ۆASLAMAQ   ۋپراۆلەنيە، كوماندوۆانيە: edi-ok ءuluۇ is bu su baslamaq   ۆەد ەتو وچەن بولشوە دەلو – كوماندوۆانيە ۆويسكوم (جب 120₁₀).

ققاز. باسشى گلاۆا، ناچالنيك; (باستاماشى – ۆوزگلاۆليايۋششي، ينيتسياتور، پرەدۆوديتەل).

قموڭع. ۆوزگلاۆيت – تولگويلوح، تەرگۇلۇلەح، مانلايلاح; پرەدۆوديتەل – تولگويلوگچ، مانلايلاگچ.

186. «وردۋ،  ەۆ-ۋگلانوۆ،.. وتدال جەنە، پوداريۆ ەە كەحتەي-نويونۋ». ۆ تەكستە «يۆ-ۋگلانان;».

دتس 370: وRDU   ستاۆكا، رەزيدەنتسيا حانا، دۆورەتس: qan olurupan وrdu japmis   حان سەۆ نا پرەستول، پوسترويل رەزيدەنتسيۋ (ت  ءىى₄₁); ordu basi -دۆورەتسكي (مق ءى 124); ordu qars`i - پارن. دۆورەتس; QARS`I   دۆورەتس: ءqars`ى  korup… ۋۆيدەۆ دۆورەتس… (MK III 374);  ic`ip qarsiqa kirma ozni tutun   ۆىپيۆ، نە حودي ۆو دۆورەتس، ۆوزدەرجيس (جب 296₁₀).

ققاز. وردا  ستاۆكا، رەزيدەنتسيا حانا، دۆورەتس; (التىن وردا).

قموڭع. ورد، وردون (حارش) – دۆورەتس.

متكس. ورد(ون)  تۇرك. وrdu; حارش.

م.ق. № 1825: «كاشعار نازىۆايۋت ۋردۋ كاند «گورود پروجيۆانيا»، پوتومۋ چتو ۆ نەم پروجيۆال افراسياب، ناحوديۆشي پرياتنىم ەگو ۆوزدۋح».

186.  ” ەۆ-ۋگلانوۆ”  ء(ۇي وعلاندارى، ۇلدارى).

دتس162: EB ء(ۇي)   1. دوم، جيليششە، ستانوۆيششە، سەميا، دوموچادتسى; Ebi on kun onra urkup  barmis   ەگو سەمەيستۆو ۋجە زا دەسيات دنەي، يسپۋگاۆشيس، ۋشلو (مچ₃₁);  eb, ef, ev, uj; EBLA  (ۇيلە، ءۇيلى ەت، ۇيلەندىر) – جەنيت، نادەليت جيليششەم; Ebiadim oglun (ۇيلەدىم ۇلىمدى) – نادەليل سىنا جيليششەم (س₆); UV دوم (مق ءى 81).

دتس 363: OGLA   يۋنوشا (مك ءى  129); Oglanim  موي سىنوۆيا (كتم₁).

ققاز. ءۇي  دوم; ۇلان (وعلان) – سىن، سىنوۆيا، يۋنەتس; ءۇي وعلاندارى –  ءۇي قىزمەتشىلەرى. (قولبالا)  – بۋكۆالنو، دوماشنيە سلۋگي-يۋنتسى;

قموڭع.  دوم – گەر. (تۇركتىڭ «كىر» سوزىنەن: دتس 308: KIR  ۆحوديت، پرونيكات ۆنۋتر چەگو-تو;  Kisi kirmaduk elka` kirsa`qali  ەسلي چەلوۆەك ۆحوديت ۆ سترانۋ، ۆ كوتوروي ون نە بىل (جب 47₂).

187.  «مازۋك-كۋشچي، كوتورىي بىل ستارشيم ناچالنيكوم سوكولنيچيح (كۋسچيان)» . (117 بەتتەگى «قۇسشى» سوزىنە انىقتامانى  قاراڭىز).

187. «ون بىل ەگو سۋتۋكسۋن(وم), تو ەست پودوبنىم شيحنە (نامەستنيكۋ). بەرەزين سچيتال مونگ.سلوۆوم سۋتۋ كورسەۋ – «وتبورنىي، ۋمنىي» – ي پەرەۆوديل: «بىل ەگو يزبراننىي، ت.ە. پودوبنىي پراۆيتەليۋ».  ء(ى ت. 2 كىت.  267 بەتىندە  سۋنگۋسۋن دەلىنگەن).

ققالم. شۇۇگگدسن  وتبورنىي.

قموڭع: وتبورنىي – شيلمەل، شالگارسان.

   187. «ۆ يۋنوستي ەگو نازىۆالي نايا-دجۋسۋر. زناچەنيە سلوۆو جۋسۋر بىلو «ليتسەمەر» ي «بەسستىجي».

دتس 288: JUZ    ليتسو ( تت ءۇىى 23₆);  JUZC`I    ليتسەمەر: kim ol juzci ersa kisi jegi ol/ kerak ersa jeglik jorta juzci bol   كتو ليتسەمەر، توت حوروش سرەدي ليۋدەي/ ەسلي تەبە نۋجنى بلاگا، بۋد ليتسەمەروم (يۋگ ۆ₄₀₉).

ققاز.  ءجۇزى قارا – بەسستىجي (بۋكۆ. چەرنوليكي).

قموڭع. ليتسەمەر –  بيالانگاچ، گويوچ، زاسداگ; بەسستىجي – يچگۇۇرگۇي، يچگۇۇرەە الدسان.

187. «گوۆوريات، چتو چينگيز-حان سدەلال ونگونوم ودنوگو چەلوۆەكا يز پلەمەني باارين پودوبنو تومۋ، كاك دەلايۋت ونگونوم كونيا ي درۋگيح جيۆوتنىح، ت.ە. نيكتو نا نەگو نە بۋدەت پريتيازات»… ءتۇسىن: «تەرمين ۋنكۋنيلي ۋنگۋن ۆ سرەدنەۆەكوۆىح تيۋركسكيح يازىكاح – وبوزناچاەت زناك سوبستۆەننوستي نا سكوتە; تاكجە – پتيتسى، چتيمىە ۋ تيۋركسكيح پلەمەن. (سم. ل.بۋداگوۆ). ك داننومۋ تەكستۋ راشيد اد-دينا ەتي وبياسنەنيا نە پوحوديات، ي يز دالنەيشيح سلوۆ يستوريكا ۆيدنو، چتو تەرمين ونعون، ونقون (ۋنكۋن) وزناچاەت توتەم پلەمەني.

«جامي` ات-تاۋاريح» وعىز حانعا قاتىستى بولىمىندە ء(ى ت.1 كىت.88-ب.): «پەرۆىي – كاين، ت.ە. كرەپكي: تامگا …. ; ونگون – بەلىي سوكول; چاست مياسا – پراۆايا لوپاتكا;» دەگەندە قايى رۋىنىڭ تاڭباسى مەن توتەمى، سىباعاسى تۋرالى ايتقان. ق.جالايىردىڭ «جىلنامالار جيناعىن» قازاقشالاپ شىعارۋشىلار  «ونقۇن» ءسوزىن «ۇران» دەپ اۋدارعان.

تۋررس 690: ONGUN – 1.توتەم; 2. گەرب; ONGUNCULUK  -  «توتەميزم» دەلىنگەن. ەندەشە شىعىز-حان اسكەرىنىڭ اياعى تيمەگەن تۇركيانىڭ وعىز تۇركتەرىندە بار بۇل ءسوزدىڭ ەشقانداي دا «موڭعول ءسوزى» ەمەستىگى انىق.

189. «يانگي-بەكي. سلەدۋەت چيتات – بەكي, ەتو پوۆيديمومۋ، نە سوبستۆەننوە يميا، ا زۆانيە، كوتورىم چينگيز وبلەك دوستوينەيشەگو پرەدستاۆيتەليا پلەمەني باارين».

دتس 91: BEG   پراۆيتەل، ۆوجد، بەك، كنياز، گوسپودين: alti ءbaۇ bodunda beg ertim  يا بىل پراۆيتەلەم ۋ نارودا شەستي باگوۆ (ە 1₂);  qul begka titti   راب ۆوسپروتيۆيلسيا گوسپودينۋ (مق 412₆);  beg (lar) bodun   پراۆيتەلي ي نارود;  beglari jema boduni jema tuz ermis`  يح پراۆيتەلي ي نارود بىلي ۆەرنى (كتب₃).

ققاز. بەك   (كونە) – پراۆيتەل، ۆوجد، بەك، كنياز، گوسپودين.

قازىر دە: تۇرىسبەك, بەكارىس، ت.س. كىسى ەسىمدەرىندە كەزدەسەدى. بەكەم، بەرىك – كرەپكي. (تۇركتىڭ «بەرك» ءسوزىن كەرى وقىعاننان ورىستىڭ كرەپ، كرەپكي، ۋكرەپليات،  كرەپوست, ت.ب. سوزدەرى، ال «بەركلە» سوزىنەن بەرەچ، بەرەجنىي، ت.ب. سوزدەرى پايدا بولعان).

متكس: بەح. تۇرك. «بەك».

189. «نازىۆايۋت «كونيۋحوم يانگي» (اقتاچي-ي يانگي)»

دتس  65: ات   لوشاد، كون:  at ءqaۇatir ud azliq boldi   لوشادەي، مۋلوۆ ي بىكوۆ بىلو مالو (لوك 31₃); At ءadۇir; at ءajۇir كوني:  mingu at ءadۇir   كوني دليا ۆەرحوۆوي ەزدى   (جب 264₂);  AQI   وچيششەننىي (مق ءى 90).

ققاز. ات  كون، لوشاد; اتشى  كونيۋح;  قتتس 69: اقتا ى. ءپىشتىرۋ، كەستىرۋ، تارتتىرۋ; ءىى. ءۇيدى اكپەن تازارتۋ; ءداندى داقىلداردى قاۋىزىنان ارىلتىپ تازالاۋ; (33 ب).

قموڭع. اگتاچ  تابۋنششيك،  كونيۋح; (كون، لوشاد – مورين، مور;  اگتلاح – كاستريروۆات، وسكوپليات; حولوستيت/كاستريروۆات جەرەبتسا، تابۋنششيك، كونيۋح).

«اقتاشى» – ايعىردى «اقتاپ، ارىلتىپ، تازارتىپ» ءپىشىپ ات جاساۋشى  ماعىناسىنان شىققان،   ال  «ات» – وسى ءسوزدىڭ قىسقارتىلىپ ايتىلۋىنان پايدا بولعان سىڭايلى.

 189. «نازىۆايۋت تاكجە «نيجنيم كونيۋحوم» (دۋرۋدجي-اكتاچي).

دتس 161: DURUD  (پارسى تىلىنەن ەنگەن) - durud ol odurmis` rasulqa salam  حۆالا ي پوكلون پروروكۋ، يزبراننومۋ (بوگوم) (جب 3₁₆).

قموڭع: دورد  نيجني.

190.  «مۋكۋر-كۋران. زناچەنيە سلوۆو «كۋران» – «چەلوۆەك سو سۆارليۆىم ي نۋدنىم نراۆوم، كاك پيلا».

دتس: KURA    گرەستي، سكرەبات (مق ءىىى 263);  QIRIL  بىت سوسكوبلەننىم: Qar qirildi  سنەگ سچيششەن (سوسكوبلەن) مك ءىى 134).

ققاز. ارا   پيلا. كۇرە  (كۇرەۋ، قىرۋ)  – سگرەبات، سكوبليت.

ققالم. ھار كورا  نوجوۆكا.

قموڭع. حۇرەح  نۋدنىي; ءحوروو  پيلا.

191.  «دالي ەمۋ گۋر-حانسكي تيتۋل» ۆ تەكستە لاقاب-ي گۋر-حاني.  تيتۋل  گۋر-حان نوسيلي ۆلادىكي كارا-حيتاەۆ. ەتو سلوۆو زناچيلو «حان حانوۆ».

دتس: GU- ۋسيليتەلنايا چاستيتسا: bodka korugma beglar-gu janiltac`i siz  ۆى، بەكي، ۆزيرايۋششيە نا پرەستول، سكلوننى ۆپادات ۆ وشيبكي (كت م<sub>11</sub>);  YUR (QUR)  پولوجەنيە، چين، دوستوينستۆو، رانگ:  meniڭ qurim ءuliۇ   موە پولوجەنيە ۆىسوكو (مق ءى 324); kic`ig qur ءuluۇlar ara kirmasa   نيزكيە پو  پولوجەنيۋ نە (دولجنى) يمەت دەلا سو زناتنىمي (جب 193₂).

گۇر – جوعارعى، باس لاۋازىمدى ماعىناسىنداعى ءسوز ەكەنى بايقالادى. قازىرگى موڭعول تىلىندە «مەملەكەت» ماعىناسىن بىلدىرەتىن «گۇرەن» سوزى ساقتالىپتى. ەندەشە گۋر-حان ماعىناسى «مەملەكەت حانى، باس حان» بولسا كەرەك. اڭگىمە قيدان (قارا قىتاي) حانى تۋرالى. «گۇر» دە، «حان» دا تۇرك ءسوزى بولۋىنا قاراعاندا، قيداندار تۇرك تىلىندە  سويلەگەنى بايقالادى. ۇرگەنش قالاسىنىڭ بۇرىنعى اتاۋى «گۇركەنش» تە  باس كەنت (استانا)  ماعىناسىنداعى ءسوز  ەكەن.

192.  «پەرەد تەم يمەنەم كۋشاۋلا بىلو درۋگوە كاكوە-تو سلوۆو، كوگدا جە ۆسە تو ۆويسكو، كوتوروە ۆىدەليلي يز دەسياتكوۆ، وتدالي ەمۋ، تو ەگو نازۆالي ەتيم يمەنەم»… ت.ە. رازۋمەەتسيا پرويسحوجدەنيە يمەني كۋشاۋل(كوشاۋل) وت تيۋركسكوگو گلاگولا قوشماق – سوەدينيات، پريسوەدينيات; وتسيۋدا قوشاۋل – گرۋپپا يۋرت يلي كيبيتوك كوچەۆنيكوۆ، وگوروجەننىم لەگكيم كامىشەۆىم زابوروم».

دتس 460: QOS   سوەدينيات، پريسوەدينيات، دوباۆليات: il qojqa ec`ku qosdi   ون پريسوەدينيل ك وۆتسە كوزۋ (مق ءىى 14);  QOSUL- ستراد. وت qos - بىت پريسوەدينەننىم:  olug bila qosuldi  ون سوەدينيلسيا سو سمەرتيۋ (مق ءىى 128).

ققاز. قوس   سوەدينياي، وبەدينيات.

قموڭع: سوەدينيات – حولبوگ، زالگاح.

193. «وبىچاي مونگولوۆ تاكوۆ: ملادشەگو سىنا نازىۆايۋت وتچيگين پو توي پريچينە، چتو ون پرەبىۆاەت ۆ دومە، ا وگون ياۆلياەتسيا تسەنتروم دوماشنەي جيزني»;

ءتۇسىن: «اكاد. ۆلاديميرتسوۆ: «پو درەۆنە-مونگولسكيم وبىچايام وسنوۆنوە ناسلەديە وتتسا دوستاۆالوس ۆسەگدا ملادشەمۋ سىنۋ، كوتورىي ياۆليالسيا حرانيتەلەم دوماشنەگو وچاگا ي پوتومۋ ۆەليچالسيا «كنياز وگنيا» يلي  «ۆلادىكا، حوزياين» (ستر. 49)».

ءسويتىپ «وتچيگيندى»: «وتتەگىن» نەمەسە «وت يەسى، وت ەگەسى  (وتيگاسى، وت ياسى، ت.س.) سوزدەن شىعارعان. ارينە «وت، وتشى، وت جاق، يە، ەگە، تەگىن» سوزدەرىنىڭ بارشاسى تۇرك تىلىندە ەجەلدەن بار سوزدەر. مۇنى  دتس («كونە تۇرك سوزدىگى») جيناعىنان  دا كورەمىز.

دتس 373:  OT   وگون: ot onar erti   وگون پولىحال (ماn ءىىى 23₁); OC`AQ (وشاق) - وچاگ، پەچ (تت ءVى ₈₆, مق ءى 64, I 490); – سر.ocuq, otcuq; OTCUQTAQI (وشۋقتاعى)   ناحودياششيسيا ۆ وچاگە: otcuqtaqi ot ءqutluۇ  بلاگوسلوۆەن وگون ۆ وچاگە (وشاقتاعى وت قۇتتى) (TT VII 1);  -402: IGA  (يگا)(ejin, ija, ijin)   حوزياين: ev igasi – حوزياين دوما (TT VII 28₁₇).

ققاز. وت   وگون;  ەگە  (يە، يەسى) – حوزياين; وت ەگەسى (وت يەسى) – حوزياين وگنيا.

قموڭع. وگون – گال; وتۋگ  وگنيششە.

متكس: وت تۇرك. وت;

ەندى ەكىنشى پىكىردى كورەلىك:

دتس 547: تەGIN  تيتۋل، پريسوەدينياەمىي ك يمەنام ملادشيح چلەنوۆ حانسكوي سەمي; پرينتس   (كچ 24; مق ءى 413; كر 22₂). – alp tegin, kul tegin.

ورىس عالىمدارىنىڭ اۋدارماسىنا سۇيەنگەندىكتەن بولار، «موڭعول تىلىنە كىرمە سوزدەر» جيناعىندا دا: «وتچيگين» تۇرك ءسوزى ەكەنىن كورسەتىپ، موڭعولشاسىن: «گالىن حان» (جالىن  حانى) دەپتى.

قازاق حالقىندا بالانىڭ كىشىسىن  «كەنجە» اتاپ، «قاراشاڭىراق يەسى» دەيدى. ال «وتاعاسى» ءسوزىن  ءۇي ءىشىنىڭ، وتباسىنىڭ يەسىنە قولدانادى. دۇرىسى «وت ەگەسى، يەسى» بولسا كەرەك. ويتكەنى «اعا» دەپ كەز كەلگەن جاسى ۇلكەن ەر ادامدى جاسى كىشىلەر ايتا بەرەدى. مىسالى، دتس 48: اQا   ستارشي برات: men titsu aqam arcuuq bila ajtisip   يا، تىتسۋ، دوگوۆوريۆشيس سو سۆويم ستارشيم براتوم ارچۋكوم (مو 3₂).

وسى، «وتچيگين» ءسوزى تۋرالى ءى ت. 2-ك. ورىس تىلىنە اۋدارۋشىلار تاعى دا ەكى رەت، 8 جانە 37-بەتتەردە تۇسىنىكتەمە بەرگەن: 2-كىت. 37-بەتتە: «پوسلال ك تۋدۋر-بيلگە-چيگينۋ»; «دجيگين – منگ. پيسم. (كونە موڭعول ءتىلى» دەگەندەرى.-ح.ق-ا)  چيگين (سر. منگ. تەرمين ودچيگين – كنياز وگنيا، گوسپودين وگنيا، ملادشي سىن), تيۋرك. تەگين – تسارەۆيچ، ۆ تەكستە ۆسترەچاەتسيا كاك كومپونەنت پري يمەناح سوبستۆەننىح ليتس تسارسكوگو رودا» دەيدى. ال «جا-ت»: «وبىچاي مونگولوۆ تاكوۆ: ملادشەگو سىنا نازىۆايۋت «وتچيگين» – دەۋىنە قاراعاندا، بۇل تەك حان تۇقىمىنا عانا تيەسىلى «تەگىن» سوزىنەن باسقا، كەز-كەلگەن وتباسىندا قولدانىلۋعا رۇقسات ەتىلگەن ءسوز بولۋعا ءتيىس. ال «ملادشي سىن» ماعىناسى كەنجە ۇل. سوندىقتان «وتچيگين» – «وتشى كەنجە» سوزىنىڭ ىقشامدالىپ «وتشى+كەن (جە)» دەپ ايتىلۋىنان پايدا بولعان.

ققاز.  كەنجە  ملادشي، پوزدني رەبەنوك.

قموڭع. حەنز حۇحەد   پوزدني رەبەنوك.

 

 

                          «جامي` ات-تاۋاريح»،  ءى توم، 2 كىتاپ (1-ءبولىمى).

 

                 مۇندا شىڭعىز حاننىڭ اتا-بابالارىنىڭ  تاريحى بايان ەتىلەدى.

 

7-بەت. «…ەگو كوچەۆوك. (تيۋرك. يۋرت, مونگ. نۋتۋع – ۋچاستوك زەمەل دليا كوچەۆيا ي تو پروسترانستۆو، پو كوتورومۋ كوچەۆالا كاكايا-ليبو حوزيايستۆەننو-سوتسيالنايا ەدينيتسا».

دتس 282: JURT   1. دوم، ۆلادەنيە، سترانا:  Beduk  bir jurt el kun erdi  بىلا بولشايا سترانا ي بولشوي نارود  (لوك 30 ₁);  2. رۋينى، رازۆالينى (مك ءىىى 7);

ققاز. جۇرت (ەل-جۇرت) 1.نارود. 2. ۋچاستوك زەمەل دليا كوچەۆيا كاكوگو-ليبو رودا، پلەمەني;  3. مەستو، گدە رانەە ستويال دوم، پەپەليششە، رۋينى.

قالم. نۇتع  رودينا، رودنوە مەستو; نۋتگلح   پوسەلەنيە; نۋتگين   مەستنىي;

قموڭع. نۋتاگ  رودنوە مەستو، رەگيون، رودينا.

(«نۋتۋع» ءسوزى «جا-ت»-تا جوق. ورىسشاعا اۋدارۋشىلار كىتاپتاعى سوزدەرگە تۇسىندىرمەدە كەيىنگى موڭعول تىلىنەن قوسىپ وتىر).

8. «نا پودوبيە ستەنى الەكساندرا، كوتورۋيۋ مونگولى نازىۆايۋت ۋتكۋح, ا پو-تيۋركسكي بۋكۋركە». ءتۇسىن: «ۋتكۋح» – چتەنيە ەگو نە ۋستانوۆلەنو. يمەيۋششيەسيا ۆاريانتى پوزۆوليايۋت پرەدپولوجيت دۆا چتەنيا: ۋتكۋ (ح) ي ۋنكۋ (ح) (ونگۋ). ۆتوروە نازۆانيە ستەنى بۇقۇرقە (ۆ – تۇقۇرقە) تاكجە ۆسترەچاەتسيا ليش ۋ راشيد اد-دينا. ۆ تەكستە 1 كن. – بۋكۋرك. (1 كىت. 140- بەتىندە « بۋركۋر» دەلىنگەن. الايدا تۇرك ءتىلى سوزدىكتەرىندە بۇل سوزدەر سۋدى بۇركۋ ماعىناسىندا ).

دتس 629: UT  وتۆەرستيە، ۋگلۋبلەنيە (تت VII 36₇);  UTLUG  يمەيۋششي وتۆەرستيە:  utlug jenc`u jerda qalmas   جەمچۋگ س وتۆەرستيەم نا زەملە نە وستانەتسيا (مق ءىىى 30);  ءوتUR   سۆەرليت، پروبيۆات دىرۋ: ol tam ءوturdi ء(وتۇردى)– ون پروبيل دىرۋ ۆ كرىشە دوما (مق ءى 176); وتكUR -وت وt- پروۆوديت، وتپراۆليات: ol evga bitig ءوtkurdi–ون وتپراۆيل  دوموي پيسمو (مق ءى 226);

ققاز. ءوت  پروحودي;  ءوتۋ   پروحوديت.  وتكەل  پەرەپراۆا، برود.

قموڭع. ءحوتول (زام، گاراح زام، گاراح گازار، گارتس) – پروحود.   

«جا-ت» بۇل ارادا «قورعان قابىرعاسى» (ستەنا) تۋرالى ەمەس، ودان وتەتىن وتكەل (قاقپا) جايىندا جازعانى بايقالادى.

8. «الاكۋش-تەگين، بىۆشي پرەدۆوديتەلەم ونگۋتوۆ»  ءتۇسىن: «تەرمين تيكين، تيۋرك. تيتۋل  تەگين  – تسارەۆيچ…

دتس 547: تەGIN   تيتۋل، پريسوەدينياەمىي ك يمەنام ملادشيح چلەنوۆ حانسكوي سەمي; پرينتس    (كچ 24; مق ءى 413; كر 22₂);  – alp tegin, kul tegin.

ققاز.  تەك، تەگى  گەنەولوگيا پرويسحوجدەنيە;  (تەكتى  – ۆىسوكورودنىي;  تەكسىز – چەلوۆەك نەبلاگورودنوگو پرويسحوجدەنيا).

9. «كوتورىە ۋشلي ۆ ەرگۋنە-كۋن» ءتۇسىن:  «ارگۋنە-كۋن; سر.مونگ. پيسم. ەرگۇنە، نازۆانيە رەكي ارگۋن، ۆىتەكايۋششي يز وز. دالاي-نور».

«جا-ت»: «نازۆانيە ەتوي مەستنوستي ەرگۋنە-كۋن. زناچەنيە سلوۆا كۋن – كوسوگور، ا ەرگۋنە –كرۋتوي, يناچە گوۆوريا «كرۋتوي حرەبەت»  دەگەن.( ءى ت.1 كىت. 153-بەتىندەگى وسى سوزدەرگە  انىقتامانى  قاراڭىز).

10. «دۋربان» زناچيت – چەتىرە. ءتۇسىن: مونگ. پيسم. دوربەن – «چەتىرە».

دتس 581: ءتوRت  چەتىرە: ءtوru ءtوrt esina meniڭdin salam   پريۆەت وت مەنيا ۆسەم چەتىرەم تۆويم سپودۆيجنيكام (جب 386₄).

«جا-ت» تومدارىندا وزگە سان ەسىمدەر تۇرك تىلىندە. بۇل ءسوز قازاقشا اۋىز-ەكى سويلەگەندە «ءدورت» دەپ تە ايتىلادى. قازىرگى موڭعول تىلىندەگى سان ەسىمدەردىڭ بارشاسى راشيد اد-دين: «باسقا تۇركتەردەن ءتىلى وزگەشەلەۋ» دەگەن ويرات تايپاسىنىڭ تىلىنەن الىنعان. تەك وسى «دوربەن» جانە «وتىز» ءسوزى جالپىتۇركتىك «ءۇش» سوزىنە كەلەدى.  «ءبىرىنشى كەلىندى» دە «بيرگەن» اتاۋ – «ءبىر» سوزىنە كەلەدى.

14. «ي پروچيح پلەمەن كاراچۋ» ءتۇسىن. «كاراچۋ»، مونگ. پيسم. حاراچۋ, پلەميا (يلي چەلوۆەك، چلەن پلەمەني), نە پرينادلەجاششەە ك رودۋ چينگيز-حانا (تو جە، چتو مونگ. حارا-ياسۋتۋ – پرينادلەجاششەي ك چەرنوي كوستي), ۆپوسلەدستۆي – پروستوليۋدين، سوبيراتەلنو – پروستونارودە، چەرن» ء(ى ت.1 كىت. 170-بەتىندەگى «قاراشى» ءسوزىنىڭ انىقتاماسىن وقىڭىز).

15. «زناچەنيە ۋتەگۋ-بوگول, تو، چتو وني ياۆليايۋتسيا رابامي ي پوتومكامي رابوۆ پرەدكوۆ چينگيز-حانا» ءتۇسىن.: «ۆ ركپ. اۋتكۋ-بۇعۇل, گدە اۋتكۋ سووتۆەتستۆۋەت تيۋرك. وتەكۇ، مونگ. وتەگۇ – ستارىي، درەۆني; بۇعۇل – مونگ. بوعول – راب، وتكۋدا اۋتكۋ-بۇعۇل – درەۆنيە رابى، تو جە، چتو ۆ مونگولسكيح يستوچنيكاح ۋناعان-بوعول – «يسكوننىە رابى» كاكوگو-ليبو رودا يلي دوما، پوتومستۆەننو ەمۋ سلۋجيۆشيە»;

«وتەكۇ بوعول، بۇعۇل» ءسوزىنىڭ ماعىناسى تۋرالى ءى ت. 1 كىت. 159 بەتىندەگى وسى سوزگە ءبىزدىڭ انىقتامانى قاراڭىز. ال «ۋناعان-بوگول» ءسوزىنىڭ  ماعىناسى باسقالاۋ:

دتس 612: UNA   سوگلاشاتسيا: ol bu ءisiۇ unadi   ون سوگلاسيلسيا نا ەتو (مق ءىىى 256); unamaي   نە سوگلاشايسيا (تون₃₅); UNAYAN: ءunaۇan c`ur  (ThS Ia2).

ققاز. ۇناعان  پونراۆيۆشيسيا.

قموڭع.  سوگلاسيتسيا – ءزوۆشووح، توحتوگ;  نراۆيتسيا – سەتگەلد زوحيح، سەتگەلد تااراح، تااتاي بايح، اياتايحان ساناگداح.

18. «ۆ مەستنوستي، كوتورۋيۋ نازىۆايۋت نۋس-ەركي». ءتۇسىن: «سر. مونگ. پيسم. ەرگي – «وبرىۆيستىي بەرەگ».

دتس 238: JAR    يار، وۆراگ:  jar ءqiيiۇi  كراي يارا (مق ءى 375);  jar qasi   ۆوزلە يارا (مق ءىىى 152).

ققاز. جار   يار، وبرىۆ;  (جار قاباق – كراي وبرىۆا; جار قاسى – ۆوزلە وبرىۆا; «نۇس جارى» – نۋسوۆو- يار.

قمونگ. ەرەگ  يار.

18. «وني سوستاۆليالي 70 كۋرەنەي». ءتۇسىن: كۋران. مونگ. پيسم. كۇريەن-  تەرمينوم كۋرەن» وبوزناچالوس ستويبيششە كوچەۆىح دۆوروۆ (ايلوۆ), سوستوياششيح يز وتدەلنىح كيبيتوك»

دتس 467: QUR   ى. ۋسترايۆات، سوورۋجات : xan cuvac` qurdi  حان سوورۋديل شاتەر (مق ءىى 7).

دتس 470: QURUL oت qur- 1. بىت سوورۋجەننىم: qurvi c`uvac` quruldi   بىل سوورۋجەن حانسكي شاتەر (مق ءى 195).

ققاز. كۇرەن  (كونە ءسوز) جاۋدان قورعانۋ ءۇشىن كيىز ۇيلەردى شەڭبەرلەي تىگىپ، ورتاعا رۋ باسىنىڭ ءۇيىن ورنالاستىرا قونعان اۋىلدى ايتقان. «قۇر»، «قۇرعان» تۇبىرىنەن. كەيىن زاپوروجە كازاكتارى بۇل ءسوزدى «اسكەري ءبولىم»  ماعىناسىندا قولداندى.

قموڭع. حۇرەە (بايشين).

19. «س كاكيمي روديچامي (اقا ۆا يني) ۆى پوسوۆەتوۆاليس؟».

دتس 48: اQا   ستارشي برات: men titsu aqam arcuq bila ajtisip   يا، تىتسۋ، دوگوۆوريۆشيس سو سۆويم ستارشيم براتوم ارچۋكوم (مو 3₂).

دتس 210: INI   ملادشي برات: anta kesra inisi ءqaۇan bolmis`  پوسلە ەتوگو كاگانامي ستالي يح ملادشيە براتيا (كتب₄).

ققاز. اعا   ستارشي برات; ءىنى  ملادشي برات.

قموڭع. اح  ستارشي برات; (دۇدگەي – ملادشي برات).

19.  «ي يميا ەتوي پەرەپراۆە كايدۋ پولوجيل دجارولۋم».ءتۇسىن: «تيۋرك. دجار – يار («كرۋتوي بەرەگ») – مونگ.  ولۋم (برود، پەرەپراۆا).

دتس 238: JAR    يار، وۆراگ:  jar ءqiبiۇi   كراي يارا  (مق ءى 375);   دتس 383: ءوLI   موكنۋت: ton ءوlidi   ودەجدا ستالا موكروي (مق ءىىى256); ءوLIS`- سوۆم. oت وli -: ءوlisdi neڭ   نەچتو ناموكلو (مق ءى 189); ءوLIT-  پوبۋد. وت  ءوli-: ol ton ءوlitti  ون ناموچيل ودەجدۋ (مق ءى 213).

بۇل ءسوز قايدۋدىڭ وتكەلسىز، جارقاباقتى وزەننەن ءوتىپ كيىمدەرىن سۋلاپ، مالمانداي ەتكەندىكتەن قويعان اتاۋى بولۋى دا مۇمكىن.  الايدا بۇل  «ءولىم» ءسوزى سىڭايلى:  دتس 384: OLUM  سمەرت: olum qarsisi ءtavisۇan kunda bolur   وپاسنوست سمەرتي بىۆاەت ۆ دەن  زايتسا (؟)  (تت ءۇىى 24₇).

ققاز. جار   وبرىۆ; ءولىم   سمەرت. (سمەرتەلنىي وبرىۆ، يار).

20. «مۋنۋلۋن-حاتۋن; ەە تاكجە نازىۆالي مۋنۋلۋن-تارگۋن، چتو زناچيت  «جيرنايا».

سست-ميا: تارعو/ۇ  جيرنىي.

تۇڭعىس-مانجۇر، ت.ب. التاي تىلدەر توبىنا جاتاتىن حالىقتارعا «موڭعول تىلىنەن وتكەن» دەلىنەدى (تارعو،  تالعون، تارعوعۋ، ت.ب.). مانجۇر تىلىندە تارعۋ، تارھۋ، تارھۋن بولىپ كەزدەسەدى.

كونە تۇرك تىلىندەگى ۇقساس ءسوز :

دتس 539: TARU   سەرديتسيا، يسپىتىۆات رازدراجەنيە: جاza qilma ja ranc` idisi tarup  نە پەچالسيا، سەردياس، و وبيجەننىي! (يۋگ ا₄₆₄).

دتس 270: JOYUN  (جۋان) – تولستىي، كرۋپنىي (مق ءىىى 29); kimnin tamiri ءjoۇun bolsar ءqanaۇi jenil   ۋ كوگو تولستىە سوسۋدى، كروۆويسپۋسكانيە لەگكوە (تت VII 42₃); JOYUNAD (جۋاندادى) – تولستەت (تت ءىV B43).

ققاز. تارىلۋ (تارىعۋ، تورىعۋ،ت.ب.) – سەرديتسيا، يسپىتىۆات رازدراجەنيە; جۋان – تولستىي; تارعىن – كىسى  ەسىمى رەتىندە «ەر تارعىن» جىرىندا بار.

قالم.  تارھن   جيرنىي (تولستىي، ۋپيتاننىي); تارھلح   جيرەت.

قموڭع. تارگان  (ووحتەي، توستوي، حۋرتس) – جيرنىي.

اڭگىمە – تامىر قازىپ جۇرگەن  جالايىرلاردى ارباسىمەن تاپتاعان مۇنۇلۇن قاتىننىڭ لاقاب ەسىمى تۋرالى: «اشۋلى-جۋان»  (تارۋ+جوعۇن) سوزدەرىنىڭ بىرىگۋىنەن «تارعۇن» ءسوزى پايدا بولعان سىڭايلى.

23. «بارتان-باحادۋر». باحادۋر, مونگ. پيسم. باعادۋر، رۋسس. بوگاتىر. ۆ لەتوپيسي ۋپوترەبلياەتسيا ۆ دۆۋح زناچەنياح: 1.ۆيتياز، بوگاتىر; 2. پوچەتنوە نايمەنوۆانيە، ۆپوسلەدستۆي ستاۆشەە تيتۋلوم، – كومپونەنت پري يمەناح سوبستۆەننىح.

دتس 89: BATUR   1. گەروي، بوگاتىر: erdamlig batur men   يا–گەروي س دوبلەستيامي (E 29₁); BATUR  2. يميا سوبستۆ. (USp 2218); -77: BAYATUR: ءbaۇatur c`igs` ي. سوبستۆ.ي تيتۋل   (ThS IV121).

ققاز.  باتىر، باھادۇر   گەروي، بوگاتىر، ۆيتياز.

قموڭع.  بااتار   بوگاتىر..

23. «سىنا، پو يمەني تيمۋر-يۋراكي»، ءتۇسىن: «تيۋرك. تيمۋر-يۋراكي – جەلەزنوە سەردتسە»

دتس 551:ءTEMىR   جەلەزو: tajaqliq ءjaۇiqa temur qalqan et  پروتيۆ ۆراگا، ۆوورۋجەننوگو پالكوي، پريگوتوۆ جەلەزنىي ششيت (جب 306₇);  دتس 286: JURAK   سەردتسە: endi jurak jirtilur  سەردتسە تەپەر رازرىۆاەتسيا (مق ءى 41);  جURAK  سەردتسە:  جurakika atas tusti   ۆ ەگو سەردتسە زاپال وگون (لوك 99).

ققاز.  تەمىر جۇرەك   جەلەزنوە سەردتسە.

قموڭع: ءتومور ءزۇرح    جەلەزنوە سەردتسە.

23. «ۆىترەبوۆال ك سەبە تۋدان-وتچيگينا». ءتۇسىن: «مونگ. پيسم. ودچيگين, تەرمينولوگيچەسكي «ملادشي سىن»، بۋكۆ. «كنياجيچ وگنيا»  ء(ى ت.1 ك.193-بەتىندەگى وسى سوزگە بەرگەن انىقتامامدى قاراڭىز. مەنىڭشە، «وتچيگين» – «وتشى كەنجە» سوزىنىڭ ىقشامدالىپ «وتشى+كەن (جە)» دەپ ايتىلۋىنان پايدا بولعان.).

23. «پو يمەني چينتاي-نويون، كوتورىي بىل چەلوۆەكوم ۋمنىم». ءتۇسىن: نۇيان، مونگ. پيسم. نويان. وبششي تيتۋل، جالۋەمىي، پوزدنەە پەرەحودياششي پو ناسلەدستۆۋ، كوتورىي نوسيلي پرەدستاۆيتەلي مونگولسكوي كوچەۆوي زناتي، يمەۆشيە زۆانيە دەسياتنيكوۆ، سوتنيكوۆ ي تەمنيكوۆ»

متكس 148: نويون قىتاي ءسوزى: Lao ye; كونە موڭع. Noyan;

ققاز. نويان  – كىسى ەسىمى. ماعجان جۇمابايۇلىنىڭ «باتىر بايان» پوەماسىنداعى كەيىپكەر.

قموڭع. نوەن (نويون) –  فەودالنىي كنياز، گوسپودين.

23. «ۆنەزاپنو رىجي كون»… ءتۇسىن: «مونگ. پيسم. دجەردە – «رىجي»،  ماست لوشادي.

ققاز. جيرەن   رىجي;  (جيرەن ات – رىجي كون).

قالم. زەەرد (شار) –  رىجي (و ماستي لوشادي);

قموڭع. زەەرد (ۋلاان;  شار ۋلاان; گانداج شارلاسان) – رىجي.  (شار – قازاقشا «سارى» ءسوزى).

23. «زانياليس پرازدنەستۆوم (تۋي). ءتۇسىن: «تيۋرك. توي – پير، پرازدنەستۆو، سووتۆ. مونگ. پيسم. حۋريم.

دتس 572: TOJ    پير، پيرشەستۆو: andan son ءoۇuz ءqaۇan beduk toj berdi…  پوسلە ەتوگو وگۋز-كاگان ۋسترويل بولشوي پير. (لوك 10₉); - toj quvraءۇ  پير، پرازدنەستۆو (USp 43₁₀).

ققاز. توي   پير، پيرشەستۆو.

قموڭع. پير – ناير، حۋريم.

قازىرگى موڭعول تىلىندەگى «حۋريم»  تۇركتىڭ كونە «قۇبران، قۇرىم، (قۇرىلتاي), ت.ب. «جينالۋ»  دەگەن سوزىنەن ەكەنى بايقالادى: دتس  462: QUBRAN   سوبيراتسيا:  ida tasda qalmisi qubranip jeti juz boldi   وستاۆشيەسيا نەزاۆيسيمىمي سوبراليس، ي (يح) ستالو سەمسوت (تون 4); دتس: toj ءquvraۇ  پير، پرازدنەستۆو (USp 43₁₀).

24. «ۆىستۋپيت ۆ پوحود»  ءتۇسىن:  چاريك بيناشيناد، مونگ. پيسم. چەريگ – «ۆوين»

متكس وسى ءسوزدىڭ سانcكريت تىلىنەن ەكەندىگىن كورسەتكەن: تسەرەگ – سام. Ksatrika trika; مونگ. پيسم.  c`erig;

ققاز. شەرىك  (كونە) جاۋىنگەر; ( شەرۋ – شەستۆيە، پوحود).

وسمان يمپەرياسى تۇركتەرىنىڭ «يانى چار» ءسوزى «جاڭا شەرىك – جاڭا اسكەر» ماعىناسىن بىلدىرگەن: دتس 234: ءJاڭى   نوۆىي: jaڭi neڭ   نوۆايا ۆەشش ( مق ءىىى 369).

قموڭع.  تسەرەگ   سولدات، ۆويسكو، ارميا.

24. «قۇدا، مونگ.پيسم. حۋدا – «سۆات». ء(ى ت.1ك.104-بەتىندەگى  اندا-قۇدا  سوزىنە  بەرىلگەن انىقتامانى قاراڭىز).

24. «نۋكار, مونگ. پيسم. نوكۇر، بۋكۆ. «درۋگ»، «توۆاريشش»; ءى ت.1ك.83-بەتىندە وسى سوزگە  انىقتامانى قاراڭىز).

25.  «ۆوزگلاۆيۆ يح، وتپراۆيلسيا ي رازبيل حيتايەۆ». ءتۇسىن: باشلاميشي.

دتس 88:  BAS`LA   ۋپراۆليات، ۆوزگلاۆليات: bilig iska tutmis boيun baslamis`  س ۋموم رابوتۋ ۆىپولنيال ي پراۆيل نارودوم (جب 312).

ققاز. باس گولوۆا. باستاماشى  ۆوزگلاۆليايۋششي، ينيتسياتور; (باستادى – ۆوزگلاۆيل)

قموڭع. ۆوزگلاۆيت – تولگليلوح، مانلايلاح.

25. «يح نازىۆالي پلەميا چينوس, ا چينوس ەست منوجەستۆەننوە چيسلو وت سلوۆا چينە». ءتۇسىن: «مونگ. پيسم.  چينوا، منوج. چ. چينوس – ۆولك».

شەجىرەلەردە العاش رەت شىڭعىز حاننىڭ  جيىرما ەكىنشى باباسىنىڭ ەسىمىنە قاتىستى (بورتە-چينو، شينۋا، چەنە، ت.ب. تۇردە) كەزدەسەدى. ءبورى، بورتە – قاسقىر (كوكجال) دەگەن ءسوز. ەگەر «چينو» دا بۇرىننان بار «قاسقىر» ءسوزى بولعان جاعدايدا «بورتە-چينو» – «قاسقىر-قاسقىر» دەگەن بولىپ شىعار ەدى. مەنىڭشە، باستاپقىدا بۇل ءسوز  «بورتە-اشنۋقى» بولعان: دتس-63 : AS`NU  رانشە، سپەرۆا، ۆناچالە:  men andan asnu keldim   يا پريشەل رانشە ەگو (مق ءى 130);  دتس 64: AS`NUQI  پرەجني: meniڭ asnuqi azunta qilmis` oz qilincim meni inca emgatur  موي پوستۋپكي، سوۆەرشەننىە ۆ پرەجنيح بىتياح، پريچينيايۋت منە تاكيە سترادانيا (تت ءۇى<sub>16</sub>);  AS`UN - ۆوزۆر. وت as – 1. وپەرەجات: ol mendin asundi   ون وپەرەديل مەنيا (مق ءى 202);  2. پەرەيتي: ءasunۇil burun  پەرەيدي رانشە (جب 177₁₁); 3. پرەۆوسحوديت  (اسىپ ءتۇسۋ); دتس 64: AS`SA (اشسا)xوتەت پەرەپراۆيتسيا، پەرەيتي چەرەز چتو-ليبو: ol art assadi   ون حوتەل پەرەيتي چەرەز پەرەۆال (مق ءى 277);  AS`RUL (اشرۋل)   بىت پەرەپراۆلەننىم چەرەز چتو-ليبو: juk arttin asruldi   گرۋز بىل پەرەپراۆلەن چەرەز پەرەۆال (مق ءى 547);  وسى سوزدەر بارلىعى «aش» (اس، اسۋ) تۇبىرىنەن: دتس 62: اS` (اش) - پەرەحوديت، پەرەسەكات; پرەودولەت، پەرەۆاليۆات (گورۋ): kogman as`a qirqiz jerina tegi suladimiz  پەرەيديا چەرەز كوگمەنسكۋيۋ (چەرن), مى حوديلي ۆوينوي ۆپلوت دو سترانى كىرگىزوۆ (كت₁₇);  arpasiz at asumaz   بەز ياچمەنيا كون نە پرەودولەەت (گورۋ) (مق ءى 123).

ققاز. اس (وز)  وپەرەديت. اسۋ  پەرەۆال.

اس، اسۋ، اسىپ كەتۋ، ءوتىپ كەتكەن، بايىرعى، كونە، ت.س.س. ماعىناداعى سوزدەر ۋاقىت وتە كەلە  بورتە (كوكجال) ءسوزىنىڭ ماعىناسى «اشنۋ» ( بايىرعى، ەجەلگى) سوزىنە اۋىسىپ «قاسقىر» دەگەندى بىلدىرەتىن اشينا، چينا، چينوس  سوزدەرى پايدا بولعان سىڭايلى.

قموڭع. پەرەۆال – داۆاا.

26.  «كاچيۋن-بەكي بىل زاودنو س ون-حانوم» ءتۇسىن: بيكي, مونگ. بەكي. پال. كافاروۆ ۆوزۆوديت مونگ. بەكي ك كيتايس. بو, ودنومۋ يز ناسلەدستۆەننىح پوچەتنىح تيتۋلوۆ. ۆلاديميرتسوۆ وبياسنياەت ەتوت تەرمين نا ماتەريالە تيۋرك. يازىكوۆ ي ەتيمولوگيزيرۋەت ەگو كاك «كرەپكي، پروچنىي، تۆەردىي، سيلنىي»

دتس 91: BEG   پراۆيتەل، ۆوجد، بەك، كنياز، گوسپودين: beg (lar) bodun   پراۆيتەلي ي نارود: beglari jema boduni jema tuz ermis`  يح پراۆيتەلي ي نارود بىلي ۆەرنى (كتب₃); ءى ت. 1 ك. 189-بەتكە انىقتامانى قاراڭىز).

26. «ۋنگ-حان». تەرمين «ون» پرويسحوديت وت كيتايسكوگو  ۆان «كنياز».

كەرەيىت حانى توعرىلدىڭ ءشۇرشىت يپمپەراتورى بەرگەن  قىتاي تىلىندەگى لاۋازىمى. ەكى ماعىنادا كەزدەسەدى:

دتس 571: TOYRIL  حيششنايا پتيتسا (مق ءى 482;  TOYRUL   ۆىپراۆلياتسيا، پوپراۆلياتسيا (Uig III 78₂₃); TOYRU   پرياموي (پراۆيلنىي)   ءtoۇru jol  پريامايا دوروگا (جب 190₁₀).

ققاز. تۋرا   پرياموي، پراۆيلنىي; (تۋرا جول – پريامايا دوروگا).

قموڭع. پرياموي – شۋلۋن، تسەح.

32. «ستارشە ەگو سىن بىل ۋكين-باركاك. زناچەنيە سلوۆا ۋكين – دەۆۋشكا.

سست-ميا سوزدىگىندە: ۋحەن مانجۇر تىلىندە  «نەۆەستكا» دەلىنگەن. باسقا دا  تۇڭعىس حالىقتارىندا ەكين، يكە، ەكەكە، ەكنۋن، ەكەچە, ت.ب تۇردە ءار جاستاعى ايەلدەردى اتاۋعا قولدانىلاتىن ءسوز ەكەن.  تۇرك تىلىندەگى دىبىستالۋى ۇقساس ءسوز:

دتس 382: OكUN (وكۇن، وكىن) – كاياتسيا، سوجالەت: du kec`mis tiriglikka okunur ozum  يا سوجالەيۋ وب ەتوي پروشەدشەي جيزني (جب 408₄).

ققاز. وكىن   كاياتسيا، سوجالەت.

قالم. كۇۇكن    دەۆۋشكا.

قموڭع.  وحين، حۇۇحەن  دەۆۋشكا.

36. «ۋ نەگو بىل بەلىي، بىسترىي ۆ بەگە جەرەبەتس» ءتۇسىن: «ۆ تەكستە – ايقر, تيۋرك. ايعىر – جەرەبەتس».

دتس28: ءAJۇىR    جەرەبەتس: qulan ءquduۇqa tussa qurdaqa ءajۇir dolur   كوگدا كۋلان ۆ كولودەتس ۋپادەت، ي لياگۋشكا ستانوۆيتسيا جەرەبتسوم (مق 496);  ءAjۇir at - جەرەبەتس: toquz kundun son ءoۇuz ءqaۇanqa ءajۇir atni keldurdi   چەرەز دەۆيات دنەي پريۆەلي وگۋز-كاگانۋ جەرەبتسا (لوك 27₇);  مق № 480:  ايعىر – جەرەبەتس.

ققاز. ايعىر   جەرەبەتس.

قموڭع. ازارگا  جەرەبەتس.

37. «كادان-تايشي پوسلال ك تۋدۋر-بيلگە-چيگينۋ، يز پلەمەني مەركيت»…تۇسىن: بيلكە – تيۋرك. بيلگە – مۋدرىي; تيۋرك. تەگين – تسارەۆيچ»

دتس 99:  BILGA   مۋدرىي: edgu bilga kisig …joritmas ermis`  حوروشيح ي مۋدرىح ليۋدەي… نە موگلي پريۆلەچ (كت م₆).

دتس 547: تەGIN  تيتۋل، پريسوەدينياەمىي ك يمەنام ملادشيح چلەنوۆ حانسكوي سەمي; پرينتس   (كچ 24; مق ءى 413; كر 22₂); –alp tegin, kul tegin.

37. «داۆايتە زاكليۋچيم مەجدۋ سوبويۋ سويۋز». ءتۇسىن: با حام يل شاۆيم; تيۋرك. يل (ەل) – پلەميا، نارود. با حام يل شۋدان – وبەدينيتسيا ۆ ودين نارود;

قاتە. بۇل جەردە «بىرىكتىرۋ» ەمەس، تەك «ەل بولايىق، ەلدەسەيىك، جاۋلاسپايىق» دەگەن ماعىنادا. («ەل» سوزىنەن وزگەسى پارسى تىلىندە).

دتس 169: EL   1.پلەمەننوي سويۋز، پلەمەننايا ورگانيزاتسيا: ءqaۇanin ant olurtumuz elin altimiz  يح كاگانا مى تام ۋبيلي، ا يح  نارود پوكوريلي (كت ب₃₈); 2. نارود: bilga tojuquq ben ozum ءtabۇac` elinga qilintim  يا سام، مۋدرىي تونيۋكۋك، پولۋچيل ۆوسپيتانيە (نا مانەر) كيتايسكوگو نارودا (تون₁).

ققاز. ەل   نارود، سترانا.

قموڭع. نارود – ارد، ارد تۇمەن.

38. «زاتەم ون سكازال: «ەسلي يا تەبيا پود ۆيدوم وتراۆلەنيا ۆىستاۆليۋ ۆون، تو چتو يا بۋدۋ زا چەلوۆەك؟» دەپ اۋدارا تۇرا، تۇسىنىكتەمەدە: «ۆ تەكستە: «اگار مان تۋرا از سيما داۆانيدان بيرۋن گۋزارام، – سمىسل پرەدلوجەنيا نە ياسەن» دەيدى. بۇل جەردە «موڭعول» قادان تايشى تۇرك (قازاق) تىلىندە: «ەگەر مەن تۇرا از … بۇرىن كوز الامىن» دەيدى. بۇل  كىتاپتاعى: «ي ۆىرۆال ەگو گلاز ي ۋبيل ەگو» دەگەن وقيعاعا سايكەسەدى. «ەسلي يا»... موڭعول تىلىندە «حەرەۆ بي»… دەلىنەر ەدى. «ەگەر مەن»… دەۋى، شىڭعىز حاننىڭ ءۇشىنشى اتاسى قابىل حاننىڭ ۇلى قادان- باھادۇردىڭ تۇرك تىلىندە سويلەگەنىن كورسەتەدى. («ەگەر» – پارسى تىلىنەن ەنگەن ءسوز دەگەن پىكىر بار).

دتس: AGAR   ەسلي: mu minliq nisani tavazu turur / agar mu min ersan tavazu qilin   پريزناك پراۆوۆەرنوستي، سميرەنيە، ەسلي تى ۆەرۋيۋششي، پروياۆلياي سميرەنيە (يۋگ ۆ₂₈₀);  MEN, MA`N (BEN, BA`N) - مەستويمەنيە ليچنوە: يا; – men sizka kelgilimen    يا گوتوۆ پريتي ك ۆام (مق I 25); BEN – bilga tojuquq ben ozum  يا سام، مۋدرىي تونيۋكۋك (تون₁).

ققاز.  ەگەر   ەسلي; مەن   يا.

قموڭع. ەسلي   حەرەۆ. يا   بي.

38. «كادان-تايشي سوبرال ۆسەح سۆويح ەميروۆ… نا ەتوم كۋرۋلتاە ون سكازال»…تۇسىن: قۋريلتاي، مونگ. حۋريلتاي، حۋرۋلتاي – سوبرانيە، سەزد، پلەمەننوي سوۆەت» .

دتس 467: QUR   1. ۋسترايۆات، سوورۋجات: xan cuvac` qurdi   حان سوورۋديل شاتەر (مق ءىى 7);

2. ۆىسترايۆات، سوبيرات; QURUL - وت qur – بىت سوورۋجەننىم: qurvi cuvac` quruldi  بىل سوورۋجەن حانسكي شاتەر (مق ءى 196); دتس 468: ءQURىLTAJ:  ءoۇuz ءqaۇan ءuluۇ quriltaj  c`aqirdi  وگۋز-كاگان سوزۆال بولشوە نارودنوە سوبرانيە (لوك 40₃).

تۋررس 574: Kurum   ورگانيزاتسيا، وبششەستۆو; Kurma  سترويتەلستۆو، سوزدانيە; Kurultay  سەزد، كونگرەسس.

ققاز. قۇرىلتاي   بولشوە نارودنوە سوبرانيە، سەزد (ۋچرەديتەلنوە سوبرانيە).

قموڭع. حۋرال   سوبرانيە;  (سوورۋجات – بايگۋلاح، بۇگەەح، بوسگوح، باريح).

38. «پريبىلي پوسلى وت ۋلۋسا». ءتۇسىن: «مونگ. پيسم. ۋلۋس - نارود، وبەدينەننىي ۆ ۋدەل، وبرازۋيۋششي ۆلادەنيە وپرەدەلەننوگو ليتسا ۆمەستە س دوستاتوچنىم دليا سودەرجانيا ەتوگو نارودا پروسترانستۆوم زەملي».

دتس 624: ULA (ۇلە)   دەليت، راسپرەدەليات: ol jarmaq uladi   ون رازدال دەنگي (مق ءىىى 255); ULAS  (ۇلەش) - سوۆم.وت ula-:  olar ikki tavarin ulasdi  وني وبا پودەليلي سۆوە يمۋششەستۆو (مق ءى 189); ULASتUR (ۇلەستىر) وت ula-: oqlarni usuga ulasturdi   ون ۆەلەل پودەليت سترەلى مەجدۋ نيمي ترەميا (لوك 401); ULUS ء(ۇلۇش)   چاست، دوليا (مق ءى 62); دتس 611:  ULUS (ۇلۇس، ۇلۇش)  سەلەنيە: baranas ulustaqi qan ءoۇli   سىن حانا سەلەنيا باراناسا (KP 44₂);  baliqtin baliqqa ulustin ulusqa eltin elka joridim   يا حوديل وت گورودا ۆ گورود، يز سەلەنيا ۆ سەلەنيە، يز سترانى ۆ ستراۋ  ء(Uىg II 78₃₇).

ققاز. ۇلەس  (ۇلەس، ءبولىس)  دوليا; (ۇلەستىر – رازداۆاي، راسپرەدەلياي; ۇلىس – وبلاست، رەگيون  (ۋستار.).

تۇركتىڭ وسى «ۇلەس» ء(بولىس) سوزىمەن شىڭعىز حان ۇلدارىنا ۇلەستىرىپ بەرگەن جوشى ۇلىسى، شاعاتاي ۇلىسى، ۇلى حاننىڭ ۇلىسى، ت.س.س. مەملەكەتتەر اتى پايدا بولعان. كەيىن ورىستار بۇل ءسوزدى «ۆولوست» دەپ بۇرمالاپ، قازاق دالاسىنداعى «ۆولوستنوي پراۆيتەل» – بولىس ءسوزى شىقتى. ال كسرو كەزىندە رەسەيدە گۋبەرنيا اتاۋلارى دا «ۇلەس، ۇلىس» ءسوزىنىڭ تاعى ءبىر وزگەرگەن تۇرىمەن «وبلاست، وبلىس» اتالىپ ءجۇر.

تۇرك تىلىندەگى «ۇلىس» ءسوزى «ۇلە» تۇبىرىنەن بىرتە-بىرتە پايدا بولعانى بايقالسا، ال قازىرگى موڭعول تىلىندە «ۇلەس» ماعىناسى مۇلدە باسقا سوزدەرمەن بەرىلىپ،  «ۋلس– مەملەكەت، حالىق» ءسوزى الگى سوزدەردىڭ وزگەرىسكە تۇسۋىنەن ەمەس، دايىن كۇيى تۇرك تىلىنەن الىنعانىن  كورەمىز.

قموڭع.  ۋلس  گوسۋدارستۆو، سترانا، نارود;  (دوليا  –  حۋۆ، حەسەگ; ۋدەل –  حارياات گازار).

40.  «ۆ وتۆەت نا ەتي سلوۆا يۋنوشي-ستولنيكا». ءتۇسىن: «باۋرچي. مونگ. پيسم. باگۋرچي; سوكر.سكاز. پ.124. – باۋرچين پوۆار، زاۆەدۋيۋششي پيششەي ي پيتەم». (وسى ءسوزدى (باقىرشى) انىقتاعان ءى ت.1 ك. 101-بەتىن قاراڭىز).

40. «كاك بىلو ۆ وبىچاە، سمازال بۋنچۋك (تۋق)  جيروم». ءتۇسىن: «تۋق-را ياعلاميشي, وت تيۋرك. گلاگولا ياگلاماك – مازات، (س-) جيروم، ماسلوم; تۋق (ۆاريانت تۋع) تيۋرك.-مونگ. «زناميا، بۋنچۋك»، زايم. كيت. – دۋك > دۋ – زناميا.»

دتس 584: ءتUۇ   زناميا، بۋنچۋك:  kun ءtuۇ ءbolۇil   سولنتسە ستانەت زنامەنەم (لوك 12₂);  دتس 223:  JAY  جير، ماسلو:  ol ءjaۇ erutti  ون راستوپيل ماسلو (مق ءى 208).

ققاز. تۋ  زناميا; (ماي – ماسلو;  جاق، جاعۋ – ماج، مازات).

قموڭع.  تۋگ  زناميا; (ماسلو – توس; مازات – تۇرحەح، نيالاح).

متكس:  مولتسوگ تۇرك. Buncuk /bunjaq;

تۇرك ءسوزى «بۇنجاق»; ەكىنشى بۋىن «ياق، جاق، مايلا» ءسوزى. «بۇنجاق» – «جا-ت» جازعان «تۋعا ماي جاعۋ» داستۇرىنەن شىققان ءسوز بولسا كەرەك

41. «ۆىترەبوۆالي شامانا (قام) يز پلەمەني تاتار، پو يمەني چاركيل-نۋدۋن. ون سوۆەرشيل كاملانيە» ۆ تەكستە كاملاماشي.

دتس 413: QAM   شامان (س رازليچنىمي وتتەنكامي زناچەنيا: ۆراچەۆاتەل، يستسەليتەل; پروريتساتەل، پرەدسكازاتەل; زاكليناتەل، كۋدەسنيك، چارودەي، ماگ، ۆولشەبنيك; كولدۋن): qam irqladi   شامان پرەدسكازال سۋدبۋ (مق ءىىى 443); دتس 415: QAMLA   كاملات، سوۆەرشات شامانسكيە وبريادى: er abqa barmis ءtaۇda qamlamis tanrida erklig ter anc`a bilinlar jadiz  ol   مۋجچينا پوشەل نا وحوتۋ، ۆ لەسۋ ون كاملال، گوۆوريا، چتو ون سيلنەە بوگوۆ; تاك زنايتە: ەتو پلوحو  (ThS II₁₇).

قازىرگى قازاق جانە موڭعول تىلدەرىندە كەزدەسپەيدى. قازاقتىڭ «قامشى، قامشىلاۋ» سوزدەرى وسى، «قاملاۋ» سوزىنەن بولۋى مۇمكىن).

42. «ي ودنوي گرومادنوي چاشي كۋمىسا» ۆ تەكستە اركۋت».

قاتە اۋدارعان. بۇل قىمىز ەمەس، ماي شايقاعاننان  قالاتىن ىركىت. ( ءى ت. 1 كىت. 137 بەتىندەگى «دۇع» سوزىنە انىقتامانى قاراڭىز).

دتس 212: IRKIN:  irkin suv    سكوپيۆشاياسيا ۆودا (مق ءى 109);  IRKIL  وت irk-: su telim  irkildi   منوگوچيسلەننوە ۆويسكو سوبرالوس (مق ءى 249).

ققاز: ىركىت وستاۆشاياسيا كيسلايا ۆودا پوسلە سبيۆانيە ماسلو (ۋپوترەبلياەمايا كاك ناپيتوك).

43. «دال ۆىشەۋپوميانۋتومۋ بۋلاگاچي پودستاۆۋ» ءتۇسىن: ۇلاع. تيۋرك. ۋلاگ، مونگ. پيسم. ۋلاعا – پەرەكلادنىە، پودستاۆى. ( ءى ت.1 ك. 145- بەتىندەگى  ۇلاع، كولىك سوزى تۋرالى  انىقتامانى قاراڭىز).

43. «رازدەليۆ مەجدۋ ۆويسكامي بەسچيسلەننوە كوليچەستۆو دوبىچي»… ءتۇسىن: ۋلدجا، مونگ. پيسم. ولدجا – ۆوەننايا دوبىچا».

ققاز. ولجا   دوبىچا.

قالم. ولج  اۆح  دوبىت.

قموڭع. ولسون، ولز    دوبىچا.

سست-ميا: ولجي   پلەننيك.  مانجۇر تىلىندە 1. ولجي – سوعىس تۇتقىنى;  2. ولجيلا  –تۇتقىنعا الۋ، سوعىستا تابىس تابۋ;  بۋريات تىلىندە:  پايدا  تابۋ، كىرىس (پريبىل، دوحود، ۆىگودا).

44.  «ون سنيال س نوگ ساپوگي (ۇع)».

مق № 236: ۇعۋق  – گالوشا;  دتس 608: UJUQ   ۆويلوچنىي چۋلوك: bir qaj bir ujuq c`aruq  ودنا پارا وبۋۆي، ودنا پارا چۋلوك ي پارا چارىكوۆ (مو ءى₁₀).

ققاز. ۇيىق   اياقكيىم ىشىنەن كيەتىن، قونىشى قىسقا  توقىما بايپاق (قتتس 85).

قموڭع. ساپوگ – ساۆحين گۋتال; گالوشي – گالوش.

44. «مەجدۋ تەم ەسۋكە-باحادۋر ۋجە پرينەس ەدۋ (اش) ي وني بىلي زانياتى ەگو وپلاكيۆانيەم». (اس بەرۋ)

دتس 61: AS   ى. ەدا  (مق ءى 80); 2. پير، ۋگوششەنە، زۆانىي وبەد:  qali asqa beglar oqisa seni  ەسلي بەكي پوزوۆۋت تەبيا نا پير (جب 143₁₀);  ASA (اشا)   ەست، كۋشات:   as` ersar asajin  دادۋت پيششۋ، بۋدۋ كۋشات (LCK 1056₈).

ققاز. اس  ەدا، پيششا;  اس   پير، ۋگوششەنە. (بۇل جەردە قادان باتىردى قازا بولدى دەپ ويلاپ، ەسۋكەنىڭ اس بەرە باستاعانى ايتىلعان).

قموڭع.  ەدا – حوول، يدەە;  پير – ناير. حۋريم; ( پومينكي – دۋرسگالگ، تەمدەگلەح).

دتس-دا «اس» – يران تىلىندەگى ءسوز دەلىنىپ، سۇراق بەلگىسى قويىلعان. الايدا  پارسى تىلىندە بۇل ءسوز «حوكار» (ارابشا «تاعام»). پارسى تىلىندەگى «اشپاز» ءسوزى – تۇركتىڭ «اس باسشىسى» سوزىنەن. «اس» ءتۇبىرلى تۇرك سوزدەرى: اس، اسا، اساۋ، اساتۋ، اسابا، استىق، اش، اشىعۋ، اش قارىن، اشارشىلىق، ت.س.س.     

45.  «كادان-تايشي راسپولوجيلسيا ۆ ستەپي كۋي-كەحەر». ءتۇسىن: «ساحرا-ي كۋي كحر; مونگ. پيسم.  كەگەر –ستەپ». ء(ى ت.1 ك.175-ب. انىقتامادا  كەحەر  قازاقشا قىر، قىرات ەكەنى  ايتىلعان).

45.  «ۆەلي پريۆولنۋيۋ جيزن» ءتۇسىن: دجيرعاماشي كۋنيم.

دتس 268: JIRLA    پەت: ol jir jirladi   ون پەل پەسنيۋ (مق ءىىى 3); JIRAYU   پەۆەتس، سكازيتەل (مق ءىىى 36).

ققاز. جىرعاۋ – ۆەسەليتسيا. ىرعالىپ-جىرعالىپ – اسىقپايتىن كىسىگە ايتىلاتىن ءسوز. جىراۋ – پەۆەتس، سكازيتەل; «جىرعاعان كۇنىم» – دەن، كوگدا پرەداۆالسيا ۆەسەلي.

قالم: جيرھح  ناسلاجداتسيا; جيرھل   ناسلاجدەنيە.

قموڭع. جارگال (تسەنگەح، جارگاح) – ناسلاجداتسيا.

سست-ميا: جيرگا  ناسلاجداتسيا;  سولون، مانجۇر: جيرگا; بۋريات: جارگا. ياكۋت: سارگى. بارلىعىنا «كونە موڭعول تىلىنەن ەنگەن» دەلىنگەن.

48. «پلەميا  كيات-بۋردجيگين پرويسحوديت يز ەگو پوتومستۆا. زناچەنيە «بۋردجيگين» – «سينەوكوي».

بۇل ءسوزدىڭ تۇبىرىندە  سۇر، بور، بۋرىل ءتۇستى  دەگەندى بىلدىرەتىن «بور»  (كوكجال) ءسوزى تۇرعانى جانە ونىڭ «قاسقىر» ءسوزىنىڭ  بالاماسى  رەتىندە قولانىلعانىن كورەمىز:

دتس 118: ءBوRI  ۆولك: bori qosnisin jemas  ۆولك سۆوەگو سوسەدا نە ەست ( MK III 220); ءBوRLAJU   پودوبنو ۆولكۋ:  ulsip eran borlajau  مۋجي زاۆىلي پودوبنو ۆولكام (MK I 189).

ققاز.   بور, بۋرىل, بوز، سۇر  – زاتتىڭ تۇستەرى;  ءبورى – قاسقىردىڭ سينونيمى.

قموڭع: بوردۋ – سەروۆاتىي;  بوردوح – دەلاتسيا سليشكوم سەرىم.

قازىرگى موڭع. «بۋرجيح» ءسوزى «بۇيرالانۋ» دەگەندى بىلدىرەتىن مۇلدە باسقا ماعىناداعى ءسوز. «بور» ءتۇبىرلى (سۇر ءتۇس جانە قاسقىر ءسوزىنىڭ بالاماسى رەتىندە) موڭعول تىلىندەگى بارلىق سوزدەردىڭ تۇرك تىلىنەن ەنگەن سوزدەر ەكەنىن متكس جيناعىنان كورەمىز:

متكس: بور: بور دارس; تۇرك. bor; ءبۇري تۇرك. Buri/ bori~borite; كونە  موڭع. buri; بور (ساارال); ءبورت تۇرك. Bori~borida`; كونە موڭع. boritu;  «چونو».

شەجىرەلەر مەن تاريحي شىعارمالاردا «موڭعول حالقىنىڭ ءتۇپ اتاسى» دەلىنىپ جۇرگەن بورتەنىڭ ەسىمى  تۇرك ءسوزى ەكەن. سوندىقتان «بۋرجيگين» – قياتتاردىڭ بورتە (قاسقىر) ەسىمدى كىسىنىڭ ۇرپاعى ەكەندىگىن بىلدىرەتىن: «بۋر، بور، ءبور» ءتۇبىرلى سوزگە، «تەگىن» ءسوزىنىڭ قوسىلۋىنان پايدا بولعان «ءبورى تەكتى» ماعىناسىنداعى ءسوز (دتس 547: تەGIN تيتۋل، پريسوەدينياەمىي ك يمەنام ملادشيح چلەنوۆ حانسكوي سەمي; پرينتس  (كچ 24; مق ءى 413; كر 22₂).

شىڭعىز حاننىڭ جيىرما ەكىنشى اتاسىنىڭ ەسىمى بورتە. بۇل ءسوز سوندىقتان «بورتەنىڭ تەگى» ءسوزىنىڭ ىقشامدالىپ ايتىلۋىنان پايدا بولعان. ال «بورتە» – كوكجال (قاسقىر) ءسوزى. سوندىقتان مۇنى «قاسقىردىڭ تەگى، ءبورى تەگى» دەپ ايتۋعا دا بولادى.

48. «ەگو دەتەي ي ۋرۋگا ەگو»…تۇسىن: ۇرۇع, مونگ. پيسم. ۋرۋع – پوتوموك، وتپرىسك داننوگو رودا (وبوع), ا تاكجە سوروديچ. تەرمين ۇرۇع ۆ تەكستە لەتوپيسي ۋپوترەبلياەتسيا ۆ سوبيراتەلنوم زناچەني – «رود».

دتس 615:  URUY    1. سەميا، سەمەنا; 2. رود، پوتومستۆو: bizdin ءuruۇbiz senin ءjiۇacinnun ءuruۇi bolmus bolup turar   ناش رود ياۆلياەتسيا رودوم تۆوەگو (رودوسلوۆنوگو)  درەۆا (لوك 22₂); 2.سەمەنا، زەرنو.

ققاز.  رۋ (ۇرۋ)    رود، پلەميا;  ۇرىق   سەميا، سەمەنا.

قموڭع.  ءۇر  حورونگو   سەمەنا.

سست-ميا: ۋرۇ   رودنيا; ەۆەنك: ۋرۇ – رودنيا. وت ياكۋت.

48. «بۋرالگي-كيات بىل شۋكۋرچي ي يناكوم». ءتۇسىن: «مونگ. شيكۋرشي – «زونتونوسەتس»، يناق; مونگ. يناع – بليزكي درۋگ، ناپەرسنيك; (شۋكۋرچي – «سۋدان قورۋشى» دەگەن بولجامدى ءى ت. 1 ك. 118- بەتىنە بايلانىستى ايتتىق).

يناق سوزى جايىندا: دتس :  ءumuۇ ءinaۇ پارن. نادەجدا، ۆەرا: jirtincka ءumuۇ ءinaۇ torutunuz  تى ياۆيلسيا دليا ميرا نادەجدوي (تت ءىىى₇₃).  بۇل 1 كىت. 139 بەتىندەگى «ينانچ» – يلانۋ، سەنۋ سوزىمەن ماعىنالاس ەكەن:  دتس 218: INAN  ۆەريت، دوۆەريات: men anar inandim  يا ۆەريل ەمۋ (مق ءى 206);  INANC` – 1. ۆەرا، دوۆەريە; 2. «دوۆەرەننىي» چين، دولجنوست: inanc` bek  دوۆەرەننىي بەك (مق ءى 133).

ققاز.  يلان – ۆەر; يلانۋ – ۆەريت.

قموڭع. ۆەريت – يتگەح.

متكس: ينينچ تۇرك ءسوزى – inanc`; ينال تۇرك ءسوزى – inal; ينالچي تۇرك ءسوزى – inalc`i; ياناگ تۇرك. ءىnaq; مونگ.پيسم. ءinaۇ;   «ina – يتگەح، نايداح»  دەلىنىپ، بۇل ءسوزدىڭ ماعىناسى «امراگ» – ۇناعان، سۇيىكتى، قىمباتتى (كىسى) دەپ اۋدارىلعان. (دتس 42: AMRAQ  ليۋبيمىي، ۆوزليۋبلەننىي درۋگ: amraq ءkوڭul   پلامەننوە سەردتسە (بۋكۆ. ليۋبياششەە) (مق ءى 101).

49. «سلوۆو كيان زناچيت پو-مونگولسكي «سترەميتەلنو نەسۋششيسيا پوتوك». ءتۇسىن: «ۆ مونگولسكوم نە زاسۆيدەتەلستۆوۆانو». ء(ى ت.1 ك. 154-بەتىندەگى  قيان، قۇيان سوزىنە ايتىلعان انىقتامانى قاراڭىز).

51. «تادجۋ-گۋرگەن، كوتورومۋ چينگيز حان وتدال سۆويۋ ملادشۋيۋ دوچ التالۋن». ءتۇسىن: كۋركان – مونگ. پيسم. كۇرگەن – زيات. شىعىس تۇركتەرىنىڭ سالتىندا ۇيلەنەر جىگىت قىز ۇيىندە ءۇش جىل «كىرمە» بولۋىنان شىققان ءسوز سىڭايلى.

ققاز. كىر   ۆحوديت;  كىرگەن   ۆوشەدشي;

قالم. گەر  ۇي،  ء(ۇيلى بولعان).

موڭع. گەر   ۇي  (دوم).

سست-ميا: مانجۇر ءسوزى:  حۋرگەن  1) زاپرياجكا سكوتا (پود ودين پلۋگ); 2) سچەتنوە سلوۆو زاپرياجەك.

شەجىرەلەردە كۇيەۋ بالالاردىڭ بارلىعى «گۇرگەن» (كىرمە بولىپ ۇيلەنگەن، قوساقتالعان) سوزىمەن اتالعان. اقساق تەمىر ەسىمىنە «كورەگەن» دەگەن ءسوزدىڭ قوسىلۋى – ونىڭ شىڭعىز حان تۇقىمىنىڭ قىزىنا ۇيلەنىپ «كۇيەۋ بالا – گۇرگەن» بولعاندىعىنان. (دۋلات اقىن: «اقساق تەمىر كورەگەن، ازۋىن ايعا بىلەگەن»).  بىراق بۇل ءسوزدى قيدان-قاراقىتايلار بيلەۋشىسىن اتايتىن «گۇر-حان» ( باس حان، مەملەكەت حانى) سوزىمەن شاتاستىرماعان ءجون.

51.  «پەرۆىي سىن، ستارشي ي لۋچشي يز ۆسەح – تەمۋدجين».

«شىڭعىز» ءسوزى تۋرالى گ.رۋبرۋكتىڭ 1255 ج. جازعان   «پۋتەشەستۆيە ۆ ۆوستوچنيە سترانى» (الماتى،1993 ج.159-160 ب. ) كىتابىنان: « وني نازىۆايۋت چينگيزا  زۆونوم جەلەزا، تاك كاك ون بىل كۋزنەتسوم».

دتس 551: TEMURC`I  كۋزنەتس: temurci qilic` toqidi  كۋزنەتس كوۆال سابليۋ (مق ءىىى 268);   temurci etukc`i  jana qirmaci   كۋزنەتس، ساپوجنيك، ا تاكجە كوجەۆنيك (جب 321₅).

ققاز. تەمىرشى  (ۇستا) – كۋزنەتس. (تەمىر+شىڭ، شىڭ – تەمىردى وڭدەۋشى، شىڭداۋشى، ۇستا).

قموڭع. ءتومورچ (ين)   كۋزنەتس، سلەسار; ءتومورچني  كۋزنەچنىي.

51. «ۆتوروي سىن بىل دجوچي-كاسار. دجوچي – يميا، ا زناچەنيە كاسار – حيششنىي زۆەر».

ققاز.  قاس – ۆراجدەبنىي;  قاسار, قاسارىسۋ  – ياروستنو  پروتيۆيتسيا; قاجار، تىسپەن قاجاۋ – كۋسات، گرىزت.

قموڭع. حازاار (قاجار)  – ۋزدا، ۋزدەچكا; حازاارگۇي – بەز ۋزدى، نەوبۋزداننىي.

52. «ناحوديتسيا  ۆنۋتري مونگولي نا سەۆەرو-ۆوستوكە، ۆ پرەدەلاح ي كۋلە-ناۋرا»  ءتۇسىن: اركۋنە, مونگ. پيسم. ەرگۇنە، – رەكا ارگۋن، يستوك امۋرا (قاتە! ەرگەنە قون تۋرالى ءى ت.1 ك.  153-بەتتەگى انىقتامانى قاراڭىز).

54. «تۋكانا ون سويزۆوليل سدەلات يداچي»; ءتۇسىن: يدادجي, ۆيديمو، ديالەكت. فورما تيۋرك. ۋدايچي – ليتسو سوستوياششەە پري پومەششەني يلي اپپارتامەنتاح گوسۋداريا، نا وبيازاننوستي كوتوروگو لەجالو تاكجە ۆۆوديت ك حانۋ پرەدستاۆليايۋششەەسيا ەمۋ ليتسو. سر. مونگ. پيسم. ەگۋدەچي – پريۆراتنيك».

دتس 217: ID   پوسىلات: tudun ءjamtardiۇ  idtim   يا پوسلال تۋدۋن-يامتارا (بك₄₀);  UD, UDU, UDUN   ۆسلەد، زا، سلەدوۆات (TT X₅₃₄); UDUZ -  ud-: otukan ءjisۇaru udiztim   يا زاستاۆيل (ۆويسكو) سلەدوۆات ك وتيۋكەنسكوي چەرني (تون₁₅).

ققاز. ەت   دەلات; ءوت  پروحوديت;  (وتكىزۋشى – پروۆوجاتىي، پريۆراتنيك).

ورىستىڭ «يدي، يدتي، يدۋ، ەدۋ، ەحات» سوزدەرى  تۇركتىڭ وسى «ءوت، ەت» ەتىستىگىنەن بولار. وسىلارمەن  ماعىنالاس دتس سوزدىگىندە «ۇز»، «ۋد»، «ۋدۋ» مىسالدارى كەلتىرىلۋىنە قاراعاندا «ۇزاتۋشى»، «ۇدەرە (كوشۋ)» سوزدەرى دە وسى تۇبىردەن سياقتى.

قالم. ءۇۇد  ماناچ پريۆراتنيك; ءۇدشاچ  پروۆودنيك، پروۆوجاتىي; (ۇۇدنا حارۋلچ ء(وتۋدى قاراۋشى!).

قموڭع. ءۇدني ( حاالگاچ، ءۇدني مانااچ گونير) – پريۆراتنيك.

54. «مۋگەدۋ ي كۋرتۋكە ناحوديليس ۆ تاما». ءتۇسىن: تاما  – ۆويسكا، نازناچاەمىە مونگولامي ۆ زاۆوەۆاننىە وبلاستي دليا پوددەرجانيا تام پوريادكا ي وحرانى گرانيتس».

دتس 529: تام   ستەنا: ol ءtamiۇ joladi   ون پودپەر ستەنۋ (مق ءىىى 89); topraq qaza tam toqiju   كوپايا زەمليۋ، ۆوزدۆيگايا ستەنۋ (تت VI₈₂).

ققاز. تام  ستەنا، يزبا; تاما – قازاق حالقى قۇرامىنداعى  رۋ اتاۋى، «قالدىرىلعان اسكەر» دەگەن ماعىنادان پايدا بولعان سىڭايلى.

قموڭع. تام  اد.

تامىزىق – وتتى نەمەسە  جانجال تۇتاندىرۋ ماعىناسىنان «تامۇق» (توزاق) ءسوزى تۋعان سىڭايلى. «تامىز» دەگەن اي اتى دا تۇرك ءسوزى ەكەن. الايدا بۇل سوزدەر «تاما» سوزىنە تەك فونەتيكالىق ۇقساس، ال ماعىناسى بولەك.

56. «سلەديل زا پوريادكوم ۋ كونوۆيازي»; ءتۇسىن: كرياس-را ياساميشي. كيتايسكي تەكست تسي-لە-سى س.چ پەرەۆوديت كاك (كيرەس) ي پوياسنياەت ەگو كاك  «مەستو ۆنە حانسكوي ستاۆكي، گدە پريۆيازىۆايۋت لوشادەي». يازىكوۆايا پرينادلەجنوست نە ۋستانوۆلەنا»

دتس 301:  KER-  1. راستياگيۆات، ناتياگيۆات: er jip kerdi   مۋجچينا ناتيانۋل نيت (مق ءىى 8); 2. پرەگراجدات، زامىكات: beg jol kerdi  بەك پرەگراديل دوروگۋ (مق ءىى 8); KERIS   سوۆمەستنو راستياگيۆات چتو-ليبو: ol mena jip kerisdi   ون سو منوي راستياگيۆال نيت (مق ءىى 98); KERIL- 1. بىت ناتيانۋتىم، راستيانۋتىم:  uruq kerildi   ۆەرەۆكا بىلا راستيانۋتا (مق ءىى 136).

ققاز.  كەر، كەرۋ  راستياگيۆات، ناتياگيۆات;  كەرمە – ات بايلايتىن ورىن  (مەستو، گدە ەست ناتيانۋتايا ۆەرەۆكا دليا پريۆيازىۆانيە لوشادەي – كونوۆياز).  «جا-ت»: «ات كەرمەسىندەگى ءتارتىپتى باقىلاۋشى» دەگەن ماعىنادا جازعان بولسا كەرەك. قازاقتا «ات جاقسىسى كەرمەدە, كىسى جاقسىسى تۇرمەدە» دەگەن ماقال  بار.

قالم. كونوۆياز – ءمور ۇيدگ ھازر.

قموڭع. كونوۆياز – مورينى ۋياا.

 

                        

                                           ءى توم. 2 كىتاپ، (2-ءبولىمى).

  

بۇل بولىمدە شىڭعىز حاننىڭ تۋى، شىعىس تۇرك تايپالارىن بىرىكتىرۋ جانە تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەستەرىنىڭ تاريحى بايان ەتىلەدى

     

70-بەت. «كۋلۋكامي نازىۆايۋت تەح يز ليۋدەي، كونەي ي پروچيح، كوتورىە ۆىدەليايۋتسيا، پرەۆوسحوديات درۋگيح ي ستويات ۆپەرەدي» ءتۇسىن: «مونگ. پيسم. كۇلۇگ  – وتبورنىي كون، سكاكوۆايا لوشاد; و ليۋدياح– گەروي، بوگاتىر». 

دتس 326: KULUG (كۇلۇگ) سلاۆنىي، زنامەنيتىي: ءantaۇ kulug ءqaۇan ermis` ستول زنامەنيتىمي كاگانامي  بىلي وني (كتب₄).

ققاز. قتتس 428: كۇلىك  1. ءسايگۇلىك، جۇيرىك، شاپشاڭ. 2. اتتى ساناتقا قوسۋعا بايلانىستى ات سىنى.

70. «پو يمەني  دجاۋر-سەچەن». ءتۇسىن: ساچان; مونگ. پيسم. سەچەن – مۋدرىي، كومپونەنت پري يمەناح سوبستۆەننىح».

دتس 497:S`ES`  رازۆيازىۆات، راسپۋسكات: er tugun sesdi    مۋجچينا رازۆيازال ۋزەل (مق ءىى 293);  SESIL  – ستراد. وت ses (شەش)  – رازۆيازىۆاتسيا، راسپۋتىۆاتسيا: alqu ءtinliۇn ءnizvaniliۇ ءbaۇ tugunlari kedun sesilip   ۋزى ي پۋتى ستراستەي ۆسەح جيۆىح سۋششەستۆ بىلي چۋدەسنو رازۆيازانى  (Suv 678₁₀).

ققاز. شەش، شەشۋ   رەشات، راسپۋتىۆات; (شەشەن – وراتور).

قمونع. تسەتسەن  مۋدرىي، مەتكي.

85. «ۆ مەستنوست، نازىۆاەمۋيۋ ۋلاگاي-بۋلاك، ۆ پرەدەلاح سااري-كەحەر، بىۆشۋيۋ يۋرتوم چينگيز-حانا».

دتس 608: ULAY- (ula)   سوەدينەنيە، سۆياز: ءulaۇi uza tutuzmis`  دەرجيتسيا سوەدينەنيەم كوستەي (Suv 614₁₂); دتس 609: ULAS - وت  ula: bir nەڭ birga ulasdi   ودنا ۆەشش سوەدينيلاس ك درۋگوي (مق ءى 189);  دتس-151: BULAQ   رۋچەي، يستوچنيك:  aqa tinmaz ertar bulaqlar ara  تو وني تەكۋت ي يزليۆايۋتسيا پودوبنو يستوچنيكۋ (جب 392₁₂).

ققاز. ۇلاسۋ، ۇلاسقان – سوەدينەننىي، پرودولجەننىي;  بۇلاق   رۋچەي. (قۇلاعۋ، حۋلاگۋ ەسىمى وسى ۇلاسۋ (جالعاسۋ) سوزىنەن).

قموڭع. سوەدينەنيە – ءنيلۇۇلەح, نيلەح، زالگاا حولبوو، ت.ب.; بۋلاگ  (گورحي)  – رۋچەەك.

85.   «ۆ پرەدەلاح سااري-كەحەر»:

دتس 488: SARIY  جەلتىي (مق ءى 374): ءsariۇ altun urun kumus`  جەلتوە زولوتو، بەلوە سەرەبرو (تون₄₈);  دتس 445: QIR  1.پلوسكوگورە (مك ءى 324); 2. پولە; jazi tag qir  راۆنينى، گورى، پلوسكوگورە (جب16 ₁₃);

ققاز. قىر (قىرقا)   پلوسكوگورە، پولە، ستەپ;  سارى  جەلتوە; (سارى-قىر – جەلتوە پلوسكوگورە،  پولە، جەلتايا ستەپ).

قموڭع. حەەر ( تال، گازار) – پولە; شار ( ءبوورونحي، ەۆلەرەگچ) – جەلتىي.

متكس:  ساريگ تۇرك.  ءsariۇ;  موڭع.پيسم. ءsariۇ;

حVII عاسىرداعى  موڭعول ادەبيەتىنىڭ ۇلگىسى سانالاتىن «شارا تۋدجي» (جەلتايا يستوريا») شىعارماسى اتاۋىنىڭ ءبىرىنشى ءسوزى تۇركتىڭ «سارى» ءسوزى.

 110.  «ۆ گوروداح ۋيگۋروۆ ي تانگۋتوۆ بىلا سمۋتا (بۇلقاق)»

دتس 122: BULYAQ  ۆولنەنيە، سمۋتا: bilig birla suzlur bo,un ءbulۇaqi   زنانيەم ۋسپوكايۆايۋت سمۋتى ۆ نارودە (جب 2811);  tanri jer ءbulۇaqin ueun  تاك كاك نەبو ي زەمليا پريشلي ۆ سمياتەنيە (كت₄₄);  2. BULYA   پەرەمەشيۆات، سمەشيۆات: ol tutmac` ءbulۇadi  ون مەشال لاپشۋ (مق ءىىى 289).

ققاز. بۇلعاۋ (ارالاستىرۋ; قولدى بۇلعاۋ) – سمەشيۆات. (ورىس جازۋشىسى م. بۋلگاكوۆ فاميلياسى وسى سوزدەن). بۇلعاق – (كونە) بۇلىك, كوتەرىلىس – ۆوسستانيە، بۋنت.

قموڭع.  بۋديليح، حوليح، حيح،  حۋتگاح، ت.ب.– سمەشيۆات; (ۆولنەنيە – دولگيو، داۆالگاا، ت.ب.;  ۆوسستانيە – بوسلوگو; سمۋتا – سامۋن، ۇيمەەن).

110. «وستانوۆيليس ۆ دولينە رەكي ۆ ۋششەلە، يميا كوتوروگو قاراۋن-قاپچال، چتو زناچيت «چەرنىي لەس».

قاتە. قاراۋن قاپشال – قارا قاپشال (قاپشاعاي) – «چەرنوە ۋششەلە، تەسنينا» بولۋعا ءتيىس.

دتس 422: QARA   چەرنىي: osul ءoۇulnun… qaslari qara  erdi    ۋ ەتوگو مالچيكا… بروۆي بىلي چەرنىمي (لوك 17).

دتس 420: QAP    بۋرديۋك، مەشوك (مق ءىىى 146); دتس 420:  QAPسAQ (قاپچاق) - مەستو سليانيا رەكي س پريتوكوم (مق ءى 471);  تۋررس:  kapiz   كانون;  ازرس: كاب – كامەنيستىي وبرىۆ.

ققاز.  قارا  چەرنوە; قاپ  مەشوك;  قاپشاعاي   ۋششەلە، تەسنينا.

قموڭع. حار (باران) – چەرنىي; حاۆتسال   ۋششەلە.

111.  «ناحوديليس ۆ مەستنوستي، نازىۆاەموي تەلەدۋين-امسارە»  ءتۇسىن: «مونگ. امسار – ۆحود ۆ ۋششەلە، تەسنينا».

قاتە! «ۋ ۆحودا ۆ ۋششەلە» (قاپشالدىڭ اۋزىندا) بولۋعا ءتيىس;

تۋررس:  امبار – ۆحودنايا (كومناتا), چۋلان; ازرس: انبار  – سكلاد، كلادوۆايا، امبار; امبىر اعىز –چەلوۆەك س شيروكيم رتوم (ستر.33-34).

ققاز. قامبا (كومبە)  – كلادوۆايا.

قالم.  امن – روت، ۋستا;  امار كەلح – سكازات ۋستنو; امبار – امبار، كلادوۆايا.

قموڭع. امسار – گورلىشكو، وتۆەرستيە; ام – روت; حاۆتسالىن امسار (دەەر) – نا كرايۋ پروپاستي.

112. «ۆ گودۋ كوين, كوتورىي ياۆلياەتسيا گودوم بارانا».

دتس 453: QOJ    وۆتسا:  ءjaۇisi qoj teg ermis`   ۆراگي ەگو بىلي پودوبنى وۆتسام (KTب₁₂); QOJCI پاستۋح، چابان  (ThS ءىى س₃);  qoj jil كالەند. گود وۆتسى  (KT₅₃ ); Cp. qoj, qojin, qojun, qon;

ققاز. قوي   وۆتسا، باران.

قموڭع. حون  وۆتسا، باران.

113. «ودين يز ەميروۆ بۋيۋرۋك-حانا، پو يمەني كوكەسۋ-سابراك» سلوۆو كوكەسۋ زناچيت چەلوۆەك، گولوس كوتوروگو وسيپ ۆسلەدستۆي كاشليا ي گرۋدنوي بولەزني».

نايمان قولباسشىسىنىڭ لاقاب اتى  كوكساۋ-سىبىرلاق :

دتس 313: KOKUZ ، KOKUS (كوكۇز)     گرۋد:   koksi ara ot tutar   ۋ نيح ۆ گرۋدي دىميتسيا وگون  (MK I 230);  kokuzu ءaduۇ kokuzu teg erdi   ەگو گرۋد بىلا پودوبنا گرۋدي مەدۆەديا (لوك 2₄).

دتس 513:  SUFSA    ناشەپتىۆات: ol qulaqqa sufsadi   ون ناشەپتىۆال ەمۋ نا ۋحو (MK III 286);   SOVLAN  شەپتات، ناشەپتىۆات:  qis ءjajۇaru sovlanur  زيما ناشەپتىۆاەت لەتۋ (مق ءىىى 278).

ققاز. كوكىرەك – گرۋد; كوكساۋ – گرۋدنايا بولەزن (برونحيت، كوكليۋش). سىبىرلاق – گوۆورياششي شەپوتوم (وت كورنيا   ءسوۆ، سۋب، سوۆ، سۋف   سلوۆو «سۋفلەر»).

قموڭع. ءحوح (تسەەج، حەنحەدەگ) – گرۋد; (كورميت رەبەنكا گرۋديۋ – حۇۇحديگ ءحوحور تەجەەح;  شەپوت – شيۆنەەن، شيۆنەح.

113. «وبلاست نايمانوۆ، نازۆانيە كوتوروي بايتاراك-بەلچيرە». «دليا گوسۋداريا نايمانوۆ سوسۆاتالي ۋ گوسۋداريا ونگۋتوۆ دەۆۋشكۋ، پو يمەني بايتاراك».

نايمان دا، وڭعىت (ۋاق) تا تۇرك  تايپالارى بولعاندىقتان بۇل  سوزدەر تۇركشە بولارى تۇسىنىكتى:

دتس 79: BAJ   بوگاتىي: baj er qoji   وۆتسا بوگاچا (ThS II40).

ققاز.  بايتەرەك   توپول.  (باي+داراق;  داراق – اعاش;  «دارعا اسۋ» – داراققا اسۋ، ت.س.س.). الايدا اڭگىمە وڭعىت تايپاسى حانىنىڭ قىزىنىڭ اتى  جايىندا بولعاندىقتان بۇل ءسوز «تەرەك-داراق» ەمەس، «جا-ت» جازعانداي «تاراق» ءسوزى بولار. بۇل ءسوز «شاش تاراۋ اسپابىن» عانا ەمەس،  تاراۋ، تارالۋ، ۇلعايۋ، ەتەك جايىپ ءونىپ-ءوسۋ دەگەندى بىلدىرەدى.  «ادىلەت» گازەتىندەگى (19.03.2011) «باتىر توقتاي قىز» ماقالاسىندا : «ۇل-تاراق» دەپ، بۇرىن قازاقتار ۇلدى  ۇل دەسە، قىزدارىن انالارىنداي  سىيلاپ، جىنىسىن اتاماي «تاراق» دەپ اتاعان»،–دەپ جازعان.

ال م. قاشقاري «ديۋان لۇعات ات-تۇرك»  ەڭبەگىندە ( № 2212):  «تاريم – وبراششەنيە، كوتوروە يسپولزۋيۋت پو وتنوشەنيۋ ك ۆزروسلىم ي يۋنىم پرينتسام ي پرينتسەسسام، ياۆليايۋششيميسيا پوتومكامي افراسيابا. ني ك كومۋ درۋگومۋ، كرومە پوتومكوۆ حاكانييا (كاگانسكي رود) تاك نە وبراششايۋتسيا، كاكيم بى ۆەليكيم ني بىل (ەتوت چەلوۆەك). التۋن تاريم – وبراششەنيە ك پرينتسەسسام» دەسە، ال № 2213 سوزدە: «تاريم – رەچنىە كانالى، راسپولوجەننىە ك توپيام ي زىبۋچيم پەسكام» دەلىنگەن (ز.-ا. م.اۋەزوۆا اۋدارماسى، الماتى. دايك-پرەسس، 2005. 347-ب.). ەندەشە، «بايتاراق» جەر اتاۋى «باي حانشا» ماعىناسىندا بولۋى  مۇمكىن.

113.  «بەلچيرە وزناچاەت ستەپ س وبيلنويۋ تراۆويۋ».

بۇل ءسوزدىڭ  «بەل»  جانە «چيرە» دەگەن ەكى سوزدەن تۇراتىنى بايقالادى.

دتس-93: BEL  حولم:  ءtaۇta uz joq saj jazita bel joq   ۆ گوراح نەت پەرەۆالا، نا پۋستىننوي راۆنينە – نەت  حولما (تت ءVىى 488).

ققاز. بەل   حولم.

قموڭع. حولم – دوۆ، گۇۆەە، بولدوگ، تولگوي.

قازاقتىڭ «تاۋ كوتەرگەن تولاعاي» ەرتەگىسىندەگى «تولاعاي» ءسوزى وسى «بەل»  (حولم، دوۆ) سوزدەرىمەن ماعىنالاس ەكەنىن كورەمىز.

«چيرە» ماعىناسى «ءشوبى (وتى) مول» دەپ تۇسىندىرىلگەن. بۇل «شالعىن، شۇرايلى» دەگەن قازاق سوزىنە سايكەس كەلەدى. (دتس : C`IVGIN  سىتنىي، ناسىششايۋششي، پيتاتەلنىي: civgin ot  پيتاتەلنايا تراۆا (مق 222). بۇدان گورى  «شىر» (ماي) ءسوزى دىبىستالۋ جاعىنان ۇقسايدى: دتس : C`IR    جير، سالو:  bu etta c`ir  joq    ۆ ەتوم مياسە نەت جيرا (مق 162₁₇);  (ورىس تىلىندەگى «جير» ءسوزىنىڭ تۇرك تىلىندەگى «شىر» سوزىنەن الىنعانىن كورەمىز!).

ققاز.  شالعىن  – وبيلنايا تراۆا. شىر (شىر ءبىتۋ – سەمىرۋ، مايلانۋ) – جير، سالو.

 قموڭع. جير – ءووح، توس; سالو – ءووح، تارگا.

الايدا وسى «بەل چيرە» ءسوزى «بەل شالعىن» يا «بەل شىر» دەلىنسە دە تۇرك (جانە جالپى التاي تىلدىك توبىنىڭ) ءتىل زاڭىنا سايكەس كەلمەيتىنىن كورەمىز. دۇرىسى «شالعىن (دى) بەل»، «شىر(لى)بەل، «ماي(لى)بەل» دەلىنىپ، سىن ەسىم ءبىرىنشى، ال زات ەسىم ەكىنشى تۇرعان بولار ەدى. سوندىقتان «چيرە» دە سىن ەسىمگە اينالدىرۋعا كەلمەيتىن زات ەسىم بولۋعا ءتيىس. مۇنداي ءسوز كونە تۇرك تىلىندە بار ەكەن:

دتس-523: SIRە (شىرە) ستول: qiriq sira qiriq bandan جapturdi – (وگۋز-كاگان) پريكازال سدەلات سوروك ستولوۆ ي سوروك سكامەەك (لوك 11₁).

قالم.  ءشيرا   ستول.

قموڭع. شيرەە  ستول.

سونىمەن «بەلشىرە»  اتاۋى «شىرەگە (ستولعا) ۇقساس بەل» دەگەندى بىلدىرسە كەرەك. قازاقتىڭ «شىرەنۋ» ءسوزى – «شىرە (ستول) باسىندا وتىرۋ» سوزىنەن بولۋى مۇمكىن). الايدا ەكى سوزدەن تۇراتىن «بەلشىرە» ءسوزىنىڭ شىن ماعىناسى ۇمىتىلعاندىقتان قازىرگى موڭعول تىلىندە «بەلچەەر» – «جايىلىم»  دەگەندى بىلدىرەدى.

قموڭع. بەلچەەر   پاستبيششە.

115.  «ي پوپروسيل ودنوگو يز زنامەنيتىح كونەي چينگيز-حانا، يميا كوتوروگو بىلو دجيكي-بۋرە»  ءتۇسىن: «سر. مونگ. پيسم. بورو – سەرىي»

قازاقتىڭ «جەكە-بۋرىل» نەمەسە «جەكە ءبورى» سوزىنە كەلەدى (اقمولا بەكىنىسىن الۋداعى ەرلىگى ءۇشىن كەنەسارى تولەبايدى  «جەكە باتىر» اتاعانىنداي).  تۇركتىڭ «بور»، «ءبورى» سوزدەرى تۋرالى ىلگەرىدە ايتتىق).

117.  «وني ۆىتاششيلي يز كوتلا باراني ۆنۋترەننوستي، كوتورىە وني ۆاريلي س كروۆيۋ، پودوبنو ..،». ءتۇسىن: «سكتۋ، چتەنيە ي زناچەنيە نە ۋستانوۆلەنو; سم. ت.ءى، كن. 1, ستر. 179. (ءسارۋھتۇي ەست مونگولسكوە نازۆانيە ەتوگو كۋشانيا. ن.م.پرجەۆالسكي: «باراني كيشكي پوسلە ۆىجيمكي يز نيح سودەرجيموگو ناليۆايۋت كروۆيۋ – ي ۆاريات پولۋچەننىە تاكيم وبرازوم كولباسى»).

دتس 509: SOQTU   كولباسا-كازى (مق ءى 416);  سر. sءoۇut;   SOQTUR – پوبۋد. وت soq- ءىى: ol bir neڭni birga soqturdu    ون ۆتيسنۋل ودنۋ ۆەشش ۆ درۋگۋيۋ (مق ءىى 185).

ققاز. قانسوقتا – جاڭا سويىلعان مالدىڭ قانىنا ءىش ماي، ازداعان ەت، ءدان قوسىپ، بۇيەنگە سالىپ پىسىرگەن شۇجىق (قتتس 473-ب.). سۇق، سۇعۋ – ۆتيسنۋت.

قموڭع. كولباسا – حيام;  ۆتيسكيۆات – چيحەج ورۋلاح.

شىعىس تۇركتەرىنىڭ «سۇق، سۇعۋ، شيحەج، چيحيك»، ت.ب. تۇردە ايتىلاتىن ءسوزى بۇگىندە حالىقارالىق  «سەكس» سوزىنە اينالعان.

118. «پوشەل پو دوروگە نا گورۋ كۋبا-كايا». ءتۇسىن: قۇبە-كيا; س.س. پ. 148 ي 151 – حۋباحايا»;

دتس 462: QUBA   تسۆەت مەجدۋ كراسنىم ي جەلتىم: quba at   سۆەتلو-بۋرايا (ساۆراسايا) لوشاد (مق ءىىى 217). دتس 406: QAJA   سكالا: telim so`zug uqsa bolmaz jalim qaja jiqsa bolmaz  نەلزيا پونيات (سمىسلا) منوگو(سلوۆنىح) رەچەي، (كاك) نەۆوزموجنو وبرۋشيت كرۋتۋيۋ سكالۋ (مق ءىىى 20); ءquruۇ qajاta suv aqar   يز-پود سۋحوي سكالى پوتەچەت ۆودا (تت VII 29₁₃).

ققاز. قۇبا قيا  بۋرايا سكالا.

قموڭع.  ساۆراسىي – حۋل; سكالا – حاۆتسگاي بايتس، تسوحنو.

120. «ۆ مەستنوستي ەدي-گوركان دال سراجەنيە دجامۋكە ي رازبيل ەگو». ءتۇسىن: يدي تەكستا – ۆوزموجنو، وپيسكا ۆمەستو تيني».

ەشقانداي دا «وپيسكا» ەمەس. بۇل «جەتى قورعان» ءسوزى.

دتس 259: JETI   سەم:  jeti bori ءوlturdum   ۋبيل سەم ۆولكوۆ (ە 11₁₀);  دتس  458: QORIYAN   ستان، ۆوەننىي لاگەر (كرەپوست): kun ءtuۇ ءbolۇil kok ءqoriۇan   بۋد زنامەنەم (ناشيم) سولنتسە، نەبو – كۋرگانوم (لوك 12₃).

تۋررس: Kurgan    كرەپوست، ۋكرەپلەنيە.

ققاز.  جەتى قورعان   سەم كۋرگانوۆ.

قموڭع.  سەم – دولوو. كۋرگان – بۋلش، وۆوو، دوۆ.

121. «نايمانى تەم ۆرەمەنەم سوۆەرشيلي ۆولحوۆانيە» تۇسىن: «ۆ تەكستە دجاداماشي كاردان، وت تيۋركسكوگو گلاگولا دجاداماق (ياداماق) – ناۆوديت دوجد، سنەگ ي بۋريۋ نا كوگو-ليبو يلي نا چتو-ليبو پوسرەدستۆوم كامنيا دجادا يلي يادا.»

دتس 247: JAT   kولدوۆستۆو، ۆولشەبستۆو سۆيازاننوە س ۆىزىۆانيەم دوجديا ي ۆەترا (مق ءىىى 159); تت ح₅₆₁); دتس 247: JATC`I   زاكليناتەل، ۆولشەبنيك: jatci jatladi  ۆولشەبنيك  پرويزنوسيل زاكلينانيا (مق ءىىى 307).

ققاز. جادى كولدوۆستۆو، ۆولشەبستۆو; جادىشى زاكليناتەل، ۆولشەبنيك; جادىلاۋ  ناۆوديت  پورچۋ.

قموڭع.  كولدوۆستۆو – يلبە، ۋۆديس; زاكليناتەل – تارينچ، حاراالچ; ۆولشەبستۆو – يلبە، شيد (؟).

122.  «وستانوۆيليس ستويبيششەم نا  كرايۋ ارالا، چتو زناچيت وستروۆ»

دتس 50: ARAL  وستروۆ; چاششا (؟): toquz arali ءsiۇun kejik men  يا مارال-ولەن س وستروۆا «دەۆياتكي»  (تھS ءىى₉₂).

ققاز. ارال   وستروۆ.

قموڭع. ارال  وستروۆ.

122. «زەمليا ەە – بەزۆودنايا پۋستىنيا (چۋل);

دتس 151: ءC`وl – : ءcوl – soqul- پارن. ۋبىۆات، يسسياكات (و ۆودە) : kol suvi kun ءcoۇi uza colup soqulup az-qija qalmis erdi   يز-زا سولنەچنوگو جارا ۆودا وزەرا ۋبىلا، ەە ستالو نەمنوگو (Suv 610<sub>9</sub>);   دتس -155: ءC`وllig  جيۆۋششي ۆ ستەپي:  onra kun ءtoۇsiqda bokli collig el   سپەرەدي، وت ۆوسحودا سولنتسا، (پريبىل) نارود، وبيتايۋششي ۆ بەكليسكوي پۋستىنە (كتب₄).  قاتە. شوللىگ – جيۆۋششي ۆ پۋستىنە.

ققاز. ءشول  پۋستىنيا.

قموڭع. ءتسول  پۋستىنيا;  (پۋستىر – سۋل گازار).

«سولعان، سولۋ»  ءسوزى دە (ۆيانۋت) «ءشول» سوزىمەن ماعىناسى جاقىن ەكەنىن كورەمىز.

123. «ون-حان: «…بوگ داست، وني پەرەنەسۋت (ۆسە ەتو» ءتۇسىن: چيداميشي كۋناند – وت تيۋركسكوگو گلاگولا چيداماق – تەرپەت، پەرەنوسيت: موچ».  بۇل ارادا  تۇركتىڭ «شىدام» جانە «كونۋ» سينونيم  سوزدەرى ايتىلعان:

تۋررس: C`IDAM   تەرپەنيە، ۆىنوسليۆوست; C`IDAMAK تەرپەت، ۆىدەرجيۆات، ۆىنوسيت; مق № 3354. كۋن (كون) – ۋكروششات، يسپراۆليات، تەرپەت، پەرەنوسيت، ي ت.پ. «ات كوندى»; دتس 314: كون  1. ۆىپرياملياتسيا: oq ءkوndi   سترەلا ۆىپرياميلاس (مق ءىى 199);  2. er jolqa ءkوndi   مۋجچينا ستال نا پراۆەلنىي پۋت  (مق ءىى 29).

ققاز. شىداماق، كونبەك (سينونيم سوزدەر) تەرپەت، پەرەنوسيت، ۆىتەرپەت. (شىدامدى، كونبىس – تەرپەليۆىي، ۆىنوسليۆىي).

قموڭع: تەرپەت – تەسەح، حۇلتسەح، تەۆچيح; ۆىنوسليۆىي – داامگاي، تەۆسەرگەي، ءولچير.

124. «بۋلدجر – سگوۆورنىي پير».

ققاز. بولجار (بولجام، بولجاۋ) – الدىن الا ويلاۋ، جوسپارلاۋ. (پلانيروۆانيە، دوگوۆورەننوست زا رانەە، ۋسلوۆيە).

قالم. بولزان   ۋگوۆور (و ۆرەمەني ي مەستە), دوگوۆورەننوست، ۋسلوۆيە.

قموڭع. بولزول   ۋسلوۆيتسيا.

125. «ۆسەح جە پوسلال ۆ دوزور ۆ مەستنوست ماو-ۋندۋر، چتو زا گوروي» ءتۇسىن: «مۋندۋر; س.س پ.170 – ماو-ۋندۋر، مونگ. پيسم. ماقۋ – پلوحوي، ءوندور – ۆىسوتا، ۆىسوكي»;

متكس:  ماحۋا حيند. mahua; مونگ.پيسم. mahu-a; ء(ۇندى ءسوزى).

مق №225  ونە  ۋسترەملياتسيا ۆۆەرح;  ءوندىر – «ءتاڭرى ءوت ءوندۇردءى»; دتس 385: ءوNDYR- پوبۋد. وت ءوn-  راستيت، پودنيمات:  taڭri ot  ءوndirdi   بوگ ۆىراستيل تراۆۋ (مق ءى 225).

ققاز. ءونۋ-ءوسۋ  –  راستي.

قموڭع.  ءوندور   ۆىسوتا.

125. «ەدۆا نە پەرەبيلي ستراجۋ   ي ليچنۋيۋ وحرانۋ (كازيكتان) ون-حانا». ءتۇسىن: «ترقاق; س.س.پ.191 –  تۋرحاح– كاراۋل، ستراجا; كەشيكتەن – گۆاردەيتسى، ليچنايا وحرانا، وبششەە نايمەنوۆانيە حانسكيح تەلوحرانيتەلەي»;

دتس 587: TURYAQ   ستوروج، ستراجا: kec`a tanda turqaqni tebratmasa   ۆەچەروم ي ۋتروم چاسوۆىح نە ۋداليات (جب 139₅).

ققاز.  تۇر – ستويات.تۇرعان – ستوياششي.

قموڭع. ستويات – زوسوح، بايح، گوزويح، توگتوح.

127. «زاگنال تەبيا ۆ گورنۋيۋ تەسنينۋ، يميا كوتوروي قاراۋن-قاپچال» س.س.پ111 – حابچال – تەسنينا، ۋششەلە»

دتس 420:  QAPسAQ (قاپچاق)    مەستو سليانيا رەكي س پريتوكوم (مق ءى 471).

ققاز. قارا  چەرنوە; قاپشاعاي  ۋششەلە، تەسنينا.

(وسى كىتاپتىڭ 110-بەتىندەگى «قاپشاعاي» سوزىنە انىقتامانى قاراڭىز).

128. شىڭعىز حان ءسوزى: «پوداۆ ەمۋ زناك، سنياۆ شاپكۋ، يا پومانيل ەگو رۋكوي»; ءتۇسىن: ديلاميشي; وت تيۋركسكوگو (تاتارسكوگو) گلاگولا تيلاماك – (پو) زۆات، پوكريچات، (پو) پروسيت، (پو) ترەبوۆات.

قاتە. بۇل جەردە: «كەلۋىن تىلەپ قول بۇلعادى» دەگەن ماعىناداعى سوزدەر بولسا كەرەك

دتس-560: TILA   حوتەت، جەلات، سترەميتسيا، دوبيۆاتسيا: sen edgu tila  سترەميس ك دوبرۋ (جب 2214); تILAمSIN - ol andin nen tilamsindi  كازالوس، چتو ون حوچەت (پوپروسيت) چەگو-تو (مق ءىى 259).

ققاز. تىلە، تىلەك  جەلانيە. تىلەمەك   پوجەلات.

قموڭع. جەلانيە – حۇسەل، دۋر، حۇسلەن، تاالال (؟);

129.  «پوسلە توگو يا پولەتەل، پودوبنو كرەچەتۋ»  ءتۇسىن: «سنككۋر, مونگ. پيسم. شينحۋر – سوكول;

دتس 525:  SUNQAR   سوكول، التايسكي كرەچەت:  ja birla oq birla sunqarni olturdi  ون ۋمەرتۆيل كرەچەتا لۋكوم ي سترەلامي (لوك 5₇).

ققاز. سۇڭقار  سوكول.

قموڭع. شونحور (ناچين) –  سوكول.

130.  شىڭعىز حان: «دليا ۆاس يا ۋسترايۆال ستەپنىە زاپالى نا ستەپنۋيۋ ديچ».  ۆ تەكستە گلاگول ۋتراميشي كاردان وت تيۋركسكوگو ۋتراماق (سوبستۆ. ۋتلامدا) – زاجەچ، زاپاليت;

اۋدارماشىنىڭ سوڭعى، «ۋتلامدا» دەۋى قاتە. بۇل ارادا «دالا اڭدارىن سەندەردىڭ قارسى الدىلارىڭا قۋدىم» دەگەن بولسا كەرەك.

دتس 618: UTRU – ناپروتيۆ، ناۆسترەچۋ:  ben utru joridim –  يا پوشەل ناۆسترەچۋ (مچ₂₇); UTRULAN  ۆسترەچاتسيا: ol anar utrulandi  ن ۆسترەتيلسيا س نيم (مق ءى 296);  Utru tut   پرەپودنوسيت، پرەدستاۆليات: anuq utru tutsa joqqa sanmas  ەسلي ۆسە پريگوتوۆلەننوە پرەپودنەسۋت (گوستيۋ), نە سچيتاەتسيا، چتو نيچەگو نەت (MK I 68); utruqi kel  پريبليجاتسيا، يدتي ناۆسترەچۋ (جب 201₁₄).

130.  «تەپەر ۆى  كونچايتە (دوپيۆات) بولشۋيۋ چاشۋ حانسكوگو كۋمىسا» .ءتۇسىن: «س. س. پ. 179. – كوكو چۋن – سينيايا چاشا. ۆ درەۆنوستي ۋ مونگ. يمەلسيا وسوبىي سورت كۋمىسا، پريگوتوۆلياۆشەگوسيا  سپەتسيالنو ۆ حانسكيح ستاۆكاح . كيتاي. نازىۆايۋت ەگو تسين-جۋ – پروزراچنىي (دو چەرنوتى) كۋمىس» . (قموڭعول تىلىندە «قىمىز» ءسوزى جوق).

دتس  444:  QIMIZ   كۋمىس: qimiz sut ja jon ءjaۇ  ja  ءjoۇrut qurun  كۋمىس، مولوكو يلي كۋسوك جيرا، يلي پروستوكۆاشا ي سىر (جب 264₃).

ققاز. قىمىز  كۋمىس; كوك شىنى  سينيايا چاشا.

قموڭع. كۋمىس – ايراگ.  سيني – ءحوح. چاشا – تسار، حۋل، تاگش، اياگا.

«چيني» ماعىناسى  «چيندە (قىتايدا) جاسالعان» دەگەن سوزدەن، تۇرك تىلىنە «شىنى» ىدىس اتاۋى بولىپ ەنگەن.

130. «ۆى وبا سلۋجيلي موەمۋ دوبرومۋ وتتسۋ».  تۇسىن: «پرويسحوجدەنيە ي زناچەنيە سۋششەستۆيتەلنوگو تۋكدجاميشي نە ياسنو.

بۇل جەردە «اكەمنىڭ تۋىن كوتەردىڭدەر» نەمەسە  «ءبىر تۇيىندەي بايلانۋ، بىرىككەن، ءبىر بولدىڭدار» دەگەن ماعىناداعى ءسوز سىڭايلى:

دتس 584:   TUY   زناميا، بۋنچۋك (لوك 12₂);  دتس-595:  TUGLAN   بىت زاۆيازاننىم ۋزلوم:  jip tuglundi   ۆەرەۆكا زاۆيازالاس ۋزلوم ء(جىپ تۇيىندەلدى) (مق ءىى 244).

ققاز. ءتۇيىن – ۋزەل.

147. «ي ۆىسلالي  ۆ اۆانگاردە (مانعالە)  ۆ نابەگ كۋبيلايا ي دجەبە»

دتس 337:  MANLA   شاگات، يدتي; سترانستۆوۆات : maڭlamis maڭ saju inc esan erma akiڭizlar bolzun   نا ۆسەح پرويدەننىح ۆامي پۋتياح دا بۋدەت ۆاشە بىتيە ميرنىم ي بلاگوپولۋچنىم!  ( Tis` 45b₄).

ققاز. ماڭداي (ماڭلاي)  لوب، لوبوۆوي.

قالم. ماڭنا   لوب، لوبنىي.

قموڭع. ماگناين  اۆانگاردنىي; لوبنىي. 

147.   «تى  ۆەداي تسەنتروم (قۋل)». ءتۇسىن: «مونگ. پيسم. عول – سەرەدينا، تسەنتر; ۆوەن.– «سرەدنيايا رات».

دتس 454: QOL -1. رۋكا. 2. وتۆەتۆلەنيە، رۋكاۆ: وpri qolu. 3. ناسەچكا  (مK III 134);   دتس 454: QOLAN  پوياسنوي رەمەن; پودپرۋگا: qolan ati–مەستو، گدە زاتياگيۆايۋت ۋ لوشادي پودپرۋگۋ (مق ءى 404); دتس 454: QOLTIQ  پودمىشكا (مق ءى 475).

ققاز.  قول   1. ۆويسكا; 2. رۋكا.

قالم.  ھول ء(دۇند) –  تسەنترالنىي.

قموڭع. گول (توۆ، تەگ، دۋند، ءحۇيس) – تسەنتر.

شىڭعىز حان زامانىندا «عول» (قول) ءسوزى «ورتا» (تسەنتر), كۇللى  اسكەردىڭ ورتاڭعى ءبولىمى»  دەگەن ماعىنانى بىلدىرگەن ەكەن. «ورتا» مەن «عول» قالايشا سينونيم سوزدەرگە اينالعان؟ «سلوۆار ي پەرەچەن زاكليناني» جيناعىندا: گالل (دوسل.: «وگون») – سلوۆو توگو جە كورنيا، چتو ي گول; شىنىمەن دە موڭعولدىڭ «گال، گالىن» (وت) قازاقشا «جالىن» ءسوزى.

دتس 227:  JAL  -1.ۆسپىحيۆات، ۆوسپلامەنياتسيا:  Ot  jaldi  وگون ۆسپىحنۋل (MK III 63);  دتس 229:  JALIN  پلاميا: ot jalini   پلاميا وگنيا (مك ءىىى 23; تت ءى₁₂₃).

ارى قاراي «سلوۆار ي پەرەچەن زاكليناني»: «گول – سەرەدينا، وس ميرا، سوسرەدوتەچەنيە ۆسەگو سۋششەگو، گدە سليۆايۋتسيا ۆوەدينو ۆرەميا، پروسترانستۆو ي ۆوزموجنوستي»، «گۋلامتا – يزۆەستنوە تاكجە كاك گول گۋلامتارازۆەدەنيا وگنيا، سيمۆول سرەدوتوچيا ميرا گول. ۆ نەكوتورىح گوۆوراح پرويزنوسيتسيا كاك گولومت يلي گولومتو»، – دەپ جازادى. جانە: «گالومت (بۋريات، «وچاگ»),– دەيدى.

بۇل قازاق تىلىندەگى «قولامتا» ءسوزى. ال «وشاق» كيىز ءۇيدىڭ ورتاسىندا بولاتىنى بەلگىلى. دالادا  وت جاققاندا دا ادامدار ونى  ورتاعا الىپ، اينالا وتىرادى. مىنە، وسى سەبەپتەن «گولومتا، قولامتا (وت، وشاق)» ءسوزى «ورتاداعى» دەگەن ماعىناعا يە بولعانىن بايقايمىز. سوندىقتان، «موڭعول» – مىڭ قول سوزىنەن دەۋ «عول، قول» ءسوزىنىڭ شىعۋ تامىرىن، ونىڭ  جاۋىنگەردى ەمەس، «ورتاداعى» دەگەندى بىلدىرەتىنىن بىلمەۋدەن.

147. «ي سام ليچنو ۋستاناۆليۆال ۆويسكو» ءتۇسىن: چاريك-را ياساميشي ميكارد».

ءى ت.1 ك. 24-بەتىندەگى «شەرىك» سوزىنە («شەرىك – اسكەر. سانسكريت.  Ksatrika trika;) جانە  1-ك. 63-بەتىندەگى «جاسا» سوزىنە (دتس 645:  JASA  سترويت، دەلات، ۋسترايۆات)  انىقتامالاردى قاراڭىز.

149. «ۋ نيح نەت ۋلاگا ي سكوتا، چتوبى ۆىستۋپيت نا ۆوينۋ» ءتۇسىن:  «تيۋرك. ۋلاگ, مونگ. پيسم. ۋلاعا – ۆيۋچنوە يلي ۆەرحوۆوە جيۆوتنوە». (1 كىت. 145-بەتىندەگى وسى سوزدەرگە انىقتامانى قاراڭىز).

149. «ي وستاۆيت ۆ وبوزە (ۋعرۋق).

دتس  23:  AYRUQ   گرۋز، يمۋششەستۆو، سكارب: ءaۇir ءaۇruq qajuda  qaldi   كۋدا دەۆالسيا تياجەلىي گرۋز؟ (مق 62₁₅);   AYIR   1. تياجەلىي، ۆەسومىي:  ءuluۇ ءaۇir juk teg   سلوۆنو بولشوي، تياجەلىي گرۋز (Uig III ₃₁₂₎;  2. وتياجەلەۆشي، ناگرۋجەننىي: ءaۇir aيaq amruldi   وتياجەلەۆشيە نوگي وتدوحنۋلي (مق 38₂).

شىڭعىز حان قازىنا، جۇكتەرىن ساقتاۋ ءۇشىن سالدىرعان قالاشىعىنىڭ اتاۋى اعرۇق بولعان.

ققاز. اۋىر   تياجەلىي (گرۋز، يمۋششەستۆو).

قموڭع.  تياجەست – ءحۇند; وبوز – اچاا حوسوگ، جين.

149. «پوسلال…وبويح ۆو گلاۆە كوماندوۆانيا ۆويسكوم». «ۆ تەكستە گلاگول تۋساميشي كاردان، و كوتوروم سم. ستر.99 كن.1 ەتوگو توما».

دتس : تUZ (ءتۇز)   پريۆوديت ۆ پوريادوك; ناۆوديت پوريادوك، ۋسترايۆات، ۋلاجيۆات: bek elin tuzdi   پراۆيتەل ناۆەل پوريادوك ۆ سۆوەي سترانە (مك ءىى 9); تUZULMAK ۆىراۆنيۆانيە; سوگلاسوۆاننوست; گارمونيا  (Suv 137₁₂).

ققاز. تۇزىلمەك   1. ءتۇز، ءتۇزىلۋ،  تۇزبەك (تۇزماك) – وبرازوۆات. 2. ءتۇزۋ – روۆنىي; تۇزەتۋ، تۇزەۋ – پوپراۆليات، يسپراۆليات. 

150. «كوگدا بلاگوپولۋچنو ي سچاستليۆو ناستۋپيل گود بارس»…

دتس 84: BARS    تيگر (بارس): incip bars jilqa cik tapa jolidim  پوسلە ەتوگو ۆ گود بارسا  يا پوشەل ۆ پوحود نا چيكوۆ (مچ ۆ7);    BARSYAN  - ەتن. بارسگان – نازۆانيە ودنوگو يز تيۋركسكيح پلەمەن (مق 220₁₆).

ققاز.  بارس  بارس;  جولبارىس – تيگر. (كونە ءسوز «ارىسلان-بارىسلان» – «ارىستان مەن جولبارىس» دەگەندى بىلدىرگەن).

قموڭع. بارس (يرۆەس) – بارس، تيگر.

150.  «توت وحوتيلسيا نا پتيتس ۆپرەدەلاح ۋلۋگ-تاكا» ءتۇسىن: كۋشلاميشي; ۋلع-تاق; س.س. پ.158 – ۋلۋح-تاح.

دتس 610: ULUY   ۆەليكي، بولشوي، ۆىسوكي: ءuluۇ ءtaۇ –  ۆىسوكايا گورا (جب 197₄);  دتس 471: QUSCI^`(قۇسشى) -1.پتيتسەلوۆ.2. سوكولنيچي، سوكولنيك; ءtوsakci ja qusci  jema ascilar  پوستەلنيچيە، سوكولنيچيە ي پوۆارا (جب 119 ₁₅) .

ققاز. ۇلى   ۆىسوكايا، ۆەليكايا (بولشايا);  تاۋ  (تاع)  گورا;  ۇلى تاۋ – ۆەليكايا گورا.

قموڭع.  ۋل  گورا;  ۆىسوكي – ءوندور; ۆەليكي  –  يح، اگۋ يح، اسار يح; بولشوي – توم، يح، يح بولسون; (حولم – دوۆ).

(«قۇسشى» سوزىنە بايلانىستى 1 ك. 117 بەتتى قاراڭىز).

151. «وني پريبىلي ۆ درۋگۋيۋ وبلاست، نازۆانيە كوتوروي ەدي-ۋرۋن، ا تاموشنەگو ەميرا نازىۆالي ۋرۋس-ينال» ءتۇسىن: «تاك ۋ بەرەزينا، چتو زناچيت «سەم مەست»; ۆ تەكستە ا – يتي افرۋن; ۆ – افەۋن; ا.سەمەنوۆ پرەدلاگاەت چتەنيە ەتي (ەدي)-مۋرەن – سەم رەك;

( ءى ت.1 كىت. 150-بەتىنىنە انىقتامانى قاراڭىز):  ءتۇسىن: «ۆىراجەنيە ەدي-ورۋن زناچيت «سەم مەست» يلي «سەم ۋروچيشش» (وت ۋرۋن، ۋرۋندۋك – رۋسسكوە رۋندۋك).

دتس 259: JETI   سەم:  jeti bori ءوlturdum  ۋبيل سەم ۆولكوۆ (ە 11₁₀);  دتس 372: ORUN  مەستو: ol meni orundun ءturۇurdi  ون زاستاۆيل مەنيا ۆستات س مەستا (مق ءىى 177).  

ققاز. جەتى ورىن – سەم مەست.

قموڭع. سەم – دولوو;

دتس 614: UR    بيت، ۋداريات;  دتس  616: URUS   دراكا، سراجەنيە: aliplar birda urusma  س بوگاتىريامي نە سراجايسيا (مك ءى 182).

«جەتى»، «ورىن»، «ۇرىس» سوزدەرى جايىندا ءى ت. 1 ك. 150-بەتتەگى وسى سوزدەرگە انىقتامالاردى قاراڭىز.

153.  «ي سويزۆوليل ناۆەستي پوريادوك» ءتۇسىن: ياساميشي.

ءى ت.1 كىت. 63-بەتىندە وسى «جاسا» سوزىنە انىقتاما بەرگەنبىز ( دتس 645:  JASA  سترويت، دەلات، ۋسترايۆات: od tanri lasar kisi ءoۇli qop olgali  torumis   ۆرەميا ۋسترايۆاەت بوگ، ۆسە سىنى چەلوۆەچەسكيە روجدەنى، چتوبى ۋمەرەت (كت_{ب 42.}).

163. «ەسلي چينگيز-حان وكاجەت منە بلاگوسلوۆەنيە ي ۆوزۆىسيت سۆوەگو رابا». ءتۇسىن: سيۋرعاميشي;

دتس 513: SUJURQA   جالوۆات، پوجالوۆات:  ءoۇuz ءqaۇanqa sujurqap berdi  ون پوجالوۆال  وگۋز-كاگانۋ (دراگوتسەننوستي) (لوك 14₄);  2. رادوۆات: sujurqa ozuڭnu   رادۋي ساموگو سەبيا (جب 57₂₅); sujurqa-erincka- پارن. پروياۆليات ميلوسەرديە: sujurqaju erinckaju jarliqatiniz تى سوبلاگوۆوليل پروياۆيت ميلوسەرديە (تت 113).

بۇل سوزبەن ماعىنالاس: دتس 493: SEB ( sev)  ليۋبيت: sebdukimin jejur men  يا ەم موە ليۋبيموە (ThS II ₅);  دتس 498:  SEVIN   رادوۆاتسيا: er sevundi  مۋجچينا رادوۆالسيا (MK II 153); دتس 498: SEVINC` رادوست، رادوۆاتسيا، ۆەسەلە: ءoۇuz ءkaۇan sevinc` atti kuldu  وگۋز-كاگان وبرادوۆالسيا ي زاسمەيالسيا (لوك 24₅).

ققاز. ءسۇي، ءسۇيىندىرۋ ء(سۇيىنۋ), ءسۇيىنشى – ليۋبيت، رادوۆات، رادوستنايا ۆەست.

قموڭع. بلاگوسلوۆەنيە – اديس، ەروول; ۆوزۆىسيت – ورگومجلوح; چانگارۋلاح; ليۋبيت – ياناگلاح; امراگلاح; دۋرلاگ. رادوۆات – بايارلۋلاح، باياساح; جالوۆات – حايرلاح، حاير حۇرتەەح.

166.  «شلي س بولشيم ۆويسكوم ۆپەرەدي». ءتۇسىن: باشلاميشي;

دتس 87: BAS`CI   رۋكوۆوديتەل، گلاۆا: qali eيgu dolsa doيun dascisi / ءqamuۇ eيgu boldi aniڭ ءىscisi    ەسلي گلاۆا نارودا حوروش – حوروشي ي ۆسە يسپولنيتەلي (جب 75<sub>4</sub>); دتس 88: BAS`LA  ۋپراۆليات، ۆوزگلاۆليات  (جب 312);  BASLAMAQ   ۋپراۆلەنيە، كوماندوۆانيە: edi-ok ءuluۇ is bu su baslamaq   ۆەد ەتو وچەن بولشوە دەلو – كوماندوۆانيە ۆويسكوم (جب 120₁₀), ت.ب. (1 ك. 186-بەتىندەگى وسى سوزگە انىقتامانى قاراڭىز).

166. «پوسترويۆشيس ۆ بوەۆوي پوريادوك» تۇسىن: ياساميشي; ( 1 كىت. 63-بەتكە، 2 كىت. 153-بەتكە «جاسا» سوزىنە  (دتس 645:  JASA   سترويت، دەلات، ۋسترايۆات) انىقتامانى قاراڭىز).

166.  «ۆويسكا كاانا پروۆوديات تام لەتو»; ءتۇسىن: يايلاميشي كاردان;   پەرۆوە سلوۆو – سۋششەستۆيتەلنوە وت تيۋركسكوگو گلاگولا يايلاماك – بىت نا لەتوۆكە»;

دتس-227: JAJLIQ   لەتنەە مەستوپرەبىۆانيە، لەتني  دۆورەتس (تت ءۇى₈₄); ءJAJLAۇ -  لەتنەە مەستوپرەبىۆانيە، لەتوۆكا:  ol qojin ءjajlaۇda jazlatti   ۆەسنوي ون سودەرجال وۆەتس نا لەتنيح پاستبيششاح (مق ءىى 355).

ققاز.  جايلاماق   راسپولوگاتسيا  لەتوۆات; ( جاز – لەتو; جايلاۋ – لەتنيايا پاستبيششە).

قموڭع. لەتو – زۋن، زۋن تساگ. لەتني – زۋنى.

168. «رازبيل ەتوگو ەميرا   ي وتبروسيل دو ۋششەليا، نازىۆاەموگو چامچيال.  چامچيال زناچيت «ۋكرەپلەننىي گورنىي پروحود (دارباند)».  ءتۇسىن: «سوكر.سكاز. پ. 247– چابچيال – مونگولسكوە نازۆانيە ۋششەليا ي كرەپوستي تسزيۋي-يۋن-گۋان».

(2 كىت. 110 جانە 127-بەتتەردەگى   «قاپشال، قاپشاعاي» سوزدەرىنە انىقتامالاردى قاراڭىز).

169. «چينگيز-حان ۋسپەل ۆىيتي يز كاگالگە، چتو زناچيت «زاستاۆا» (داربانت)». ءتۇسىن: مونگ. پيسم. حاعالعا – ۆوروتا، زاستاۆا (سر. پەرس. دارباند ۆ توم جە زناچەني، ا تاك جە نازۆانيە تيمۋر-كاحالگا – جەلەزنىە ۆوروتا).

دتس 413: QALQAN   ششيت: tajaqliq ءjaۇiqa temur qalqan et   پروتيۆ ۆوورۋجەننوگو دۋبينامي ۆراگا دەلاي جەلەزنىە ششيتى (جب 306₇);  QALQAڭ   ششيت (مق ءىىى 386).

ققاز.  قالقان  ششيت; (قالقا، قالقالاۋ – زاششيتا، زاسلونكا).

ازوۆ تەڭىزىنە قۇياتىن قالقا وزەنى، حالكين گول  اتاۋلارىن قاراڭىز.

قموڭع. حاالگا   زاسلونكا;  (زاستاۆا – بوومت; زاششيتنىي – حامگاالاح، حالحالاح;  دۆەر – ءۇۇد، حاالگا, حاتاۆچ).

169. «دۆا كرۋپنىح گورودا، ودين يز كوتورىح مونگولى نازىۆايۋت بالاگاسۋن، ا پو-حيتايسكي نازىۆايۋت دجين-دين-فۋ». ءتۇسىن: «ۆ تەكستە بلعاسۋن، مونگ. پيسم. بالاعاسۋن – گورود» .

دتس 80: BALASAYUN  گەوگر. گورود بالاساگۋن (مق 25₁₀,;  237₆).

ققاز. بالاساعۇن – قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىندەگى كونە قالانىڭ اتاۋى.

170. «وستانوۆيلسيا ۆ پرەدەلاح گورودا دجۋن-دۋ، كوتورىي پرەجدە مونگولى نازىۆالي حان-بالىك».ءتۇسىن: «حان-باليع – تسار-گراد، وتستروەن حۋبيلاەم ۆ 1264-1267 گگ. نا مەستە سوۆرەمەننوگو پەكينا».

دتس 80: BALUQ    گورود: ol uruz beg ءoۇulun ءtaۇ basida teriڭ  muran arasida jaqsi berik baluqqa jumsadi  ەتوت ۋرۋز-بەك نازناچيل سۆوەگو سىنا ۆ حوروشو ۋكرەپلەننىي گورود نا ۆەرشينە گورى مەجدۋ گلۋبوكيمي (رۋكاۆامي)  رەكي (لوك 20₅).

ققاز. بالىق (بالح) – گورود  (ۋستار.). حان-بالىق – حان قالاسى (حانسكي گورود،بۋكۆ. ستوليتسا).

قالم. بالھسن  گورود.

قموڭع. بالگاس (حوت)   گورود.

173. «ني وستالوس ني تاگارا، ني سەستنىح پريپاسوۆ دليا ۆويسكا». ءتۇسىن: تاعار – پروۆيانت (سينونيم اراب. ازۋكە), ا تاكجە مەرا ۆەسا; تەرمينولوگيچەسكي تاگار يلي سارتاگار – وسوبىي پودۋشنوي  نالوگ، ۆزيماەمىي س ناسەلەنيا نا سودەرجانيە ۆوينوۆ، ستوياۆشيح نا پوستوە».

دتس 526: TAYAR    مەشوك، توربا: ol ءtaۇar bosatti   ون وسۆوبوديل مەشوك (مق ءىى 306); دتس 526: TAۆAR  (سر.tavar)   يمۋششەستۆو:  tirgas` ءqarluqiۇ tabarin alip   زاحۆاتيۆ يمۋششەستۆو تيۋرگەشەي ي كارلۋكوۆ (مچ₂₉).

ققاز. تابار (تابىس)   ناحوديت،  زارابوتات.

قموڭع.  يمۋششەستۆو – حورونگو، حوگشيل، ەد اگۋرس، يۋم.

اۋدارماشى تۇسىنىكتەمەسىندە «ازۋكە (ازىق) – اراب ءسوزى» دەيدى. الايدا بۇل تۇرك ءسوزى:

دتس 73: اZUQ    پيششا، پرودوۆولستۆيە، پروۆيانت، كورم:  azuq joq erti  كورما نە بىلو (كت ₃₉);   ءjadaۇ  ati caruq kuci azuq  كون پەشەگو – چارىكي، سيلا ەگو – ەدا (مق ءى 381).

ققاز.  ازىق   پيششا، پرودوۆولستۆيە، پروۆيانت، كورم.

پارسى تىلىندە تاعار (پروۆيانت) ءسوزى «ءحاربار» جانە «ازۋعە» دەلىنەدى. «ازۋعە» تۇرك تىلىنەن ەنگەن ءسوز.

177.  «زاتەم ون پريكازال ۆىستۋپيت ۆ پوحود نا سوەدينەنيە س سۋبەداي-باحادۋروم، تۋكۋچار-باحادۋرۋ يز پلەمەني كۋنگيرات».

(جا-ت» ءىى توم، 16- بەتتە قىتايشا: سيۋە-بە-تاي; جاقشادا (سۋبەتەي) دەسە، ورىس اۋدارماشىلارى «سۋبەدايا»،  «تاي» ورنىنا «داي، دەي» دەپ ۇنەمى بۇرمالاپ جازعان);

ققاز. سۇبەتاي; قتتس 748: سۇبە  1. قابىرعا ەتەگىنە بىتكەن مايلى قالىڭ ەت; 2. ماڭدايالدى، تاڭداۋلى; سۇبەلى.

قتتس 805: توعىشارلان  – ۇساق-تۇيەكپەن اينالىسۋ;

177. «وستاۆيل ۆ تىلۋ وحرانيات وبوزى (ۋعرۋق)».  (وسى، 2 ك. 149-بەتتەگى  اعرۇق  انىقتاماسىن قاراڭىز).

179. «ون دال ەمۋ ودين تۋمان ۆويسكا يز پلەمەني ونگۋت، ودنۋ تىسياچ سبورنۋيۋ». ءتۇسىن: كۋشيكۋل, چتو وچەۆيدنو پرويزۆ. وت تيۋركسكوگو گلاگولا قۋشماق (قوشماق) – سوەدينيات».

مق № 3655: قۋشۋل (قوسىل) – سوەدينياتسيا; ت.ب. (1 ك. 192-بەتىنە انىقتامانى قاراڭىز).

180. «ي چەرەز بيشبالىك ۆستۋپيل ۆ پرەدەلى وبلاستي كۋچا». ءتۇسىن: بيشبالىك (بەشبالىك) – سەۆەرنايا ۋيگۋرسكايا ستوليتسا، ۋپوميناەتسيا ۆ ورحونسكيح نادپيسياح».

دتس 96:  BES  پيات: bes suڭus (بەس سۇڭۇس)    پيات سراجەني (كچ₁₇); دتس 80: BALUQ    گورود: ol uruz beg ءoۇulun ءtaۇ basida teriڭ  muran arasida jaqsi berik baluqqa jumsadi   ەتوت ۋرۋز-بەك نازناچيل سۆوەگو سىنا ۆ حوروشو ۋكرەپلەننىي گورود نا ۆەرشينە گورى مەجدۋ گلۋبوكيمي (رۋكاۆامي)  رەكي (لوك 20₅); bes` baliqگەوگر. گورود بەش-بالىك (مق 69₁₁).

180. «ونا زاياۆيلا، چتو بۋدەت نوسيت ۆمەستو  بۋكتاكا نيكسە پو وبىچايۋ جەنششين حيتايا». ءتۇسىن:  بۇقتاق; سوكر.سكاز. پ. 74. بوحتاح – جەنسكي گولوۆنوي ۋبور، نوسيۆشيسيا ۆ درەۆنوستي مونگولسكيمي زامۋجنيمي جەنششينامي».

گ.رۋبرۋك «شىعىس ەلدەرىنە ساپار»، 8-تاراۋ: «كرومە توگو وني نوسيات ۋكراشەنيە نا گولوۆە، يمەنۋەموە بوككا،ۋسترايۆاەموە يز درەۆەسينوي كورى يلي يز درۋگوگو ماتەريالا»…

متكس:  بوگتوگ تۇرك.  ءboqtaۇ;  دتس 109: BOYSUQ (BOXSUQ)   جەلەزنىي وشەينيك: كولودكي، نادەۆاەمىە نا پلەننيكوۆ ي پرەستۋپنيكوۆ (مق ءى 465);  دتس110: BOYUZLUY: ءboۇuz(luۇ) at  لوشاد دليا ۋبويا (USp 91₆).

مق № 4211:  بۇقماقلان – زاستەگيۆات  ودەجدۋ.

دتس: BOYAZ   گورلو، گلوتكا (مق ءى 364): suv ءboۇazda tuglundi   ۆودا زاستريالا ۆ گورلە (مق ءىى 244);  BOYUQ   نارىۆ ۆ گورلە، زوب (Rach II 38₃).

ققاز. «باۋىزداۋ، بۋىندىرۋ، ت.ب. «مويىنعا» قاتىستى سوزدەر وسى «بوع، بۇع» (بۋيۋن، بۇعۇزداۋ) پايدا بولعانى بايقالادى.  قتتس 148: بۇعاق   ادامنىڭ يەك استىنداعى سالپىڭقى تۇسى;  بۇعاق اۋرۋى – تاماقبەزدەرىنىڭ اۋرۋى; ەكى مۇحيت يا تەڭىزدىڭ جىڭىشكەرىپ كەلىپ قوسىلار جەرىن اتايتىن «بۇعاز» سوزى دە مويىنعاتەڭەۋدەن تۋعان سىڭايلى.  بۇل ارادا دا «بەنگۋ – مەنگۋ» سوزدەرىندەگىدەي «ب» دىبىسى «م»-عا اينالعانىن كورەمىز. «بوعتاق»  – ەرتەدەگى  كەلىنشەكتەردىڭ  باۋى مويىن استىنان بايلاناتىن  باس كيىمىن اڭعارتادى. ء(ىى تومنىڭ 121-بەتىندە دە ايتىلادى).

ورىس تىلىندەگى  «بۋسى»  دا وسى «بۇ+سۇق» – مويىن سۇعۋ (مويىن+شاق، مون+شاق) سوزىنەن شىقسا كەرەك.

180. «نيكسە» - تەرمين نە ۆىياسنەن». «نيكسە، پو وبىچايۋ جەنششين حيتايا» دەلىنگەنىنە قاراعاندا بۇل – قاراقىتاي (قيدان)  ءسوزى.  گۇر-حان قىزى كۇنكەيدىڭ: «بۇعتاق كيمەيمىن، نيكسە كيەمىن» دەۋىنە قاراعاندا، شىعىس تۇركستان  جەرىن 1128  جىلى جاۋلاپ العان قيداندار، نايمان حانزاداسى كۇشلىك كەلگەن 1209 جىلدارى ءالى ءوز سالت-ءداستۇرىن  ۇمىتپاعانى بايقالادى. ال  كۇشلىك  شىعىس تۇرك سالتىمەن كەلىنشەگىنە بۇعتاق كيگىزبەك بولعان.

182. «ي ناپال نا گۋر-حانا ۆ مەستنوستي بالاساگۋن». ءتۇسىن: «بالاساگۋن، نىنە رازۆالينى ۆ دولينە رەكي چۋ ۆ كازاحستانە…ۋپوميناەتسيا ۆ ح ۆ. ستوليتسا سناچالا كاراحانيدوۆ ء(حى – پەرۆايا پولوۆينا ءحىى ۆ.), پوتوم كارا-حيتاەۆ (حوسۋن-وردا – ۆتورايا پولوۆينا ءحىى ۆ.); پري مونگولاح يزۆەستەن پود نازۆانيەم گو-بالىك – حوروشي گورود، پرەكراتيل سۆوە سۋششەستۆوۆانيە ۆ ءحVى  ۆ.».

بۇدان  بالاعاسۇن-بالاساعۇن سوزدەرىنىڭ ەرتەدەن تۇرك ءسوزى ەكەنىن كورەمىز.

200. «وتتۋدا ۋلۋس-يدي دۆينۋلسيا ۆ پوحود نا كاراكورۋم   (چتو ۆ دەشت-ي كيپچاكە). ءتۇسىن: «يمەەتسيا ۆ ۆيدۋ ستاۆكا تيۋركوۆ-كانلى، نوسيۆشايا تو جە نازۆانيە، چتو مونگولسكايا ستوليتسا چينگيز-حانا (سم.: ۆ.ۆ.بارتولد. تۋركەستان، ءىى، ستر.447)»;

ماڭگىەل مەملەكەتىنىڭ استاناسى قاراقورىم مەن دەشتى-قىپشاقتاعى قاڭلىلار استاناسىنىڭ اتتاس بولۋى – ەكى تاراپتاعى حالىقتىڭ ءتىلى ءبىر بولعانىنا تاعى ءبىر  دالەل.

دتس  422: QARA   چەرنىي (و تسۆەتە): kozlari al saclari qara erdilar   ا ۆولوسى ي بروۆي (بىلي) چەرنىمي (لوك 1₇); دتس 460: QORUM   كامەننىە روسسىپي، وبلومكي سكال، ۆالۋنى:  qorumlar ءqamuۇ  juvlusdi  ۆسە ۆالۋنى كاتيليس (مق ءىىى 105).

ققاز.  قارا   چەرنىي (تسۆەت); قورىم   كامەننىە روسسىپي، وبلومكي سكال، ۆالۋنى.

قموڭع. حار ( باراان) – چەرنىي.

متكس: حوروم  تۇرك. qorum.

204. «زارنۋك چينگيز-حان نايمەنوۆال كۋتلۋگ-بالگ (سچاستليۆىي گورود).

دتس  471: QUT  سچاستە، بلاگو، بلاگودات، ۋداچا، ۋسپەح، سچاستليۆىي ۋدەل: taڭri jarliqaduqin ءucun(ۇشۇن) ءوzim qutim dar ucun ءqaۇan olurtim   پو ميلوستي نەبا ي پو-تومۋ، چتو ۋ مەنيا ساموگو بىلو سچاستە، يا سەل كاگانوم (كتم₉); دتس 473: QUTLUY  سچاستليۆىي، يسپىتىۆايۋششي سچاستە، پرينوسياششي سچاستە، ۋسپەح، ۋداچۋ، بلاگوداتنىي: qisqa etin kelsa qali ءqutluۇ jaj  گوتوۆسيا ك زيمە، كول پريحوديت سچاستليۆايا پورا لەتا (مق ءى 82).

ققاز.  قۇت   سچاستە، بلاگو، بلاگودات، ۋداچا، ۋسپەح;  قۇتتى  سچاستليۆىي، پرينوسياششي سچاستە، ۋسپەح، ۋداچۋ، بلاگوداتنىي.

قموڭع.  سچاستليۆىي – جارگالتاي، جارگالانت، زايااتاي، حۋۆتاي; بلاگودات – ءون تااتاي; بۋيان حيشيگ.

شىڭعىز حان  سىرداريا جاعاسىنداعى زارنۋق قالاسىنىڭ اتىن وزگەرتكەندە نەلىكتەن «موڭعولشا» ەمەس، تۇرك تىلىندە قويعان؟!.  بۇل شىڭعىز حاننىڭ تۇركشە سويلەگەنىن كورسەتەدى.

208. «وتدەليلي تيۋركوۆ وت تازيكوۆ ي ۆسەح راسپرەدەليلي نا دەسياتكي ي سوتني». پو-مونگولسكومۋ وبىچايۋ تيۋركام وني (پريكازالي)  سوبرات ي زاكرۋتيت ۆولوسى».ءتۇسىن: «دوسلوۆنو: تيۋركام سوورۋديلي نا مونگولسكي مانەر نۋعۇلە ي كاكۋل. كاكۋل (تيۋركو-مونگ.) وسوبىي ۆيد پريچەسكي، پري كوتوروي ۆولوسى سوبيراليس نا گولوۆە پۋچكوم ي زاكرۋچيۆاليس. ۆتوروي تەرمين نە ۆىياسنەن».  (ەكى ءسوز دە كونە سوزدىكتەردەن ازىرگە  كوزگە تۇسە قويمادى).

ققاز. كەكىل   ۆيد پريچەسكي ۋ كازاحوۆ (مالچيكوۆ).

قالم.  نۋھلا   سگيب، سكلادكا.

213. ءتۇسىن: «دجەلال اد-دين مانگۋبەرتي – سىن ي پرەەمنيك حورەزمشاحا مۋحاممەدا»  ( ماڭگى+ بەردى);

دتس 346: MENGU   ۆەچنوست، بەسكونەچنوست (مق ءىىى 378): erat qot tila`k  arzu mengu tila`  وستاۆ پوكوي، پروسبى ي مولبى، پروسي و ۆەچنوستي (جب 374₂).

دتس 95: BER   داۆات، ۆرۋچات، داروۆات: bizina ءtapinۇu jukungu erdini berup ermis  ون دال نام دراگوتسەننوست، دوستوينۋيۋ ۋۆاجەنيا ي پوچيتانيا  (Uig I 81₈).

ققاز. ماڭگى   ۆەچنوست (تەنگري، بوگ); بەردى  دال; ماڭگى بەردى – بوگوم  داروۆاننىي.

كەيبىر پارسى ءتىلدى تاريحشىلار جالەل اد-ءديننىڭ لاقاب اتىن «مانكبۋرنۋ» دەپ جازىپ، ونىڭ مۇرىنىندا ۇلكەن مەڭى بولعاندىقتان «مەڭدى مۇرىن» دەگەن سوزدەن» دەپ تۇسىندەرەدى.  الايدا  «مەڭ، مەڭدى» ءسوزى «مانك» تۇرىندە تۇرك ءتىلىنىڭ ەش ديالەكتىسىندە دە كەزدەسپەيدى. دتس-341: مەڭ  روديموە پياتنو; رودينكا (مق ءىىى 359); – anuڭ basinda atasluq jaruqluy bir meڭi bar erdi  نا ەگو گوللوۆە بىلو وگنەننوە، سۆەركايۋششەە روديموە پياتنو (لوك 7₄).   تۇركياداعى وعىز تۇرىكتەرى  بەن، كوستەبەك، مول, دەسە وزبەكتەر نور، حول، تاجىكتەر حول، حولي، قازاق پەن قىرعىز مەڭ، قال دەيدى. سوندىقتان «جا-ت» اۋدارماشىلارىنىڭ «مانگۋبەرتي» (ماڭگىبەردى) دەگەنى دۇرىس بولار. جالەل اد-ءديننىڭ مۇرنىندا (كەيبىر تاريحشىلار «بەتىندە» دەيدى)  مەڭ، قال بولسا دا، حورەزم شاھزاداسىنا  ەشكىم دە «مەڭدى مۇرىن» دەگەن، قارابايىر ادامعا لايىق لاقاب ات قويۋعا باتىلى بارماس ەدى.

221.  «س ەميرامي… ۋكار-كالدجا، كۋتۋر-كالدجا.  پو-مونگولسكي جە شۋتنيكوۆ نازىۆايۋت «كالدجا». ءتۇسىن: «ۆ تەكستە – قلدجا، تيۋرك. كالچا (مونگ. پيسم. حالدجان) وزناچاەت پلەشيۆوگو ي ۆ تو جە ۆرەميا شۋتنيكا-زاباۆنيكا;

ققاز. قالجىڭ  شۋتكا; قىلجاق  كريۆلەنيە، شۋتوۆستۆو; ( پلەشيۆىي – تاز، تازشا).

قالم.  ھالز، حالڭحا  پلەشيۆىي.

قموڭع. حالزان, (حوجگور) پلەشيۆىي;  ( شۋتنيك – شوگچ ءحۇن، توگلوومچ ءحۇن، حوشينچ ءحۇن. (بۋكۆ. شۋتنيك چەلوۆەك).

بۇل جەردە، ۋاقىت وتە كەلە قالجىڭ سوزى تازشا سوزىنە اۋىسىپ كەتكەنىن بايقايمىز. ءدال وسىنداي جاعدايدى بورتە (كوكجال قاسقىر) ءسوزىنىڭ ماعىناسىنىڭ «اشنۇ» (بايىرعى) سوزىنە اۋىسىپ كەتكەنى جونىندە ايتقانبىز.

230. «وبىچاي جە مونگولوۆ تاكوۆ، چتو ۆ پەرۆىي راز، كوگدا مالچيكي وحوتياتسيا، يح بولشومۋ پالتسۋ (نا رۋكە) دەلايۋت سمازكۋ». تۇسىن:  «ۆ تەكستە دجاميشي – وت تيۋركسكوگو گلاگولا دجاماق، سوكر. فورما دجاعماق، ياعماق – مازات ماسلوم، جيروم».

دتس 223: JAY   جير، ماسلو: ol ءjaۇ erutti   ون راستوپيل ماسلو (مق ءى 208);  دTC 225: JAYLA   سمازىۆات جيروم: er ءqoۇus ءjaۇladi  مۋجچينا سمازال قوجۋ جيروم (MK III 306); JAQ   پريكلادىۆات، مازات: er basqa ءjaqiۇ jaqdi  مۋجچينا پريلوجيل ك رانە پلاستىر (مق ءىىى 62).

ققاز.  جاق، (جاقپاق) – مازات، سمازىۆات.

قموڭع. مازات – تۇرحەح، نيالاح، شاۆاح، بۋداح، ت.ب. بارلىعى  ون ءبىر ءتۇرلى نۇسقا بار،  ال «جاعۋ» ءسوزى جوق.

230. «سۋحراميشي» – نە وستاۆليات بەز ناكازاننىم.

دتس 518: SURUS` - ءى. پرەسلەدوۆات; ءىى. ۆزىسكيۆات ( و دولگە): ol anda alimin surusdi   ون ۆزىسكال س نەگو دولگ (مق ءىى 96).

ققاز. سۇراق (سۇراۋ)   سپروس، دوپروسيت، («سۋدىڭ دا سۇراۋى بار»).

232. «چينگيز-حان: «نە داي بوگ، چتوبى پوسلە موەي سمەرتي ون، پەرەيناچيۆ موي سلوۆا، ۋچينيل رازدور ۆ گوسۋدارستۆە». ءتۇسىن: «ۆ تەكستە ستويت گلاگول تاماچ (دج) اميشي كاردان، ۆ كوتوروم پەرۆوە سلوۆو – تامادجاميشي – وزناچەت «سپور، وسپاريۆانيە; راسپريا». (سم. ل.بۋداگوۆ. سراۆنيتەلنىي سلوۆار تيۋركو-تاتارسكيح نارەچي، ءى، ستر،375,376).

دتس 530: TAMDUR, (TAMTUR)  زاجيگات، رازجيگات ( ۆ پريام. ي پەرەن. زناچ.): fasad tamdurur ol udimis ءotuۇ   كوزني رازجيگايۋت ۋگاسشي وگون (جب 317₁₃).

ققاز. تامىز (تامىزىق، وت تامىز) – زاجيگات، رازجيگات (وگون).(تامىز ايى وسى سوزدەن بولسا كەرەك)

قالم. تام  اد; تامين زوۆلڭ (تامۇق زوبالاڭى) – مۋكي ادا.

قموڭع. تام   اد. راسپريا – حەرۇۇل تەمتسەەن، تەمتسەلدەەن (؟), حيامرالداان.

233. «بۋد پري نەم نەوتلۋچنو ي ستان ەگو شيكاۋلوم!» – چتو زناچيت پرينيمايۋششي ي سوپروۆوجدايۋششي پوسلاننيكوۆ ي پرەدستاۆليايۋششيح كو دۆورۋ (ميحماندار)». ءتۇسىن: شيقاyل; تيۋرك. شيعاۋل – پريدۆورنىي چين، نا وبيازاننوستي كوتوروگو بىلو ۆۆوديت پوسلوۆ ي ۆووبششە پرەدستاۆليايۋششيحسيا  حانام ليتس ۆ پومەششەنيە، گدە پرويسحوديلا اۋديەنتسيا».

دتس 150: C`IQ   ۆىحوديت:  tisig idma onin ءciqۇali/ qali ciqsa jitrur konilik joli   نە پوزۆولياي جەنششينە ۆىحوديت زا پرەدەلى دوما،/ (يبو) ەسلي ونا ۆىيدەت – ۋتراتيت پراۆيلنىي پۋت (جب 269<sub>2</sub>);   C`IQTUR – وت - c`iq:   ol ani evdin c`iqturdi   ون ەگو ۆىگنال يز دومۋ (مق 357₉).

ققاز. شىق  ۆىحوديت. ششعارۋ  ۆىۆوديت.

قموڭع.  ۆىحوديت (يز يۋرتى) – گاراح، گەرەەس گاراح. پروۆوديت – گارگاح.

251. «ون رازبيل دجامۋكە ۆ مەستنوستي، پو يمەني ەدي-گوركان».

(وسى كىتاپتىڭ 120-بەتىندەگى «جەتى قورعان» سوزىنە انىقتامانى قاراڭىز).

252. «ۆ تۋ زيمۋ (چينگيز-حان) زازيموۆال ۆ مەستنوستي».  «ۆ تەكستە كيشلاميشي».

دتس 448: QIS    زيما: qisin qitaj tapa suladim   زيموي يا ۆىستۋپيل س ۆويسكوم پروتيۆ كيدانەي (بك ح ا2);  QISLA   زيموۆات: ءmaۇi ءqurۇan qislap jazina ءqۇuzۇaru su tasiqdimiz   پەرەزيموۆاۆ ۆ ۋكرەپلەني ماگى، ۆەسنويۋ مى ۆستۋپيلي س ۆويسكوم پروتيۆ وگۋزوۆ (كت₄₈);  QISLAY  زيموۆە، زيموۆكا: er ءqislaۇda jazadi   مۋجچينا پروۆەل ۆەسنۋ ۆ  زيموۆە (مق ءىىى 88).

ققاز. قىس  زيما; قىستاۋ (قىستاق، قىشلاق) – زيموۆكا; قىستاماقشى  حوتەت زازيموۆات.

قموڭع.  زيما – ءوۆول; زيموۆكا، زيموۆات  – ءوۆولجيح.

253. «ون ەگو ۆنەزاپنو وكرۋجيل ۆو ۆرەميا وحوتى نا پتيتس». «ۆ تەكستە قۋشلاميشي».

دتس: QUS   1. پتيتسا; 2. سوكول دليا وحوتى (مك ءىى 181);  دتس: QUSCI ^`(قۇسشى)  -1. پتيتسەلوۆ; 2. سوكولنيچي، سوكولنيك; ت.ب. 1 ك. 117-بەتتەن قاراڭىز.

256. «ەمۋ  پرەپورۋچيل ۆسە تاموشنيە وبلاستي». ءتۇسىن: «تۋساميشي – پرەپورۋچيل، وتدال پود كوماندۋ (سم پر.5, ستر.99 1 كن.)».

149-بەتتە بۇل ءسوز «تۇزىلمەك» ماعىناسىنا جاقىن ەدى. وسى جەردە «تۇساۋ» ماعىناسى بايقالادى: بۇل جەردە «تۇساپ بەردى» دەگەن سوزدەر بولسا كەرەك:

دتس 590:  TUSA   نادەۆات پۋتى: at ءtusaۇu boldi  پريشلو ۆرەميا سپۋتات لوشاد (مق ءى 446);  TUSAYLIY  يمەيۋششي پۋتى: ءtusaۇliۇ jiramaz (تۇساۋلى جۇرە الماس)  – يمەيۋششي پۋتى دالەكو نە ۋيدەت (جب 35₂).

ققاز. تۇساۋ –  پۋتى. تۇسا – نادەۆات پۋتى.

256. «ۆ ەتوم گودۋ چينگيز-حان ۆ سۆويح ورداح ۋسترويل سوبرانيە ي سوزۆال بولشوي كۋرۋلتاي». ءى ت.2 كىت. 38-بەتىندەگى «قۇرىلتاي» سوزىنە ( دتس: QURىLTAJ   سوبرانيە، سەزد: ءoۇuz ءqaۇan ءuluۇ quriltaj  c`aqirdi   وگۋز-كاگان سوزۆال بولشوە نارودنوە سوبرانيە (لوك 40₃),  جاسالعان انىقتامانى قاراڭىز

259. «چينگيز-حان سكازال: «…ۆەليكيە نە زاششيششالي مالىح». «ۆ تەكستە يسيراميشي (ساراميشي) – وت تيۋركسكوگو گلاگولا يسيرعاماك – سوجالەت، پوكروۆيتەلستۆوۆات، زاششيششات».

دتس : ESIRKA   جالەت، سوجالەت (مق ءى 306): esirka tiriglik java qilma   پوجالەي جيزن، نە پروۆودي گودى ۆپۋستۋيۋ (جب 173₂₉);  ESIRKAMAK  جالوست (Suv 453₂₁).

ققاز.  ەسىركەۋ، ەسىركەمەك (ەسىركەۋ-مۇسىركەۋ) – پوكروۆيتەلستۆوۆات.

قموڭع.  جالەت – ءوروۆدوح، حايرلاح. پوكروۆيتەلستۆوۆات – يۆەەح.

262. «ەششە ون سكازال: «تاك جە كاك ناشي كۋپتسى (ۋرتاق) پريحوديات س تكانىمي زولوتوم ودەجدامي ي دوبرىمي ۆەششامي (تانعسۋق)».

دتس : TAڭSUQ   ۋديۆيتەلنىي، نەوبىچنىي: tansuq neڭ   ۋديۆيتەلنايا ۆەشش (مق ءىىى 382); taڭsuq as` رەدكوە (يزىسكاننوە) كۋشانە (مق ءىىى 382).

ققاز. تاڭسىق (تاڭ قالۋ)  ۋديۆيتەلنىي، نەوبىچنىي.

قالم تاڭسگ (تاڭسگ)  پرەكراسنىي، ۋديۆيتەلنىي، چۋدنىي;

قموڭع.  ۋديۆيتەلنىي – گايحالتاي، جيگتەي، حاچين; نەوبىچنىي – ەنگين بۋس، جيرين بۋس، ەر بۋس، زۋرشيل بولووگۇي.

262. شىڭعىز حان ءسوزى: «نە ۆ سوستوياني ۆەرشيت ۆەليكيح دەل». ۆ تەكستە دجيداميشي كارد وت تيۋركسكوگو گلاگولا دجيداماق يلي چيداماق – موچ، يمەت ۆوزموجنوست چتو-نيبۋد  سدەلات (ۋپوتر. ۋ ۋزبەكوۆ، كازاحوۆ ي تاتار)».

تۋررس: C`IDAM   تەرپەنيە، ۆىنوسليۆوست; C`IDAMAK   تەرپەت، ۆىدەرجيۆات، ۆىنوسيت;

ققاز.  شىداماق   موچ، تەرپەت، ۆىدەرجات، پەرەنوسيت تياگوتى.

قالم.  ۆىدەرجكا – تسيتات; ۆىدەرجات – چادح (؟).

قموڭع.  ۆىدەرجاننوست – تەسۆەرتەي; موچ – چادال (؟), تەنحەە، تەنحەل.

262. «ەگو پوستيگنەت ۆەليكايا كارا». ءتۇسىن: «ۋسديميشي كۋناد; ۋ بەرەزينا – ۋشميشي; سر.  الت-كيرگ. وشتيمياك – مستيت، پلاتيت، ۆوزداۆات زلوم».

دتس 376:  ءوC`(وش)    مەست، گنەۆ: bizka kelip ءوc` ءوtar   پودويديا ك نام، ۆزىۆايۋت و مەستي (MK II 103);  ءوC`LUG (وشلۇگ)   مستيتەلنىي، ۆراجدەبنىي:  jana dinqa oclug bu dunja neڭi   چتو سۆيازانو ەتيم ميروم، ۆراجدەبنو رەليگي (جب 259₁₂).

ققاز.  ءوش   مەست;  ءوش الۋ – مستيت.

قموڭع. وشوو  حونزون   مەست.

263. «ۆ وتنوشەني سترەلكوۆ (قۇرچيان) ي ستراجەي (تۋرقاق)». ءتۇسىن: «وت تيۋرك. گلاگ. تۋرماق – ستويات، پرەبىۆات، پرويزۆودنوە تۋرقاق يلي تۋرعاق – ستراجا، ستوروج».

(بۇل سوزدەردىڭ  تۇرك سوزدەرى ەكەنى تۇسىنىكتەمەدە  ايتىلىپ تۇر جانە ىلگەرىدە دە ءسوز ەتكەنبىز).

264. «ۋچينيات سوۆەت ي راسسۋديات». ءتۇسىن: «سۋششەستۆيتەلنوە كينكاميشي – پرويسحوديت وت تيۋركسكوگو گلاگولا كينگاماك – ۋسترويت سوۆەت…وت توگو جە كورنيا كينكادج (كينكاچ) ۆ زناچەني سوۆەت».

دتس 299: KEڭAS (كەڭاس)   سوۆەت (مق ءىىى 365):  kenas birla etmis kisi oz isi    پري پوموششي سوۆەتا چەلوۆەك ۆەرشيت سۆوي دەلا (جب 160₃₄); KEڭASCI (كەڭاسشى)   سوۆەتچيك: vazir begka tutci kenasci bjlur    ۆيزير دليا بەكا پوستوياننو ياۆلياەتسيا سوۆەتچيكوۆ (جب 80₂₆).

ققاز.  كەڭەس  سوۆەت;  كەڭەسپەكشى  – ۋچينيت سوۆەت;  كەڭەسشى – سوۆەتنيك.

قموڭع.  سوۆەت – زوۆلوگوو، زااۆار، سۋرگامج; سوۆەتنيك – زوۆلوگچ، ءزوۆلوح.

265. «ۆىسشايا رادوست ي ناسلاجدەنيە دليا مۋجا». «ۆ تەكستە – چيرقاميشي (چيرعاميشي) وت تيۋركسكوگوگلاگولا چيرقاماق، چيرعاماق – پرەداۆاتسيا ۋدوۆولستۆيام، ناسلاجداتسيا».

2 كىت. 45-بەتىندەگى انىقتامانى ( ققاز: شىرقاماق – پەت; جىرعاماق – پرەداۆاتسيا  ۆەسەليام، ت.ب) قاراڭىز.

265. «چتوبى پوداۆيت ۆوزمۋتيۆشەگوسيا».  «ۆ تەكستە وشيبوچنو باشميشي ۆمەستو باسميشي».

دتس 85:  BAS   داۆيت، پودۆاليات: uza tanri basmasar asra jer telinmasar   كوگدا نە داۆيت نەبو ۆۆەرحۋ ي نە رازۆەرزاەتسيا زەمليا ۆنيزۋ (كت₂₂); BASIMC`I (باسىمشى)    ۋگنەتاتەل، تيران: qajusi basimci olutci qiruq   درۋگيە – ۋگنەتاتەلي، ۋبيتسى ي رازوريتەلي (جب134₆).

ققاز.  باس  داۆيت; باسقىنشى  اگرەسسور.

قموڭع.  پوداۆليات – داراح، ءسونووح;  ۋگنەتاتەل – دارلاگچ.

266.  «گول – ەتو بىلا ليچنايا تىسياچا چينگيز-حانا; ءتۇسىن: «مونگ. پيسم. عول – تسەنتر».

وسى 2 ك. 147-بەتىندەگى «قول» سوزىنە انىقتامانى وقىڭىز.

266. «باراعۋن عار – پراۆايا فلانگ);

دتس 83: ۆاR   1. يدتي، وتپراۆلياتسيا: naru bar   يدي تۋدا (مق 543₁₄); 2.  ەست، يمەەتسيا: bu sabimda igid bar-ءۇu    رازۆە ەست كاكايا-ليبو فالش ۆ ەتوي رەچي؟! (كتم₁₀);  دتس 367 : Oڭ   پراۆىي، پراۆوستورونني:  oڭ elig   پراۆايا رۋكا (مق ءى 41).

دتس 426: QARI   لوكتەۆايا چاست رۋكي: ءqarىۇa qonar ham qafasqa kirur   سادياتسيا نا لوكوت يلي پوپادايۋت ۆ كلەتكۋ (و پتيتساح) (يۋگ ۆ₄₆0).

ققاز.  بار   1. يدتي، وتپراۆلياتسيا; 2. ەست، يمەەتسيا; Oڭ   پراۆىي، پراۆوستورونني. قارى   لوكوتەۆايا چاست رۋكي;

قالم. پراۆىي – بارۋن; زاپادنىي – بارۋن ۇزگين;

قموڭع.  بارۋن   پراۆىي، زاپادنىي.

سست-ميا:  بارون (ەۆەنك). پراۆىي، سپراۆا، زاپاد;  بارۋ ( مانچ). – ناپراۆلەنيە.

266.  «دجەگۇن عار – لەۆايا رۋكا (فلانگ).

متكس 148:  دجەگۇن (قىتاي ءسوزى):  – zhong; مونگ. پيسم.– Jong = سول جاق.

دتس 426: QARI   لوكوتەۆايا چاست رۋكي: ءqarىۇa qonar ham qafasqa kirur  سادياتسيا نا لوكوت يلي پوپادايۋت ۆ كلەتكۋ (و پتيتساح) (يۋگ ۆ₄₆₀).

بۇرىندارى شىعىس تۇركتەرى باعدار-باعىتتى بىلدىرۋدە  «قار، عار» (قول) ءسوزىن قولدانعان: دتس- BERGARU -نا يۋگ، ك يۋگۋ: bergaru kun ortusinaru   نا يۋگە، ۆ سترانە پولۋدەننوي (كت م2).

سوندا  «باروڭ عار» (وڭ قول) – باتىستى، «جوڭ عار»  (سول قول) – شىعىستى، «بەر عار(ۋ) – وڭتۇستىكتى بىلدىرگەنىن كورەمىز. بۇل سوزدەر اسكەري تەرمين رەتىندە دە قولدانىلعان.

267. «ون بىل ەمير-احتاچي چەتىرەح وتريادوۆ».ءتۇسىن: «اقتاچي (مونگ.پيسم. اعتاچي) –تابۋنششيك» ء(ى ت.1كىت.189-بەتىندەگى  اقتاشى، اتشى سوزىنە ارنالعان انىقتامانى وقىڭىز).

267. «ۋر-تيمۋر – ەمير ستولنيكوۆ (باۋرچي), يناك ي يزۆەستنوە ليتسو ۆ ەتوم ۆلادەني» ءتۇسىن: «مونگ.پيسم. – يناع – بليزكي درۋگ، ناپەرتنيك; سينونيم پەرس. ناديم».( ءى ت. 1 كىت. 101- بەتىندەگى «باۋىرشى» (باقىرشى) سوزىنە انىقتامانى، ءى ت. 2 كىت. 48-بەتىندەگى يناق سوزىنە انىقتامانى قاراڭىز).

269. «كوگدا توت (شيكي-كۋتۋكتۋ) ۆىروس، ون نازىۆال چينگيز-حانا وتتسوم (اتا).

دتس  65:  اتا   وتەتس: ata toni ءoۇulqa jarasa atasin tilamas   كوگدا ودەجدا  وتتسا ستانوۆيتسيا ۆپورۋ سىنۋ، ون (بولشە) نە نۋجداەتسيا ۆ سۆوەم وتتسە (مق ءىىى 87).

ققاز.  اتا   دەد.

قموڭع.  وتەتس – ەتسەگ، ااۆ.

270. «ودين يز پلەمياننيكوۆ ەسۋ-بۋكا-تايشي. تايشي پو-حيتايسكي  زناچيت ستارشي باحشي، ا تايشي نازۆال ەگو ۋگەدەي-كاگان ۆ شۋتكۋ». ءتۇسىن: كيت. تايشي, بۋكۆ. «يمپەراتورسكي ناستاۆنيك، ستارشي ۋچيتەل يمپەراتورا» – ۆىسشەە سانوۆنوە زۆانيە ۆ درەۆنەم كيتاە. مونگ. پيسم. باعشي – ۋچيتەل.

دتس 82:  BAQS`I  (كىتاي)- بوشي، باگ-شي  – ۋچيتەل، ناستاۆنيك.

ققاز. باقسى   شامان، لەكار.

272. «دوكلوكۋ» – زايكا.  «كونە موڭع.» تىلىندە  «داقى، داحين» دەلىنگەن ەكەن.

دتس 536: تاQI   ەششە:  taqi bir bu ma`ni ajajin sena   ەششە ودنو زناچەنيە (موەگو يمەني) يا رازياسنيۋ تەبە (جب 30₁₆).

ققاز. تاعى  ەششە.

«تاعى، تاعى» – ءبىر دىبىستى قايتالاپ تۇرىپ الاتىن كىسىنى وسىلاي اتاعاننان شىققان سىڭايلى. قازىرگى قازاق تىلىندە  «كەكەش».

قموڭع.  زايكا – ەەرۇۇ، ەەرەح.

273. «چينگيز-حان پوۆەلەل ۆىدەليت يز كاجدوگو دەسياتكا مونگولوۆ دۆۋح چەلوۆەك…زناچەنيە سلوۆا كوشاكۋلسلەدۋيۋششەە: يز كاجدىح دەسياتي چەلوۆەك يم دالي دۆا; «كوش» – وبا ۆ پارە». ءتۇسىن: «مونگ. پيسم. حوس – پارا (پارنىي). ۆ سوۆرەمەننىح سرەدنەازياتسكيح يازىكاح كوش – پارا بىكوۆ، ۆپرياجەننىح ۆ پلۋگ (سۋپرياگا), كوش-تەپە – دۆا پارنىح كۋرگانا (پو-تۋركمەنسكي), ي ت.پ. و تەرمينە كوشاۋل سم. ستر. 192 كن. 1 ەتوگو توما».

دتس 460: QOS    پارا (مق ءىىى 126) : qos qilic` qinqa ءsiۇmas  دۆا مەچا ۆ (ودني)  نوجنى نە ۆمەششايۋتسيا (مق ءى 359);  qos bicak   نوجنيتسى (مق ءىىى 126).

ققاز. قوس   پارا. (ەرتەدە قايشىنى «قوس پىشاق» اتاعانىن كورەمىز).

قموڭع. حوس  پارا.

280. «ۆسە وتدات ۆ يندجۋ حۋلاگۋ-حانۋ». ءتۇسىن: يندجۋ; مونگ. پيسم. يندجي، تەرمين ۋپوترەبليايۋششيسيا ۆ دۆوياكوم زناچەني: 1. ليۋدي، ۆىدەلياۆشيەسيا ۆلادەتەليامي ۋلۋسوۆ ۆ پريداننوە زا دەۆۋشكوي (پريداننوە). 2. ۋدەل، ۆىدەلياۆشيسيا چلەنام حانسكوگو رودا».

دتس 210: INCU ء(ينشۇ)  ناسلەدستۆەننىي: incu ءbaۇcilarqa qalan kesmisi joq نا ناسلەدستۆەننىح ۆلادەلتسەۆ سادوۆ نالوگ نە نالوجيل (USp 22₁₆).

ققاز.  ەنشى   ۋدەل،  دوليا.

قموڭع.  دوليا – حۋۆ، حەسەگ;  ناسلەدستۆو – ءوۆ حورونگو.

 

          

 «جامي`ات-تاۋاريحتىڭ» ءىى تومىندا «موڭعول ءسوزى» دەلىنگەن سوزدەرگە انىقتاما.

 

بۇل تومدا شىڭعىز حاننىڭ «ءتورت كۇلىك» اتالعان  ۇلدارى  جوشى، شاعاتاي، ۇگەتاي،  تۋلي  جانە ولاردىڭ ۇرپاقتارى تۋرالى بايان ەتىلەدى.

1. «و بيليكاح ي پريتچاح، كوي ون گوۆوريل». ءتۇسىن: «مونگولى زايمستۆوۆالي ۋ كيتايتسەۆ وبىچاي، پو كوتورومۋ زاپيسىۆاليس يزرەچەنيا حانوۆ ي پوسلە سمەرتي يزداۆاليس. ەتي يزرەچەنيا نازىۆاليس تيۋركسكيم سلوۆوم «بيليك» (زنانيە).

دتس:  BILGA    مۋدرىي: edgu bilga kisig …joritmas ermis`  حوروشيح ي مۋدرىح ليۋدەي… نە موگلي پريۆلەچ (كت م₆).

متكس: بيليگ تۇرك. ءبىل – مەدەح; بىلىگ – مەدلەگ، ۋحاان; ءبيلۇۇ تۇرك. ءبىلا – ۇرەح، حايرگاداح.

ققاز. ءبىل زناي; ءبىلىم  زنانيە; بىلگىش زنايۋششي، مۋدرىي; ءبىلىمدى، بىلىكتى   ۋچەنىي، وبرازوۆاننىي،زنايۋششي دەلو.

قموڭع. زنايۋششي – مەددەگ، ەردەمتەي; مۋدرىي – مەرگەن، تسەتسەن;

10. «حودجا-وگۋل»

شىڭعىز-حان زامانىندا «قوجا» دەگەن  كىسى ەسىمى (نەمەسە لاقابى) بىرنەشە رەت كەزدەسەدى: مىسالى، 15-بەتتە:. دۋبانىڭ ۇلى كۇتلىع-حودجا، جەلمەنىڭ باۋىرى حودجا-نويان، سۇبەتايدىڭ نەمەرەسى قۇتلىق-قوجا، كۇيىك حاننىڭ ۇلى قوجا، قۇلان-قاتۋننىڭ باۋىرى جالەل-قوجا، يرقىل-قوجا; ابىلعازى باھادۇردىڭ  «تۇرك شەجىرەسىندە»: شاقىر قوجا (63-بەتتە), قوجا (66-ب.), قوجاعۇل (98-ب.); شىعىس-تۇركستانداعى قالا اتى قارا-قوجا، ت.ب. «درەۆنەتيۋركسكي سلوۆار» قۇراستىرۋشىلارى «قوجا، حوجا» –  پارسى تىلىندەگى ءسوز» دەپتى:

دتس: حوجA  (پەرس.)  ستارىي، ستاريك: jigit  xoجa bolur  jani eskirur   يۋنوشا ستانوۆيتسيا ستاريكوم، نوۆوە ستارەەت (يۋگ ۆ₁₉₅).

الايدا پارسى راشيد اد-ءديننىڭ ءوزى «وعىز-نامادا»: «سرەدي ەتيح ستاريكوۆ بىل ودين ۆەسما دالنوۆيدنىي، ۋمنىي، بىۆالىي، پوستيگشي ۆسە جيتەيسكيە پرەمۋدروستي، كوتوروگو زۆالي يۋشي حودجا، (چتو نا تيۋركسكوم يازىكە وزناچاەت «پوجيلوي چەلوۆەك»).  نا تيۋركسكوم يازىكە پوجيلىح نازىۆايۋت حودجا، يبو سلوۆو حودجا ۆ دەيستۆيتەلنوستي تيۋركسكوە، نو نە پەرسيدسكوە يلي ارابسكوە» («وعۋز-ناما»   31- بەت). بۇل مىسالداردان شىڭعىز حان ەلىندەگى كىسىلەر مەن وعىز تۇركتەرىندەگى كىسى ەسىمدەرى ءبىر تىلدە ەكەنىن كورەمىز.

ققاز.  قوجا، قوجايىن   حوزياين.

پارسى. حوزياين – ساحيب، مالىك.

23. «تۋلۋي-حان پريكازال كولدوۆات». ءتۇسىن: «بەزوار – جەلچنىي كامەن روگاتوگو سكوتا. تيۋرك. يادا, مونگ. پيسم. دجادا».

دتس 247: JATC`I  زاكليناتەل، ۆولشەبنيك: jatci jatladu  ۆولشەبنيك  پرويزنوسيل زاكلينانيا (MK III 307);  دتس 222: JADC`I ۆولشەبنيك، زاكليناتەل: lu onturguci jadci boltumuz ersar   ەسلي مى ستالي زاكليناتەليامي دراكونوۆ ي ۆولشەبنيكامي (تت ءىV A₆₀).

ققاز.جادى، جادىلاۋ زاكلينات، زاكولدوۆات; جادىشى زاكليناتەل، ۆولشەبنيك.

قموڭع. زاكولدوۆات – يلبەلەح، ۋۆديسالاح; ۆولشەبستۆو – يلبە، شيد (؟).

متكس: زاد  تۇرك. jad;  (تولىعىراق  ءى ت. 2 ك. 121-بەتتى قاراڭىز).

 23.  «تۋلۋي-حان… پريكازال، چتوبى زابيلي ۆ ليتۆارى». «ۆ تەكستە «كۋر»  چتو موجنو تاكجە پونيات «ناتيانۋلي  شالاشنيكي»; ۋ بۋداگوۆا «كير؟ كۇرك - شالاشنيك (دەلاەتسيا نا سكورۋيۋ رۋكۋ پري پەرەكوچەۆكە، راسستيلايا نا وگلوبلياح تەلەگي يلي نا شەستاح)».

دتس 467 : QUR   ۋسترايۆات، سوورۋجات:  xan cuvac` qurdi   حان سوورۋديل (پوستاۆيل) شاتەر  (مق ءىى 7).

تۋررس:  qurكا   سترويتەلستۆو، سوزدانيە.

ققاز. قتتس 433: كۇركە  – شاعىن باسپانا; ( شالاش).

قموڭع. شالاش – وۆووحوي، حۇرمەل گەر (؟).

 23. «ۆسە ۆويسكو نادەلو ۆاليانىە يز ۆويلوكا كاپەنەكي». ءتۇسىن: «بۋداگوۆ، ت.ءىى، ستر. 112: « ودەجدا، نادەۆاەمايا ۆو ۆرەميا دوجديا».

تۋررس 533: كەپنەك   بۋركا، ناكيدكا يز ۆويلوكا ( ۋ پاستۋحوۆ). كەپ – پيلوتكا.

دتس  294:  KEJ   ودەۆات، نادەۆات: كonilik toni kej   وبلەكي سەبيا ۆ ودەيانيە پراۆديۆوستي (يۋگ ۆ₁₆₇);  KEي ( كىي)    نادەۆات: er ton keيti   مۋجچينا ودەل شۋبۋ  (MK III 441);  دتس 292: KED (كيدى)    نادەۆات:  toni kedti aj toldi turdi oru   اي-تولدى نادەل سۆوي حالات ي ۆستال (جب 28₂₄);  دتس 295: KEيUK (كەيۋك)  – پلاشش، ناكيدكا يز ۆويلوكا (مق ءىىى 168);  neca-ma qpraq keيuk ersa ءjaۇmurqa jarar   سكول  بى ۆەتحوي ني بىلا ناكيدكا، ونى گوديتسيا دليا دوجديا (مق ءىىى 38).

ققاز. قتتس 373: كەبەنەك  (كونە ءسوز).  مالشىلار جاۋىن-شاشىندا كيەتىن جۇقا كيىزدەن تىگىلگەن سىرت كيىم – بۋركا، 295 بەت;

ماقال: «كەبىن كيگەن كەلمەيدى، كەپەنەك كيگەن كەلەدى».

ورىسشا: «كەپكا» – جەڭىل باس كيىم. ال قازاقتا «تاز كەپەڭدى، كەپەشىڭدى كي» دەگەن ءسوز بار.  تۇركتىڭ «كي (كەب), كيدى»  ءسوز تۇبىرىنەن، ورىس تىلىندەگى «كەپكا، كەدى، ناكيدكا» سوزدەرى شىققانىن بايقايمىز.

قموڭع. حەۆنەگ (نومروگ) – بۋركا.

وسى «كەپەنەك، كەبەنەك، كەپ، كەبىس، ت..ب.»  سوزدەرىنىڭ تۇبىرىندە «كەب-كي» (كيۋ، كيىم، كيىنۋ) تۇر جانە بۇلاردىڭ بارلىعى تۇرك تىلىندەگى سوزدەر.  ال قازىرگى موڭعول تىلىندەگى «حەۆنەگ» ءتۇبىرى مەن ول تىلدەگى «كيىم» ءتۇبىرى مۇلدەم بولەك:

قموڭع: ودەجدا – حۋۆتساس، حۋنار; ودەۆات – ومسگوح، حۋچيگ، بۇرحەح.

(ورىستىڭ «بۋركا» ءسوزىنىڭ ءوزى دە قازاقتىڭ «بۇركەنۋ»، موڭعولدىڭ «بۇرحەح» سوزىنەن شىققانىن كورەمىز).

 33. «ون پريكازال، چتوبى ناچالنيكي ي باسكاكي وبلاستەي ليچنو وتپراۆيليس ۆ پوحود». ءتۇسىن: «ۆوەناچالنيك، پرەدستاۆيتەل حانا، پرويزۆوديۆشي ۋچەت داني ي ناسەلەنيا ۆ پوكورەننوي سترانە».

دتس 85: ءBASIۇ  ۆيد پوداتي  (USp 14_14, 88₄₄, 112₅);

تۋررس: ءbac`(سى) –  1. پوداتي س زاحۆاچەننىح تەرريتوري; 2. نالوگ تاموجەننايا پوشلينا; ت.ب. ء(ى ت، 1 ك. 142-بەتىنە انىقتامانى قاراڭىز).

34. «پوسلالي… كاجدىي پو ودنومۋ بيتيكچيۋ». ءتۇسىن: «بيتيكچي – پيسەتس، چينوۆنيك كانتسەلياري».

دتس 103: BITIGC`I   پيسەتس: bitigc`i beg arslan   پيسەتس بەگ ارسلان (Usp 26₁₇); bitigci ilimga negu teg kerekin ajur   گوۆوريت و توم، چتو ترەبۋەتسيا پيستسۋ (جب 10₂).

  36. «ۋستانوۆيلي كوپچۋر سو سكوتا، وپرەدەليۆ دات ودنۋ گولوۆۋ سو ستا گولوۆ».

دتس 462: QUBC`IR  كۋبچير، ۆسەوبششي نالوگ ۆ پولزۋ گوسۋدارستۆا: uc` bakqir kumus qubc`irqa tutzun   پۋست زاسچيتاەت تري باكىرا سەرەبرا ۆ سچەت كۋبچيرا (USp 53c₁₁).

متكس: گۋۆچۋر تۇرك. qudcir.

36. «ۆو ۆسەح ستراناح پوستاۆيلي يامى ي نازۆالي يح «تايان يام». ءتۇسىن: «تيۋرك. يام, مونگ. پيسم. دجام، وت كيتاي. چجان (چجام) «پوچتوۆايا ستانتسيا».

ققاز. جامشىك  (كونە). ورىستىڭ «يامششيك» ءسوزى وسىدان.

40. «پريكازال پوسترويت ۆ سۆوەم يۋرتە كاراكورۋمە دۆورەتس س وچەن ۆىسوكيم وسنوۆانيەم ي كولوننامي… ي نازۆالي ەگو «كارشي». ءتۇسىن: «كاراكورۋم، ستوليتسا پەرۆىح مونگولسكيح يمپەراتوروۆ (چينگيز، ۋگەدەي، گۋيۋك ي مەنگۋ), ناحوديلاس نا بەرەگۋ ر. ورحون». ءتۇسىن: «ۆ مونگ. پيسم. يازىكە حارشي «دۆورەتس».

دتس  422: QARA   چەرنىي (و تسۆەتە) (لوك 1₇);  دتس 460: QORUM  كامەننىە روسسىپي، وبلومكي سكال، ۆالۋنى (مق ءىىى 105).

متكس: حوروم  تۇرك. qorum.

ء(بىرىنشى «موڭعول يمپەراتورلارىنىڭ» استاناسى نەلىكتەن تۇركشە اتالعان؟» دەگەن سۇراقتى «موڭعولتانۋشى» عالىمدار نەگە قويماعان؟!)…

دتس  429:  QARS`I    ءqars`ى  korup ءsaۇdic` / ani ucmaq اtar  ۋۆيدەۆ دۆورەتس، ۆەرنىي درۋگ / نازوۆەت ەگو راەم (مق ءىىى 374).

41. «وت كۋشە-نور پو ۋسۋن-كۋل، ۆ ودنوم دنە پۋتي وت كاراكورۋما».

دتس 313: ءKوL   وزەرو، ۆودوەم : ani jajip turgi ءjarۇun ءkوlta buzdimiz   راسسەياۆ، مى رازبيلي يح ۋ وزەرا تيۋرگي-يارگۋن (كتب₃₄); ءkوl baliqlandi   ۆ وزەرە رازۆەلاس رىبا (مق ءىى 265).

ققاز.  كول  وزەرو.

قالم. وزەرو – نۋر.

قموڭع.  وزەرو – نۋر.

41. «تام ون ۆكۋشال تارگۋ ي ۆەسەليلسيا ودين دەن». ءتۇسىن: «پودنوشەنيە وت گورودا».

دتس 537:  TARATYU   دارى، دان : osul kim meniڭ ءaۇizumqa baqar tutur bolsa ءtaratۇu tartip dost tutar men tep tedi   تومۋ، كتو پودچينيتسيا منە (بۋكۆ. بۋدەت سموترەت منە ۆ روت), يا پودنەسۋ  دارى ي بۋدۋ وبراششاتسيا كاك س  درۋگوم (لوك 13₂).

ققاز. تارتۋ  دارى، پوداركي; تاراتۋ  رازداۆات.

قموڭع.  دارەنيە، پوداروك – بەلەگ; دان – البا، گۋۆچۋر.

42. «ۆ نەي سدەلالي پروحودى ي نازۆالي چيحيك».

دتس 150:  C`IQ    ۆىحوديت:  tisig idma onin ءciqۇali/ qali ciqsa jitrur konilik joli   نە پوزۆولياي جەنششينە ۆىحوديت زا پرەدەلى دوما،/ (يبو) ەسلي ونا ۆىيدەت   ۋتراتيت پراۆيلنىي پۋت (جب 269<sub>2</sub>);  دتس 150:C`IQIS`  – وت - c`iq:   olar ikki evdin c`iqisdi   وني ۆدۆوەم ۆىشلي يز دومۋ (مق 320<sub>16</sub>);  C`IQAR -  وت - c`iq -ۆىۆوديت، يزگونيات: men ani evdan ciqardim   يا ەگو ۆىپروۆوديل يز دوما (مق 310₁₃).

ققاز. شىق، شىعۋ   ۆىحوديت.

قموڭع.  ۆىحوديت (يز يۋرتى) – گاراح، گەرەەس گاراح;  پروۆوديت – گارگاح.

42. «باكاۋلى دەليلي دوبىچۋ سپراۆەدليۆو مەجدۋ ۆسەمي». ءتۇسىن: «بۋكاۋلان» – «زاسادچيكي»؟

دتس  81: BAQ -  ۆنيماتەلنو سموترەت، وبوزرەۆات، رازگليادىۆات: kozi qanca baqsa bu konli naru   كۋدا گلياديات يح گلازا، تام ي يح سەردتسا (جب 325₁₅); – 83: BAQTUQLA -وسماتريۆاتسيا : torttin sinar baqtuqlap barin edi tapmati  وسماتريۆاياس نا چەتىرە ستورونى، ون يح نە وبنارۋجيل (Suv 631₁₀).

ققاز.  باق   پاسي، سلەدي; باقىلاۋ   نابليۋدات.

قموڭع.  پاستي – حاريۋلاح، بەلچەەرلۇۇلەح; نابليۋدات – اجيگلاح، حاراح.

42. «چتوبى پري ۋدوبنوم سلۋچاە ستات يناكوم». ءتۇسىن: «بۋكۆالنو «دوۆەرەننوە ليتسو».

دتس:  ءumuۇ ءinaۇ پارن. نادەجدا، ۆەرا: jirtincka ءumuۇ ءinaۇ torutunuz  تى ياۆيلسيا دليا ميرا نادەجدوي (تت ءىىى₇₃).   بۇل ءى ت.، 1 كىت. 139-بەتىندەگى «ينانچ» – يلانۋ، سەنۋ سوزىمەن ماعىنالاس:  دتس 218: INAN  ۆەريت، دوۆەريات: men anar inandim   يا ۆەريل ەمۋ (مق ءى 206);  INANC`  1. ۆەرا، دوۆەريە;  2. «دوۆەرەننىي» چين، دولجنوست: inanc` bek   دوۆەرەننىي بەك (مق ءى 133);  ء(ى ت. 2 ك. 115-بەتتەگى وسى سوزگە انىقتامانى قاراڭىز).

42. «سىن ابيكە-بەگي – باۋرچي، ون ۆەد ۆسەگدا پودنوسيل چاشۋ، ي كاان ۆسەگدا پيل ۆينا سليشكوم منوگو».  ءتۇسىن:  باۋرچى «ستولنيك».

(وسى ءسوزدى (باقىرشى) انىقتاعان ءى ت.1 ك. 101-بەتىن، ءى ت. 2 ك. 40- بەتىن  قاراڭىز).

48. «ا تاكوي-سياكوي كاراچۋ كۋركۋز گوۆوريت تاكيە زانوسچيۆىە  رەچي». ءتۇسىن: قاراچۋ «پروستوليۋدين»، «پودداننىي»، «چەرن». ء(ى ت. 1 ك. 170-بەتكە انىقتامانى قاراڭىز).

51. «پريشەل ودين وچەن ستارىي ي درياحلىي چەلوۆەك ي ۋموليال دات ەمۋ دليا ۋرتاچەستۆا دۆەستي زولوتىح بالىشەي».  ءتۇسىن: «ۋرتاق – پريۆيلەگيروۆاننىي كۋپەتس، تورگۋيۋششي پود پوكروۆيتەلستۆوم گوسۋداريا».

متكس: ورتوگ  تۇرك.

ققاز. ورتاق  وبششي;  ورتاقتاسۋ – بىت ۆ دولە، كومپانەن.

54. «ناپيسالي بەرات، ا ال-تامگۋ پروستاۆيت ۆوزدەرجاليس». ءتۇسىن: ال تامعا – بولشايا چەتىرەحۋگولنايا پەچات مونگولسكيح حانوۆ.

دتس 31: اL   الىي، ياركو-كراسنىي، سۆەتلو-كراسنىي; ورانجەۆىي: jasil kok ءsariۇ al ءaۇi ton kedip  نادەۆ  زەلەنىە، گولۋبىە، جەلتىە ي الىە شەلكوۆىە حالاتى (جب 166₂).

الايدا  بۇل جەردە ءسوز «القىزىل تاڭبا» تۋرالى  ەمەس، «ەل تاڭبا» – مەملەكەتتىك ءمور تۋرالى سياقتى:

دتس 168: ەL   پلەمەننوي سويۋز، سترانا، گوسۋدارستۆو، نارود: ءqaۇanin anta olurtumuz elin altimiz   يح كاگانا مى تام ۋبيلي، ا يح پلەمەننوي سويۋز پوكوريلي (كت ب₃₈).

دتس 530: ءتامۇا   پەچات: beg ءtamۇasi elginda   پەچات پراۆيتەليا ۆ تۆويح رۋكاح (TT I129); vazirliq anar berdi ءtamۇa ءajaۇ   ون دال ەمۋ دولجنوست ۆيزيريا، پەچات ي پوچەستي (جب 86₁₂).

ققاز. ەل سترانا، گوسۋدارستۆو، نارود; تاڭبا زناك، پەچات; ەل تاڭبا (تامعا) – گوسۋدارستۆەننىي زناك (گەرب), پەچات.

قموڭع.  سترانا – ورون، ۋلس، نۋتاگ، گازار;  نارود – ارد، ارد تۇمەن; تامگا (تەمدەگ، تيز) – پەچات.

59. «كوگدا ۆسە تۋرگاكي پولەگلي پيانىمي، ۋكرال يز ستاۆكي زولوتۋيۋ چارۋ» (كاسە).

دتس 587: TURYAQ   ستوروج، ستراجا: kec`a tanda turqaqni tebratmasa   ۆەچەروم ي ۋتروم چاسوۆىح نە ۋداليات (جب 139₅).

ققاز.  تۇر   ستويات.

قموڭع.  ستويات – زوگسوح.

60. «ۆوزمۋت زەرنو يز امباروۆ». ءتۇسىن: «ۆ تەكستە «امبارا».

تۋررس: امبار   ۆحودنايا (كومناتا), چۋلان; ازرس: انبار  –  سكلاد، كلادوۆايا، امبار;

ققاز.  قامبا   سكلاد، كلادوۆايا، امبار.

60. «زاكوننو ون پولۋچيل لوشادەي، ۋلاگ؟» ءتۇسىن: ۋلاع – «پودستاۆا».

دتس-608:  ULAY   1. ۆيۋچنوە جيۆوتنوە، ۆەرحوۆوي كون (USp 3₃); 2. پوچتوۆىي ترانسپورت نا پەرەگوناح مەجدۋ ستانتسيامي (مق ءى 122). (تولىعىراق ءى ت. 1 ك. 145-بەتتە).

61. «ون ناسىپال پلودوۆ ۆ كاپتۋرگۋ». ءتۇسىن: «قاپتۋرعا – بولشوي، گلۋبوكي مەشوك». ءتۇسىن: «كاپتۋرگا, ۋ سيبيرسكيح زۆەروۆششيكوۆ – مەشوك س پۋلكامي، دروبيۋ».

دتس 420: QAP   بۋرديۋك، مەشوك (مق ءىىى 146);  QAPCUQ   مەشوچەك: ءbوz qapcuqta urup  ۆ حولششەۆىي مەشوچەك ۆلوجيۆ…(Rach I ₈₉).

ققاز.  قاپ  مەشوك. قاپشىق   ياششيك، كوروبكا.

قموڭع. حاۆتاگا   نەبولشايا سۋمكا، كيسەت، كاشەلەك.

68. «وني پريۆەزلي سوكولا». ءتۇسىن: اراب ءالىپ. جازىلۋى: سۋنگقۋر; ورىس. اۋدارم: «سۋنكۋر»، «سۋنگار»دەپتى.

دتس 525:  SUNQAR   سوكول، التايسكي كرەچەت:  ja birla oq birla sunqarni olturdi  ون ۋمەرتۆيل كرەچەتا لۋكوم ي سترەلامي (لوك 5₇).

ققاز.  سۇڭقار   سوكول.

قموڭع. شونحور ( ناچين) – سوكول.

79. «دوبىتىح نا وحوتە لەبەدەي». ءتۇسىن: «قۋقۋ – «لەبەد»- دەلىنگەن.

مق № 5749: قۋعۋ  لەبەد; دتس 464: QUYU   لەبەد: er ءquۇu qusqa soqusmis`  مۋج پوۆسترەچالسيا س لەبەدەم (ThS II32).

ققاز. اققۋ   لەبەد.

اققۋ تەك اق ءتۇستى بولمايتىندىقتان بۇل قۇستى كونە تۇركشە  «قۋعۋ» دەپ اتاعان ءجون.

89. «ون نازۆال ەە زلوي كرەپوستيۋ».  تۇسىن: ماۋ قالان;

قموڭع.  مۋ  پلوحوي، دۋرنوي، سلابىي، بولنوي

بۇل  2 ك. 125-بەتىندەگى «ماقۋ-ءوندور» – جامان بيىك» دەگەندەي، «ماقۋ قالان» – جامان قامال» ءسوزى بولار.

متكس  «ماقۋ» ءۇندى سوزى دەلىنگەن. قموڭع. مۋ وسى سوزدەن.

89. «رانشە بىل تاكوي وبىچاي، چتو جەنى دوماشنيح سلۋگ ەۆ-وگلانوۆ سوبيراليس ۆ ستاۆكاح دليا رابوتى».

دتس 162: EB   1. دوم، جيليششە، ستانوۆيششە، سەميا، دوموچادتسى; Ebi on kun onra urkup  barmis  ەگو سەمەيستۆو ۋجە زا دەسيات دنەي، يسپۋگاۆشيس، ۋشلو (مچ₃₁);  eb, ef, ev, uj;  UV دوم (مق ءى 81).

دتس 363: OGLA   يۋنوشا (مك ءى  129); Oglanim   موي سىنوۆيا (كتم₁).

ققاز. ءۇي  دوم;  ۇل, ۇلان  (وعلان) – سىن، يۋنەتس;     (ءۇي وعلاندارى – ءۇي قىزمەتشىلەرى. (قولبالا).

93.  «سدەلال ەگو ناچالنيكوم سۆويح لوۆچيح». ءتۇسىن: اراب ءالىپ: بارسچيان – بۋكۆالنو «بارسنيكوۆ».

دتس 84: BARS   تيگر (بارس): incip bars jilqa cik tapa jolidim   پوسلە ەتوگو ۆ گود بارسا  يا پوشەل ۆ پوحود نا چيكوۆ (مچ ۆ7);  BARSYAN  - ەتن. بارسگان – نازۆانيە ودنوگو يز تيۋركسكيح پلەمەن (مق 220₁₆).

ققاز.  بارىسشى   وحوتنيك نا بارسا;  بارس  بارس; (جولبارىس – تيگر).

96. «كاان دارۋەت ەمۋ جيزن، ا ون ۆەرنوپودداننيچەسكي پودنوسيت دەۆيات لوشادەي».

ققاز: ءبىر توعىز ايىپ (كونە) – «پودنوسيت دەۆيات لوشادەي» – ۆيد  شترافا  ۋ كازاحو (ۋستار.).

96. «ون سوۆەرشاەت «تيكشيميشي» پو سلۋچايۋ پروششەنيا ۆينى». ءى ت.1 ك. 136 بەتىندەگى وسى سوزگە تۇسىنىكتەمەدە:  «ۆ تەكستە تيكشكميشي. وت تيۋركسكوگو گلاگولا تيكماك – ستويات، بىت پوستاۆلەن».

دتس 558: تىك  ۋستاناۆليۆات، ۆتىكات، ۆودرۋجات: baslaju qirqiz ءqaۇاnىۇ  balbal tikdim  ۆناچالە پوستاۆيل بالبال كىرگىزسكومۋ كاگانۋ (كت ب₂₅); TIKIL   ءJiۇاس tikildi   دەرەۆو پوساجەنو (مق ءىى 130).

ققاز. تىك، تىكپەك   ستاۆيت، ۋستاناۆليۆات، ۆتىكات، ۆودرۋجات.

قازاقتا  «باس تىگۋ»، زاتتى «باسكە تىگۋ» ۇعىمدارى بار. بۇل جەردە  «ءبىر توعىز ايىپتى بەرۋ، الدىنا اكەلۋ، قويۋ» ماعىناسىندا ايتىلسا كەرەك.

103. «چينگيز-حان ەگو (تۋلۋيا) نازىۆال  درۋگوم». ءتۇسىن: نۋكار – «درۋگ»، «سوتوۆاريشش» سم. ب.ۆلاديميرتسوۆ. مونگولسكوە نوكۇر».

دتس 361: NUKAR   سوراتنيك، بوەۆوي درۋگ; نۋكەر: nukurlarnuڭ el kunnuڭ ءqamaۇi muni kordilar   نۋكەرى ي ۆەس نارود ۆسە ەتو ۋۆيدەلي (لوك 31₉).

ققاز. نوكەر  سۆيتا، درۋجينا;

قمونگ. ءنوحور, (حار ءحۇن) – 1. مۋج; 2. توۆاريشش، درۋگ.

موڭعول تىلىندە «نوكەر» ءسوزىنىڭ «ايەلدىڭ كۇيەۋى» دەگەن ەكىنشى ماعىناسى دا بارىن كورەمىز. سول سەبەپتەن، ەگەر شىڭعىز حان  موڭعول تىلىندە سويلەسە،  تۋلۋيدى «نوكەر» دەپ اتاي الماس ەدى.

110. «پو يح وبىچايۋ سوبراليس شامانى ي كاملالي».

دتس 413: QAM  شامان (مق ءىىى 443); دتس 415: QAMLA   كاملات، سوۆەرشات شامانسكيە وبريادى  (ThS II₁₇). (تولىعىراق ءى ت. 2 ك. 41-بەتىنە انىقتامادا).

112. «سىنوۆيا ي ليۋدي گۋيۋك-حانا حوتەلي پوساديت نا كاانستۆو شيرامۋنا». ءتۇسىن: اراب ءالىپ:  كىسان;

دتس 310: KISI   چەلوۆەك، چەلوۆەچەسكي:  bilig bilmaz kisi   نەوبرازوۆاننىە ليۋدي (كت م₇);  ءqamuۇ kisi tuz ermas   ۆسە ليۋدي نەوديناكوۆى (مق ءى 376).

ققاز. كىسى  چەلوۆەك.

قالم. چەلوۆەك – كۇن.

قموڭع. چەلوۆەك – ءحۇن.

115. «سەگودنيا ۆىپەم حمەلنوگو». ءتۇسىن: «سارعۋن» – «سارگۋد»، «حمەل»، «وپيانەنيە وت ۆينا».

دتس  489: SARQ   سوچيتسيا، پروساچيۆاتسيا، ۆىتەكات كاپليامي (و جيدكوستياح) (مق ءىىى421);  SARQINDI: sarqindi suv   كاپايۋششايا ۆودا (مق ءى 493);  SARQUR  وت  sarq- : ol ءjaۇni qaptin sarqurdi   ون ۆىكاپال ماسلو يز سوسۋدا ( دو پوسلەدنەي كاپلي) (مق ءىى 189).

ققاز.  سارقىت  گوستينتسى وت  پيرا;  سارقىندى – وستاتوك (ۆودى، ۆينا، ي در. جيدكوستي); سارقىپ ىشۋ – پيت دو دنا.

متكس:  سارحاد  تۇرك. sarqut;  sarqud;

قموڭع. سارحاد، (دارس) –  ۆينو. 

116.  كۇيىك حاننىڭ شەشەسى تۇراقىن حاتۋننىڭ وتشىكەن نويانعا ءسوزى: «يا تۆويا نەۆەستكا ي نا تەبە ۋپوۆايۋ». ءتۇسىن: اراب ءالىپ: كالين – «نەۆەستكا» يلي «سنوحا»، بۋكۆالنو «مى، تۆوي نەۆەستكي»: ما كالينان تۋايم»..

مق № 2282: كەلىن  نەۆەستا;  دتس 296:  KELIN  نەۆەستا، نەۆەستكا:  bezanip bu dunja ozin korgitur / etinmis kelin teg konul jelgutur  ەتوت مير، پرينارياديۆشيس، پوكازىۆاەت سەبيا،/ پودوبنو رازرياجەننوي نەۆەستە  زاستاۆلياەت ۆولنوۆاتسيا سەردتسە  (جب 207₂).

ققاز. كەلىن  نەۆەستكا، سنوحا; «مەن كەلىنىڭ…» – يا، تۆويا نەۆەستكا (سنوحا).

قموڭع.  يا – بي; نەۆەستا –  حۇۇحەن; نەۆەستكا – بەر، بەرگەن.

ەگەر تۇراقىن قاتىن وتشىكەنگە موڭعولشا سويلەسە «جا-ت»-تا: «ما كالينان» دەمەي، «بي بەرگەن، (بي حۇۇحەن)»  دەپ جازىلعان بولار ەدى.

119. «ون رازداريل منوگو دوبرا حاتۋنام، تسارەۆيچام».

تۇسىندىرمەدە  اراب ارپىمەن «مال» دەپ جازىلعان.

دتس 335: ماL  «اراب ءسوزى» دەلىنىپ «يمۋششەستۆو، دوستويانيە، بوگاتستۆو، توۆار» دەپ ءتۇسىندىرىلىپ، مىسالدار بەرىلگەن: qul ol mali anar erklig ol  ون – راب سۆوەگو يمۋششەستۆا، ەگو يمۋششەستۆو – گوسپودين ناد نيم (يۋگ س₂₅₆);  azuڭ mali qut qiv bulur ءوz oni  ون وبرەتەت سۆويۋ دوليۋ بوگاتستۆ ميرا ي سچاستيا (جب 362₁₀).

ققاز. مال   (مال-مۇلىك) – 1. يمۋششەستۆو، دوستويانيە، بوگاتستۆو، توۆار; 2. سكوت (وۆتسا، كوزا، لوشاد، كوروۆا، ۆەربليۋد).

قالم. مال  سكوت، جيۆوتنوە;

قموڭع. مال  سكوت; «تاۆان حوشۋ مال» – پيات ۆيدوۆ سكوتا (وۆتسا، كوزا، لوشاد، كوروۆا، ۆەربليۋد).

145. «يا توجە ليچنو ۆىستۋپليۋ ۆ پوحود، چتوبى پويتي نا نانگياس». ءتۇسىن: اراب ءارىپ: چاريگ. سر. مونگ. «چەريگ».

متكس وسى ءسوزدىڭ سانcكريت تىلىنەن ەكەندىگىن جازعان: تسەرەگ – سام. Ksatrika trika; مونگ. پيسم.  c`erig;

ققاز. شەرىك (كونە ءسوز) – سولدات، ۆويسكو، ارميا; شەرۋ – شەستۆيە، پوحود.

قموڭع.  تسەرەگ سولدات، ۆويسكو، ارميا;  پوحود – ايان، داين، دوۆتولگوو.

148. «زاحۆاتىۆال پەرەدوۆىە وحرانەنيا». ءتۇسىن: اراب ءالىپ: قراۋلان – «كاراۋلى».

دتس 424: QARAQ  گلاز، گلازنوە يابلوكو (مق ءى 382); QARAYU  دوزور، پەرەدوۆوە وحرانەنيە، ستراجا، وحرانا:  olurun tejin temis jelma ءqaraۇu edguti ءurۇil basitma   «پرەبىۆاي نا مەستە!» سكازال (كاگان), – حوروشو راسستاۆ رازۆەدكي ي دوزورى، نە دوپۋستي، چتوبى  (ۆراگ) ناپال نا تەبيا (ۆنەزاپنو)!» (تون₃₄).

ققاز. قاراۋىل  ستراجا، وحرانا; قارا،  قاراۋ – سموترەت.

قموڭع. حارۋل  (حامگاالاح، ساحيح، حامگا) – وحرانەنيە; حاراح (شاگايح) – سموترەت.

173. «نا راسستوياني  چەتىرەح فارسانگوۆ وت حان-بالىكا». ءتۇسىن: «حان-بالىك – مونگولسكايا ستوليتسا ۆ كيتاە، سوۆرەمەننىي پەكين».

دتس 636 : حاN    حان، پراۆيتەل: bu ءtavۇac` qara ءbuۇra xanlar xani  ەتو تاۆگاچ كارا بۋگرا-حان – حان حانوۆ (جب 61<sub>7</sub>); دتس 417:  QAN  حان، پراۆيتەل; پوۆەليتەل; پرەدۆوديتەل: taڭri anca temis erinc` qan bertim qaninin qodup icikdin  نەبو تاك سكازالو: «يا  دالو (تەبە، تيۋركسكي نارود), حانا، ا تى، پوكينۋۆ سۆوەگو حانا، پودچينيلسيا (تابگاچام)» ( Toن₂);

دتس 405: QAYAN   كاگان، ۆەرحوۆنىي پراۆيتەل، گلاۆنىي حان:  ne ءqaۇanqa isig kucig berur men  كاكومۋ كاگانۋ وتدايۋ يا ترۋدى ي سيلى؟ (كت ب₉).

دتس 80: BALUQ-  گورود: ol uruz beg ءoۇulun ءtaۇ basida teriڭ  muran arasida jaqsi berik baluqqa jumsadi  ەتوت ۋرۋز-بەك نازناچيل سۆوەگو سىنا ۆ حوروشو ۋكرەپلەننىي گورود نا ۆەرشينە گورى مەجدۋ گلۋبوكيمي (رۋكاۆامي)  رەكي (لوك 20₅);  دتس 80: BALASAYUN  گەوگر. گورود بالاساگۋن (مق 25₁₀, 237₆).

ققاز: حان  (كونە ءسوز) –  پراۆيتەل; پوۆەليتەل; قاعان  (كونە) –  ۆەرحوۆنىي پراۆيتەل، گلاۆنىي حان.

قموڭع. پراۆيتەل –  ءتور باريگچ، ءتورين ەزەن; پوۆەليتەل – دەەد ەزەن، بوگد نويون.

174. «پوسرەدي توگو گورودا ون پوسترويل دليا سۆوەي ستاۆكي ۆەليكولەپنىي دۆورەتس ي نازۆال ەگو كارشي».  ءتۇسىن: مونگ. پيسم. حارشي – دۆورەتس».

دتس 429: QARS`I  ءqars`ى  korup ءsaۇdic` / ani ucmaq اtar  ۋۆيدەۆ دۆورەتس، ۆەرنىي درۋگ / نازوۆەت ەگو راەم (مق ءىىى 374).

ققاز. دۆورەتس – وردا; دۆور – قاشا.

قموڭع. حارش (ورد) – دۆورەتس; دۆور – حاشاا;

 

 «جامي` ات-تاۋاريحتىڭ» ءىىى-تومىنداعى «موڭعول ءسوزى» دەلىنگەن سوزدەرگە انىقتاما.

  

بۇل تومنىڭ ءى-ءبولىمى  شىڭعىز حاننىڭ تۋليدەن تۋعان نەمەرەسى، يران، سيريا،ت.ب.، مىسىرعا دەيىنگى جەرلەردى بيلەگەن ۇلاعۋ  حان تۋرالى  (1-137-بەتتەر). ال ءىى-ءبولىمى (138-316-بب.) ۇلاعۋ حاننىڭ نەمەرەسى،  وسى  «جامي` ات-تاۋاريحتى» جازدىرعان عازان حان جايىندا.

 

25-بەت. «پو ەتومۋ ۆاجنومۋ دەلۋ وتپراۆيلي بىستروحودنىح گونتسوۆ». ءتۇسىن: يلچي; (ەگەر تۇپنۇسقادا «يلچي» ءسوزى بولسا ونى «گونتسوۆ» ەمەس، «پوسلوۆ» دەپ اۋدارعان دۇرىس بولار ەدى!).

دتس 169:  ELC`I   پوسول، ۆەستنيك: tanri elimka elcisi ertim  يا بىل پوسلاننيكوم ۋ موەگو بوجەستۆەننوگو نارودا  (E 12).

ققاز. ەلشى  پوسول.

قموڭع. ەلچين  پوسلاننيك.

متكس: ەلچ  تۇرك. a`lc`i / elci.

30. «18 چيسلا شاۆۆاليا راسكرىلي دوستايۋششي دو نەبەس زونت». ءتۇسىن: شۋكۋرچي;

( ءى ت.، 1 ك. 118-بەتكە انىقتامانى قاراڭىز).

31. «حۋلاگۋ-حان ۆسەم يم وكازال ميلوستي، وبلاسكال ي دال پەرەۆوزوچنىە سرەدستۆا». ءتۇسىن: ۋلاگ; ( «ۋلاع»، «كولىك» سوزدەرى تۋرالى ءى ت.1 ك. 145-بەتكە انىقتامانى قاراڭىز).

34. «پوسىلالي ك تەبە گونتسوۆ ي پروسيلي پوموششي وپولچەنيەم». ءتۇسىن: بە چاريك;

(شەرىك، جاڭا شەرىك (يانىچار), شەرۋ» سوزدەرى تۋرالى ءى ت. 2 ك. 24-بەتىنە قاتىستى انىقتامانى قاراڭىز).

39. «…دابى يا يح پەرەسچيتال ي نالوجيل نالوگ ي كوپچۋر». ءتۇسىن: مال; «مال» ءسوزى وسى تومنىڭ 146-بەتىندە «مال» – دەنگي» دەپ، 155-بەتىندە «نالوگ» دەپ كەزدەسەدى. وسى ءسوز تۋرالى ءىى-تومنىڭ 119-بەتىنە انىقتامانى قاراڭىز. «كوپچۋر» ءسوزى تۋرالى ءىى ت. 36-بەتىنىن، ت.ب. قاراڭىز).

58. «ون ۆىشەل س ۋگوششەنيەم ي دارامي». ءتۇسىن: تارگۋ; «تارعۋ» (تارتۋ) ءسوزى تۋرالى ءىى ت. 41-بەتىنە انىقتامانى قاراڭىز).

71. «زاپادنىە سترانى وت رەكي امۋيە دو سيري ي ميسرا زاحۆاتيل، كاك وتتسوۆسكي ۋدەل، اباگا-حان ي ەگو براتيا». ءتۇسىن: يندجۋ;

(«ەنشى» سوزىنە انىقتامانى ءى ت. 2 ك. 280-بەتىنەن قاراڭىز).

73. «كيپچاك سكازال: «كوگدا ەتوت كاراچۋ سمەل وتۆەچات ي سپراشيۆات س چلەنا دوما چينگيزحانوۆا؟». ءتۇسىن: ۋرۋگ; «ۇرۇق» (ۇرىق) سوزىنە انىقتامانى ءى ت. 2 ك. 48-بەتىنە ايتىلعاننان قاراڭىز; «قاراشى» انىقتاماسىن ءى ت. 1 ك. 175-بەتىنە ايتىلعاننان قاراڭىز).

بۇدان ءارى قاراي دا ءىىى-تومنىڭ بەتتەرىندە العاشقى ءى-تومنىڭ ەكى كىتابى مەن ءىى-تومدا كەزدەسكەن سوزدەر قايتالانادى. سوندىقتان ولاردى قايتالاماي، تەك جاڭا نەمەسە قاجەت دەگەندەرىن عانا كورسەتەيىك. (بۇل تومدا سوزدەردىڭ ەتنونيمى كورسەتىلمەگەن. پارسى سوزدەرى كوبىرەك قولدانىلعان. تۇسىندىرىلەر سوزدەر ءىى جانە ءىىى تومداردا اراب ارىپتەرىمەن جازىلعاندىقتان اۋدارىپ بەردىك).

92. «راسسكاز و ناچالە دونوسوۆ». ءتۇسىن: ايقاقي كاردان;

دتس 29: AJIYLA  پونوسيت، رۋگات، ۋنيجات: munum bu meni jalnuq ersal teju / ءajuۇlap jorirlar kisika aju   پروستۋپوك موي ي ۆوت (ۋجە) ليۋدي وبو منە دۋرنو وتزىۆايۋتسيا / ي ۆ رازگوۆوراح س درۋگيمي پونوسيات مەنيا (جب 601); AJIYLASMAQ ۆزايمنايا رۋگان، پونوشەنيە درۋگ درۋگا: qarismaq ءajiۇlasmaq… ءajiۇ torular ءbolۇaj   رازدورى ي ۆراجدا، كلەۆەتا ي پونوشەنيە … ستانۋت دۋرنىم وبىكنوۆەنيەم ( Suv 434₁₃).

ققاز. ايعاق  فاكت.  «ايقايلاۋ» (ايعاي), «جاريا ەتۋ» سوزىنەن سياقتى).

قموڭع. ايلتگاح (مەدەەلەح) – دونوس،  دونەستي.

پارسى. دونوس – گوزارەم-ە ماحفي; فاكت – ھاعيعات.

156. «تاك كاك … ۆينا مالو، تو ون پريكازال، چتوبى ەميرى زاپيۆالي پريميرەنيە ۆودويۋ». ءتۇسىن: ياريشميشي;

دتس 240: JARAS`  وت jara- لاديت: olar ikki jarasdi   وني لاديلي درۋگ س درۋگوم (MK III 71);   JARASIQLIQ  سوگلاسوۆاننوست، سووتۆەتستۆيە: qajuda jarasiqliq ersa jaqin / ol isda dolur ءasۇi  تو دەلو، ۆ كوتوروم بۋدەت تەسنايا سوگلاسوۆاننوست، پرينەسەت پولزۋ (جب 236₉).

ققاز. جاراسۋ، جاراسىم  سوگلاسوۆاننوست، سووتۆەتستۆيە، لاديت.

قموڭع.  سووتۆەتستۆيە– زوحيتسوح، نيتسەح، توحيروح، ت.ب.; لاديت – زاساح، ەۆلۇۇلەح; حوگلوح، يانشيح، ت.ب.

186. «پريبىل شينكا ي يزۆەستيل، چتو ناش-دە رازۆەدچيك كابارتۋ س نەسكولكيمي ۆسادنيكامي ۋداريل نا كۋشليۋكا». ءتۇسىن: يازاق; (بۇل ءسوز دە، اسكەرلەرگە قاتىستى باسقا  تەرميندەر دە ءار تومدا ءارتۇرلى اۋدارىلعان!).

دتس 260: JEZA   وبحوديت، وسماتريۆات:  jezak ءqamuۇ  jerig jezadi  دوزور وسموترەل ۆسە مەستا (MK III 88);  JEZAK  زاستاۆا، دوزور (كت ب₃₃);   88);  jezak ءtutۇaq پارن. زاستاۆا، دوزور: ءaيirۇu  jezak ءtutۇaqi  نادو ۆىدەليت دوزور (جب 176₁₀).

ققاز. جاساق  دوزور، درۋجينا، كوماندا.

متكس: زاساگ تۇرك. jasa;  كونە. موڭع. Jءasaۇ;

 194. «پريلوجيۆ ك نەمۋ پەچات، ەگو وتپراۆيلي ۆ كرەپوست». ءتۇسىن: تامعا;

دتس 530: ءتامۇا  پەچات (جب 86₁₂).

ققاز. تاڭبا  زناك، پەچات.

متكس: تامگا  تۇرك. tamqa; ء(ىى ت. 54-بەتتى قاراڭىز);

 221. « ي پريسپوسوبيۆ لوشادەي، يتتي دەن ي نوچ». ءتۇسىن: ياراق;

دتس 239: JARAQ  پانتسىر، كولچۋگا: jaraqinta jalmasinta juz artuq oqun urti  ۆ ەگو كولچۋگۋ ي ەگو ناكيدكۋ پوپالي بولەە چەم ستا سترەلامي (كت ب33).

ققاز. جاراق (قارۋ-جاراق) – ۆوەننوە سنارياجەنيە.

الايدا بۇل جەردە اڭگىمە اتتاردى جاراتۋ تۋرالى سياقتى:

دتس: JARAYLIY  پودحودياششي، پريگودنىي: ءjaraۇliۇ is` پودحودياشەە دەلو (مق ءىىى 49);   JARATIN - وت jarat-: سوۆەرشەنستۆوۆاتسيا (Suv 18₁₃).

بۇل سوزدەر ققاز. تىلىندەگى «جارايتىن»، «جارامدى» سوزىنەن ەكەنىن بايقايمىز.

222. «وني ي ۆ بويۋ نە ۆو-ۆرەميا زايمۋتسيا زاحۆاتوم دوبىچي». ءتۇسىن: ۋلجاي;

ققاز. ولجا  دوبىچا.

قموڭع. ولز، ولسون يۋم  دوبىچا.

(1310 جىلى «جا-ت» ەڭبەگىنە ەنگەنىنە قاراعاندا «ولجا» ءسوزى وسى ماعىنادا تۇرك تىلىندە قولدانىستا ول كەزگە دەيىن دە بولسا كەرەك. ال دتس-دا كەزدەسپەۋ سەبەبى – مىسالعا الىنعان شىعارمالاردا (كونە تۇرك جازبا ەسكەرتكىشتەرىندە) بۇل ءسوزدىڭ قولدانىلماعانىنان بولار).

265. «حوتيا  ۆ كاجدوم يامە دەرجالي  پياتسوت گولوۆ لوشادەي، نو نيكوگدا (تام)  نە ناحوديلوس ي دۆۋح كرەپكيح لوشادەي، نا كوتورىح سپەشنىي گونەتس (موگ) سەست». ءتۇسىن: يامچي; يلچي-ي  يارالتۋ;

(«يامچي»، «جامشىك» سوزدەرىنە انىقتامانى ءىى ت. 36-بەتىنەن قاراڭىز. «يلچي» (ەلشى) سوزىنە وسى ءىىى ت. 25-بەتىندە، «يارالتۋ» (اتتى جاراتۋ)  سوزىنە  221- بەتىندە انىقتاما بەرىلگەن)

271. «رۋمسكيە سەرەبرياننىە دەنگي». ءتۇسىن: اقچە-ي رۋم;

دتس 48: AQC`A   مونەتا، دەنگي (ە 78).

ققاز. اقشا  دەنگي.

كۇمىستەن  جاسالعاندىقتان اق تۇسىنە قاراي «اقشا» اتالعان («اقشا قار» دەگەن سياقتى).

قموڭع.  دەنگي – مونگو. بۋماجنىە دەنگي – تسااس.   (قۇبىلاي حاننان باستاپ شىعارىلعان «يۋان» تۇركشە  «ماڭگى» اتالعان. يۋان – «ماڭگى» ءسوزىنىڭ قىتايشاسى ەكەنىن جازعانبىز.

280. «سرەدستۆا نا پوشيۆكۋ ودەجدى». ءتۇسىن: دجاماگي;

دتس  231: JAMA   چينيت، لاتات: bu ton ol  jamaۇu  ەتا ودەجدا دولجنا بىت پوچينەنا (مق ءىىى 36);   JAMAY  لاتكا، زاپلاتا: ol ءjamaۇ ءsوkti  ون وتپورول زاپلاتۋ (مق ءىى 21).

ققاز. جاما، جاماۋ  چينيت، لاتات، زاپلاتا، پودشيۆكا.

قموڭع.  لاتات – ءنوحوح. پودشيۆات – دوتورلوح، شيدەح، ت.ب.

283. «ياۆلياەتسيا پودحودياششەي دليا ۆويسكا يز چيسلا يندجۋ، ستەپەي ي ۆوزدەلاننىح ي  زاپۋستەۆشيح پاشەن».  ءتۇسىن: دالاي; 

 «يندجۋ» (ەنشى) ءسوزى تۋرالى ايتقانبىز.  «دالاي» ءسوزى تۋرالى ەسكە سالا كەتەيىك:

دتس 529: TALUJ  وكەان، مورە: ilfaru` s`antun jaziqa tegi auladim talujqa kic`ig tegmadim   ۆپەرەد دو شانتۋنسكوي راۆنينى پروشەل س ۆويسكوم، دو موريا نەمنوگو نە دوشەل (كتم3).

ققاز. دالا  ستەپ; (دالي، داليعان – شيروكايا;  (دالاي-لاما)

قموڭع. دالاي (تەنگيس) – مورە، وكەان.

284. وسى بەتتە بىرقاتار تۇرك سوزدەرى جازىلعاندىقتان قىسقاشا توقتالا كەتەيىك:

 –  «حوروشو سودەرجات» – اسراميشي;   (اسىراۋ).

دتس 62: اS  ەدا (مق ءى 80); ASLAQ كۋشانە، ياۆستۆا: tergi urup aslaqa ناكرىۆ پيرشەستۆەننىي ستول (مق ءىى 53).

ققاز. اس  ەدا; (اسىرا(ۋ) – سودەرجات، بۋكۆ.وبەسپەچيۆات ەدوي).

قموڭع. سودەرجات – تەجەەح، تەتگەح.

– «نە زاپرەششايۋت» – قۋريميشي;

ققاز. قورىماۋ  نە كاراۋليت;.( «قورۋ، قورىق» سوزدەرى  تۋرالى ءى ت.1 ك. قاراڭىزدار).

– « پوجالوۆالي يم» – سۋيۋرگاميشي;

دتس 513: SUJURQA   جالوۆات، پوجالوۆات:  ءoۇuz ءqaۇanqa sujurqap berdi  ون پوجالوۆال  وگۋز-كاگانۋ (دراگوتسەننوستي) (لوك 14₄); 2.  رادوۆات: sujurqa ozuڭnu   رادۋي ساموگو سەبيا (جب 57₂₅);  sujurqa-erincka-  پارن. پروياۆليات ميلوسەرديە: sujurqaju erinckaju jarliqatiniz  تى سوبلاگوۆوليل پروياۆيت ميلوسەرديە (تت 113).

ققاز. ءسۇيىندىرۋ، ءسۇيىنشى  ليۋبيت، رادوۆات، رادوستنايا ۆەست.

– «ۆ گوسۋدارستۆەننىە امبارى» – انبار-ي حاسس;

تۋررس:امبار – ۆحودنايا (كومناتا), چۋلان; ازرس: انبار – سكلاد، كلادوۆايا، امبار;

– «نە وتدايۋت نازۆاننىم براتيام، سۆاتام، روديچام» – اندا ۆا اكا ۆۋ يني ۆا كۋدا;

بۇل سوزدەر تۋرالى ءى-ءىى تومداردا انىقتامالار بەرىلگەن.

ققاز. اندا  نازۆاننىي برات ء(ى ت.1 ك.); اعا  (اكا)  ستارشىي برات; ءىنى  ملادشي برات; قۇدا  سۆات.

286. «سلۋجات پري تىسياچە سرەدنەي راتي». ءتۇسىن: حازارە-ي قۋل;

ءبىرىنشى ءسوز پارسى تىلىندە «مىڭ» دەگەن، «قۋل» – تۇرك ءسوزى (قول), اسكەردىڭ ورتالىق ءبولىمى. قازىردە اۋعانستاندا تۇراتىن حازارەيلىكتەر  ەتنوسى  ءحىىى عاسىردا «تاما» رەتىندە قالدىرىلعان ماڭگىەلدىك مىڭ شەرىكتىڭ ۇرپاقتارى.

 301. «نازناچەنو منوجەستۆو رەمەسلەننيكوۆ». ءتۇسىن: ۇزان;

دتس 620: UZ  يسكۋسنىي، -و; وپىتنىي، -و; ۋمەلىي،-و:  uz kisi   يسكۋسنىي چەلوۆەك (مق ءى 46); UZLAN  پروياۆليات وپىتنوست، لوۆكوست: er uzlandi   مۋجچينا پروياۆيل لوۆكوست (مق ءى 297); دتس 621: UZLUQ   ماستەرستۆو، لوۆكوست: er uzluq ءوgrandi   مۋجچينا ناۋچيلسيا ماستەرستۆۋ (مق ءى 253).

ققاز.  ۇستا  ماستەر، كۋزنەتس، رەمەسلەننيك.

قموڭع.  ماستەر – دارحان. رەمەسلەننيك – ۋران دارحان، گار ۋرچ، ت.ب.

سست-ميا: ۋس   ( ياكۋت.، ەۆەنك)  ماستەر (سۆوەگو دەلا), رەمەسلەننيك; ماستەر. ۇسا– ستوليار، پلوتنيك; ءتىمىرش ۇسا– كۋزنەتس، سلەسار.

 

* * *

 مىنە، «جامي` ات-تاۋاريحتا» اۆتورلار «موڭعول ءسوزى» دەپ جازىپ، اۋدارماشىلار تۇسىندىرمەلەر  بەرگەن سوزدەر  بارلىعى دەرلىك شىڭعىز حان زامانىنا دەيىن دە بولعان تۇرك سوزدەرى ەكەنىن جانە قازىر دە تۇرك تەكتى قازاق، تاتار، قىرعىز، وزبەك، ت.ب. حالىقتاردىڭ قولدانىپ جۇرگەن سوزدەرى ەكەنىن كوردىك. زەرتتەۋشىلەردىڭ «كونە موڭعول ءتىلى» دەپ جۇرگەندەرى «شىعىس تۇرك ديالەكتى» ەكەن. ال «كونە موڭعول ءتىلى» بولماعاندىقتان، «پروتوموڭعول» دەگەن ەتنوس تا بولماعانى تۇسىنىكتى نارسە.

ءى ت. 2 ك. 259-بەتىندەگى: «ەسىركەمەك»، 262-بەتىندەگى «شىداماق» ت.ب. تۇرك سوزدەرىن  شەجىرەشىلەر «شىڭعىز حان ءوز اۋزىمەن ايتقان» دەپ جازىپ وتىر. وسىعان وراي «جامي` ات-تاۋاريحتىڭ» ءىى تومىنداعى ۇگەتاي حان تاريحىنا قاتىستى بولىمىندەگى مىناداي اڭگىمە ەسكە تۇسەدى: ۇگەتاي حانعا مۇسىلمان دىنىندە جوق ءبىر اراب كەلىپ: «مەن تۇسىمدە  شىڭعىز حاندى كوردىم. ول ماعان: «مەنىڭ ۇلىما ايت، مۇسىلمانداردى كوبىرەك ءولتىرسىن، ويتپەسە ولاردان جاماندىق بولادى»  دەدى»،– دەيدى. ۇگەتاي حان ءسال ويلانىپ: «وسى ءسوزدى اكەم ساعان ءوزى ايتتى ما، الدە ءتىلماش ارقىلى ايتتى ما؟»،– دەپ سۇراپتى. الگى اراب: «ءوز اۋزىمەن ايتتى» دەيدى. «ال سەن موڭعول ءتىلىن ءبىلۋشى مە ەدىڭ؟»،– دەيدى قاعان. «جوق!»،– دەيدى اراب. سوندا ۇگەتاي حان: «سەن جالعان ايتىپ تۇرسىڭ، ويتكەنى مەنىڭ اكەم موڭعول تىلىنەن وزگە ءتىلدى بىلمەيتىنى ماعان ايان»، – دەپ، الگى ارابتى ولتىرۋگە بۇيىرىپتى.

ال سول «موڭعول تىلىنەن وزگەسىن بىلمەيتىن» شىڭعىز حاندى «جامي` ات-تاۋاريحتىڭ» اۆتورلارىنىڭ (الگىدەي مىسال اڭگىمەنى جازا تۇرا) عازان حاننان قورىقپاي تۇركشە سويلەتۋى قالاي؟! شىڭعىز حاندى «اراب تىلىندە سويلەدى» دەگەنى ءۇشىن ارابتى ولتىرتكەن  ۇگەتاي سياقتى، «تەك موڭعول ءتىلىن بىلەتىن» شىڭعىز حاندى تۇركشە سويلەتكەنى ءۇشىن شەجىرەشىلەردى نەلىكتەن عازان حان  جازالاماعان؟» دەگەن سۇراق ءسوزسىز تۋادى. مۇنىڭ سەبەبى – الگى حيكايادا ۇگەتاي حان: «شىڭعىز حان  «موڭعول تىلىندە عانا سويلەگەن»،– دەپ، شىن مانىندە  قاعاننىڭ شىعىس تۇرك ديالەكتىسىندە سويلەگەنىن ايتقان. سوندىقتان دا شەجىرەشىلەر قورىقپاستان، ەش كۇمانسىز شىڭعىز حاندى «جامي` ات-تاۋاريحتا» تۇركشە سويلەتىپ وتىر.

«جامي` ات-تاۋاريحتا» عازان حان يەلىگىندەگى (يران، سيريا) جاعدايلاردى  بايانداعاندا دا شەجىرەشىلەردىڭ تۇرك سوزدەرىن ءجيى قولدانعانىن كورەمىز.  بىراق  ءىى-تومنىڭ 207-بەتىندە شەجىرەشىلەر عازان حان تۋرالى: «حوتيا ون گوۆوريل نا مونگولسكي لاد،  تاك چتو نە كاجدىي ەگو پونيمال»،– دەيدى. بۇل جەردە، بايقاساق، «مونگولسكي يازىك» دەمەي «لاد» دەلىنۋىنەن-اق اڭگىمەنىڭ ديالەكت جايىندا ەكەندىگىن اڭعارامىز. بولماسا، «موڭعول تىلىندە عانا سويلەيتىن عازان حان ءۇشىن شەجىرەشىلەر نەسىنە تۇركشە سوزدەردى ءجيى جازعان؟» دەگەن تۇسىنبەستىك تۋادى. سونداي-اق، وسى 207-بەتتە: «يز رازليچنىح يازىكوۆ ەمۋ پرەدپيسىۆايۋت سۆوي مونگولسكي، ارابسكي، پەرسيدسكي، ينديسكي، كاشميرسكي، تيبەتسكي، كيتايسكي ي فرانكسكي ي پروچيە يازىكي، يز كوتورىح ون زناەت كوە-چتو»،– دەپ جازىلعان. سوندا، مەملەكەتىنىڭ استاناسىن  پارسى قالالارى ەتپەي، نەگىزىنەن ءازىربايجاندار (وعىز تۇركتەرى) تۇراتىن وڭتۇستىك ازىربايجانداعى تەبريز قالاسىندا ورنالاستىرعان  عازان حان سونشاما شەت تىلدەردى بىلە تۇرا، تەك ءوزى ورتاسىندا تۇرىپ جاتقان تۇرك تىلىنەن «كوە-چتو»  دا بىلمەگەنى مە؟ بۇعان قالاي سەنۋگە بولادى؟ سوناۋ شىعىستاعى كەرەيىت، جالايىر، نايمانداردان باستاپ كۇللى حورەزمدى،  باتىسىنداعى رۋمنىڭ جارىمىن الىپ جاتقان تۇرك حالىقتارىنىڭ ءتىلىن عازان حان بىلمەۋى مۇمكىن ەمەس. ال ول بىلگەن ءتىلدى «بىلەدى» دەمەگەنى ءۇشىن شەجىرەشىلەر جازاسىن الماس پا ەدى؟! وسى ەكى مىسالدا دا تۇرك ءتىلىنىڭ اتالماۋ سەبەبى – شەجىرەشىلەردىڭ «شىعىس تۇرك ءتىلى» (ديالەكتىسى) دەۋ ورنىنا، ءسينونيمى رەتىندە، «موڭعول ءتىلى» دەگەن ءسوزدى قولدانعان. وسىلاي ەتۋ – عاسىرلار وتە كەلە ءدال مىناداي شاتاسۋعا سوقتىرارىن، تۇركتەردىڭ دە داۋرەنى ءوتىپ، جارتى الەم سويلەگەن ءتىلىنىڭ ءورىسى تارىلىپ، ال وزدەرىنە بودان قىتاي، ورىس، پارسىلار ءتىلى، كەرسىنشە،  «الەمدىك تىلدەر» قاتارىنا كىرەدى دەپ شەجىرەشىلەر دە، ولارعا تاريح جازدىرتقان شىڭعىز حان ۇرپاقتارى دا ويلاماعان بولار!

بىراق، قانشاما جەردەن شىعىس تۇركتەرىن شەجىرەشىلەر «موڭعول» دەپ جازىپ، قازىرگى جۇرت جاڭىلسا دا، شىندىق بايقالىپ قالادى. مىسالى، «جامي` ات-تاۋاريحتىڭ» ءىى-تومىنىڭ 138-بەتىندە: «مەنكۋ-حان پوسلال بۋرۋنتاي-نويونا س دەسياتيۋ تۋمانامي ۆويسك، سوستوياۆشەگوسيا يز حرابرىح تيۋركوۆ ك گرانيتسام ۋلۋگ-تاگا، چتو مەجدۋ بيشبالىكوم ي كاراكورۋموم»،– دەپ، ادەتتەگى «موڭعول» ءسوزىنىڭ ورنىنا «تۇرك» ءسوزىن قولدانىپتى.

رەسەي تاريحىنان «التىن وردا موڭعولدارىنىڭ» ورىس قالالارىنان سالىق جيناۋشىلارى «باسقاق» اتالعانىن بىلەمىز. ۇلاعۋ ۇلىسىنىڭ وسىنداي  باسقاقتارىنىڭ (گونتسى) پارسىلار مەن ارابتاردىڭ ۇيلەرىنە قونىپ، ايەلدەرىنە كوز سالاتىندىعى تۋرالى «جامي` ات-تاۋاريحتىڭ»  ءىىى تومىنىڭ 313-بەتىندە مىناداي اڭگىمە ايتىلادى: «ودناجدى ودين ستاريك يز ستاروست، چەلوۆەك، بەرەگۋششي سۆويۋ چەست، ياۆيلسيا ۆ ديۆان ي گوۆوريل: «و، ەميرى، ۆەزيرى ي حاكيمى، كاك ۆى دوپۋسكاەتە، يا ستارىي چەلوۆەك ي يمەيۋ مولودۋيۋ جەنۋ، سىنوۆيا ۆ وتەزدە، ي كاجدىي يز نيح وستاۆيل دوما توجە مولودۋيۋ  جەنۋ، ي دوچەري ۋ مەنيا ەست، ا ۆ موەم دومە ستالي نا پوستوي گونتسى، نارود ۆسە مولودوي، لوۆكي، س ليتسا كراسيۆىي، ي ۆوت ۋجە نەسكولكو ۆرەمەني، كاك ناحودياتسيا ۋ مەنيا. جەنششينى يح ۆيديات ي نە موگۋت ۋدوۆولستۆوۆاتسيا تولكو منويۋ ي ۋەحاۆشيمي سىنوۆيامي. ا پوسكولكۋ مى س گونتسامي جيۆەم ۆ ودنوم دومە، تو يا نە موگۋ پو تسەلىم سۋتكام زا نيمي پريسماتريۆات. ۆ تاكوم جە پولوجەني ناحوديتسيا بولشينستۆو جيتەلەي. راز ۋستانوۆيلسيا تاكوي پوريادوك، تو كاك يا سەبە پرەدستاۆليايۋ، چەرەز نەسكولكو لەت ۆ ەتوم گورودە نە نايدەتسيا ني ودنوگو زاكوننوروجدەننوگو رەبەنكا، ا ۆسە بۋدۋت ۆنەبراچنوروجدەننىمي وت تۋروك ي باستريۋكامي»، – دەلىنگەن. وسىلايشا «جامي` ات-تاۋاريح» ءى-تومنىڭ باسىندا ماڭگىەلدىكتەردى «تۇرك» دەگەنىنە، ءىىى-تومنىڭ سوڭىندا قايتا ورالادى.    

 

 

«جامي` ات-تاۋاريح»  بويىنشا  شىعىس تۇركتەرىندەگى  جىل  اتاۋلارى.

 

وسى ەڭبەكتىڭ ءى-تومىنىڭ 2-كىتابىندا شىڭعىز حان ومىرىندەگى وقيعالاردىڭ قاي جىلدارى بولعانى ناقتى ايتىلىپ وتىرادى.  جىلدار قازاق جىل ساناۋىنداعىداي ون ەكى جىلدىق تسيكل (مۇشەل) بويىنشا جانە ءدال قازاقتاعىداي ون ەكى حايۋاناتتاردىڭ اتىمەن اتالعان. جىل باسى دا، ءدال قازاق كالەندارىنداعىداي، تىشقان جىلىنان باستالىپ، دوڭىز جىلىمەن اياقتالادى. ون ەكى جىلدىق جۇيەدەگى حايۋاناتتار رەتى دە قازاق جىل تىزبەسىندەگىدەي. الايدا حايۋاناتتاردىڭ كەيبىرىنىڭ اتالۋى  باسقاشا. وسىعان قاراپ «كونە موڭعول ءتىلى بولعان ەكەن!» دەۋشى زەرتتەۋشىلەر بار. سوندىقتان جىل ساناۋداعى  حايۋاناتتار اتاۋلارىنىڭ  قاي تىلدە ەكەنىن، ولاردىڭ تۇرك تىلىنە قاتىسى بار-جوعىن انىقتاپ كورەلىك.

 

1. گود كۋلگۋنە – تىشقان جىلى;

«جامي` ات-تاۋاريح»،  ءى ت.2ك.255 ب:  «گود كۋلۋگۋنە،   گود مىشي، ناچينايۋششيسيا س (مەسياتسا) شاۆۆال 612 گ.ح. (23 يانۆاريا – 20  فەۆراليا 1216 گ.ن.ە.).

«چينگيز-حان ۆ ەتوم گودۋ پوسلال مۋكالي-گويونا س ۆويسكوم لەۆوگو كرىلا زاحۆاتيت ۆتوريچنو گورودا، كوتورىە ۆزيالي زا ەتي گودى ي كوتورىە سنوۆا ۆوسستالي».

ققاز. تىشقان – مىش;  قۇلعانا (كونە) – تىشقان; مۇرات اقىننىڭ «ءۇش قيان» ولەڭىندە : «ىنگە كىرسەك  سۋىرىپ، قۇلعاناداي قادالىپ»، دەگەن جولدار بار. م.قاشقاري «سوزدىگىندە»: كەلاگۇ – رازنوۆيدنوست پولەۆوي مىشي (مق ءى 448), دەلىنگەن.

قالم. مىش – حۋلھي; مىشەنوك – حۋلھنين كيچگ;

قموڭع. مىش – حۋلگانا, وگوتنو.

 

2. گود حۋكار  – سيىر جىلى 

ءى ت. 2 ك. 149 ب:  «كوگدا سچاستليۆو ناستۋپيل گود حۋكار، كوتورىي ياۆلياەتسيا گودوم بىكا». ءتۇسىن: حۋكر; مونگ. پيسم. ۋكەر، تيۋرك. ۋگۋز.

دتس 623: UGUR – (ۇگۇر)   ستادو، تابۋن، ستايا: ءqamuۇ neڭni ءkوrdum oz ugrun jorir ۆسە سۋششەستۆا، كوتورىح يا ۆيدەل، حوديات ۆ سۆوەم ستادە (جب 302₁); دتس 623: UGURLUG   تابۋننىي، يمەيۋششي ستادو: ugurlug er  مۋجچينا، يمەيۋششي تابۋن (ستادو)  (مق ءى 152);  مق № 158. ۋكۋر – ستادو (دوم.جيۆوتنىح);  مق №. ۇعار – اق قاسقا ات. «ات  ۇقرادى»  – ات كىسنەدى; مق № 6018: «بۋعرا كۋكرادش – بۋرا وكىردى (بوزدادى)».  دتس: وQRA  رجات (مق ءى 275).

ققاز. وكىر رەۆەت; (وگىز وكىردى – بىك رەۆەل; وقىرا (سيىر وقىرالادى)  – بولەزن روگاتوگو سكوتا; وك  – سيىرعا زەكۋ).

قالم. ۇكر  كوروۆا;

قموڭع. ۇحەر  (ودوس، ۋسنى، ماح) – بۋيۆول; (بىك – بۋح، شار; كوروۆا – ۇنزە).

تۇرك تەكتى حالىق سانالاتىن  چۋۆاش  تىلىندە سيىر «ۆاكور» دەلىنەدى. ەندەشە بۇل تۇرك تىلىندە دە «سيىر» ماعىناسىنداعى ءسوز ەكەن. (بۇل ءسوزدىڭ چۋۆاش تىلىندەگى ۇلگىسى ورىستىڭ «كوروۆا» ءسوزىنىڭ دە تۇركشە ەكەنىن كورسەتەدى).

 

3.  گود بارسا – بارىس جىلى.

ءى ت. 2 ك. 150 ب.: «كوگدا بلاگوپولۋچنو ي سچاستليۆو ناستۋپيل گود بارس»..

دتس : BARS  تيگر:  ءbarsiۇ  kokmakig olurmadim  يا نە ۋبيۆال تيگروۆ ي لانەي (ە 11₁₀): Bars  jil   گود تيگرا:  inc`ip  bars jilda c`ik tapa jolidim –  (Mچ ۆ₇). );  BARSYAN  - ەتن. بارسگان – نازۆانيە ودنوگو يز تيۋركسكيح پلەمەن (مق 220₁₆).

ققاز. بارس  بارس; جولبارىس – تيگر. بارىس جىلى – گود بارسا. (كونە ءسوز: «ارىسلان-بارىسلان» – «ارىستان مەن جولبارىس» دەگەندى بىلدىرگەن).

 

4. گود تولاي – قويان جىلى.

ءى ت. 2 ك. 256 ب.: گود تولاي، گود زايتسا، پريحودياششيسيا ناچالوم نا (مەسياتس)  زۋل-كادە 615 گ.ح. (19 يانۆاريا – 17 فەۆراليا 1219 گ.ن.ە.).  

«ۆ ەتوم گودۋ چينگيز-حان ۆ سۆويح ورداح ۋسترويل سوبرانيە ي سوزۆال بولشوي كۋرۋلتاي، پريۆەل ۆ پوريادوك ۆويسكا ۆ پوحود نا سترانۋ تازيكوۆ».

دتس 542: TAVISYAN  (TAVUSYAN)   زاياتس  (MK I 513);  ءtavisۇan lili – گود زايتسا (MK I 346):  دتس 543: TAVSAN: tavsan jil – گود زايتسا (Usر 14₁);   TAVRAQ  بىسترىي -و:  kisi idti tavraq  ون توتچاس (بىسترو) پوسلال چەلوۆەكا (جب 356₁₀).

تۋررس: تاۆشان – زاياتس; ازرس: داۆشان – زاياتس;  ۇيعىر تىلىندە – دوشقان.

ققاز. زاياتس – قويان;

يۋ.ا.زۋەۆ. «راننيە تيۋركي: وچەركي يستوري ي يدەولوگي»: «ۆ ستاروي رەداكتسي «يستوري ديناستي تان» سووبششاەتسيا، چتو ۆ سوستاۆە حي ەست منوگوچيسلەننوە پلەميا دۋلۋن گەتسزين – تولۋن كوركين (تولىن كورك) – پولنىي ليك (لۋنى). چيسلەننوست ەگو ۆويسكا دوستيگالا 10 تىسياچ چەلوۆەك. ۆ سوستاۆ مونگولوۆ ونو ۆوشلو پود نازۆانيەم دولۋنگير»،– دەيدى (45-46-ب). شىعىس تۇركتەرى ديالەكتىسىندەگى «تولاي» ءسوزى «تولعان اي» (تولى اي) – قايتادان تىرىلگەن قويان» دەگەن ءدىني نانىمنان پايدا بولعان ءسوز سىڭايلى

دتس 573: TOL - ءى. ناپولنياتسيا: elig qaznaqi toldi  aitun kumus  كازنا پراۆيتەليا ناپولنيلاس زولوتوم ي سەرەبروم (جب 42₁₇); ءىى. زاۆەرشاتسيا: tirigliki toldi bu aj toldinin  جيزن اي-تولدى پودوشلا ك كونتسۋ (جب 51₄); دتس 24: AJ  مەسياتس، لۋنا: qaju evka kirsa bu aj terk ciqar  ۆ كاكوي دوم ۆويدەت لۋنا، بىسترو ۆىحوديت (يز نەگو) (جب 6315).

ققاز. تولى اي  پولنايا لۋنا (پولنىي ليك لۋنى).

قموڭع.  پولنايا لۋنا – دەرگەل سارا.

ەۆەنك. پولنايا لۋنا – تەركەن بياگ.

قالم. تۋلا  زاياتس.

 

5. گود  لۋ – ۇلۋ جىلى.

ءى ت. 2 ك. 256 ب. «گود لۋ، گود دراكونا، پريحودياششيسيا ناچالوم نا (مەسياتس)  زۋل-حيددجە 616 گ.ح. (7 فەۆراليا – 7 مارتا 1220 گ.ن.ە.).

«ۆ ەتوم گودۋ چينگيز-حان بىل ۆ پۋتي نا سترانۋ تازيكوۆ ي پروۆەل لەتو ۆ دولينە رەكي يردىشا، چتوبى لوشادي وتكورميليس»;

متكس:  لۋ    قىتاي. Long / lun;  تيبەت. klu;  موڭع.   luu;

دتس 334:  LU  (كيت. لۋن، luڭ) دراكون: jema jeti qat qaram icinta alqu ءاۇuluۇ lular jilanlar jatur   ۆنۋتري جە سەميريادنوگو رۆا لەجات ۆسياكيە يادوۆيتىە دراكونى ي زمەي (كر 396); lu jil  گود دراكونا.

ققاز. ۇلۋ جىلى – گود ۋليتكي.

قموڭع. لۋ  ايداھار (دراكون).

«لۋ» قىتاي، تيبەت تىلدەرىندەگى «ايداھار» ءسوزى. قازاقشا «ۇلۋ» (ۋليتكا) دەۋىمىز قاتە.

«سيمۆولوم تيۋرگەشسكيح تۋحسوۆ ۆ پەريود پراۆلەنيا جۋزليكا ي ساكالا بىل دراكون ۋلۋ, بەرۋششي ناچالو ۆ يۋەچجيسكوي درەۆنوستي»، دەيدى يۋ.ا.زۋەۆ. (راننيە تيۋركي: وچەركي يستوري ي يدەولوگي. الماتى. «دايك-پرەسس. 2002.156-ب.).

 

6. گود موگاي – جىلان جىلى

ءى ت. 2 ك. 256 ب.: گود موگاي، گود زمەي, ناچينايۋششيسيا س (مەسياتس)  زۋل-حيددجە 617 گ.ح. (27 يانۆاريا – 24 فەۆراليا 1221 گ.ن.ە.). «چينگيز-حان  ۆ ەتوم گودۋ راسپولوجيلسيا  ۋ بۋحارى ي ۆزيال ەە».

دتس 335: MAYA :  esri ءmaۇa jalim qajqa onup barmis   پەسترايا  زمەيا  پودنيالاس نا كرۋتۋيۋ سكالۋ (ThS II₃₅).

قالم. موھا  زمەيا;  موھا جيل – جىلان جىلى.

قموڭع.  موعاي   جىلان (زمەيا).

سست-ميا: ياكۋت. موعوى، ءموڭوى – زمەيا، گاديۋكا;

 

7. گود مورين – جىلقى جىلى

ءى ت. 2 ك. 257 ب.: گود مورين، گود لوشادي، پريحودياششيسيا  ناچالوم نا (مەسياتس) مۋحاررام 619 گ.ح. (15 فەۆراليا – 16 مارتا 1222 گ.ن.ە.). «چينگيز-حان ۆ ەتوم گودۋ وسەنيۋ بىل زانيات وسادويۋ تاليكانا، ا تۋلۋي-حان ۆزيال ۆسە گورودا ي وبلاستي حوراسانا».

قالم. ءمور  سلەد، پۋت; ءمورن (مورەن) لوشاد، كون; (موردەحە – يدتي پو سلەدام).

ققاز. ءمور  پەچات.

ورىس تىلىندەگى  «مەرين» – ازبان ات. ورىستار ءوز تىلىندە «كون»، «لوشاد» دەگەن سوزدەرى بولا تۇرا، تۇركتەردەن (التىن وردالىقتاردان) «مەرين» ءسوزىن قابىلداعان. ماڭگىەلدىك شىعىس تۇركتەرىنىڭ تىلىندە «ات» (اقتاشى) ءسوزى بولسا دا ويراتتاردىڭ «ءمورىن» ءسوزىن دە قولدانعانىن كورەمىز. «ءمورىن» ءسوزى  «ءىز (تاڭبا) قالدىرۋشى» دەگەن ماعىنادان پايدا بولعانىن بايقايمىز.

 

8. گود كوين  – قوي جىلى

ءى ت.، 2 ك.112 ب.:     «ۆ گودۋ كوين، كوتورىي ياۆلياەتسيا گودوم بارانا»…

دتس 453: QOJ   وۆتسا:  ءjaۇisi qoj teg ermis`  ۆراگي ەگو  بىلي پودوبنى وۆتسام (KTب₁₂); QOJCI پاستۋح، چابان  (ThS ءىى س₃);  qoj jil كالەند. گود وۆتسى  (KT₅₃ ); Cp. qoj, qojin, qojun, qon;    

ققاز. قوي  وۆتسا، باران.

قموڭع. حون  وۆتسا، باران.

 

9. گود بيچين  – مەشىن جىلى.

ءى ت. 2 ك. 257 ب.: گود بيچين، گود وبەزيانى، ناچينايۋششيسيا س (مەسياتس)  مۋحاررام 620 گ.ح. (24 يانۆاريا – 23 فەۆراليا 1224 گ.ن.ە.).

«ۆ ەتوم گودۋ چينگيز-حان ۆەرنۋلسيا يز ۋپوميانۋتوي لەتوۆكي ي، زيمۋيا ۆ پۋتي، مەدلەننىم پەرەدۆيجەنيەم ناپراۆيلسيا ك سۆويم وردام».

دتس 98: ۆICIN  وبەزيانا; bicin jil  گود وبەزيانى: bicin jilqa jetinc` aj jeti otuzqa qop alqadimiz   مى ۆسە ەتو وسۆياتيلي ۆ دۆادتسات سەدموي دەن سەدموگو مەسياتسا گودا وبەزيانى (كت 53).

ققاز. مەشىن  وبەزيانا;  مەشىن جىلى – گود وبەزيانى.

قموڭع. بيچ (سارماگچين) – وبەزيانا.

 

 10. گود تاكيكۋ – تاۋىق جىلى.

ءى ت. 2 ك. 257 ب.: گود تاكيكۋ، گود كۋريتسى، ناچينايۋششيسيا س (مەسياتس)   سافار 622 گ.ح. ( 12 فەۆراليا – 12 مارتا 1225 گ.ن.ە.)».

«ۆەسنويۋ ەتوگو گودا چينگيز-حان وستانوۆيلسيا ۆ سۆويح ورداح»

مق № 4260: تاقۋق   كۋريتسا، ۆ نارەچي تۋركمەن;.  دتس 536: ءTaqaۇu jili  گود كۋريتسى (MK I 346); TAQUQ كۋريتسا: aniڭ basida bir kumus taquq qojdi  نا ەگو ۆەرحۋشكە ون ۋستانوۆيل سەرەبرياننۋيۋ كۋريتسۋ (لوك 41₅).

ققاز. تاۋىق  كۋريتسا.

قموڭع. تاحيا   كۋريتسا.

 

 11. گود نوكاي – يت جىلى

ءى ت. 2 ك. 258 ب.: گود نوكاي، گود سوباكي، ناچالو كوەگو پاداەت نا (مەسياتس)   سافار 623 گ.ح. ( 1 فەۆراليا – 1 مارتا 1226 گ.ن.ە.).

«ۆەسنويۋ ەتوگو گودا چينگيز-حان ۆ مەستنوستي ونگون-دالان-كۋدۋك، نەوجيداننو زانياۆشيس سۆويم دەلوم، پوترەبوۆال ك سەبە سۆويح سىنوۆەي ۋگەدەيا ي تۋلۋيا، كوتورىە بىلي تام».

جوشى حاننىڭ جەتىنشى ۇلى بۇعالدىڭ تۇتار (تاتار) دەگەن ۇلىنان تۋعان نوعاي ءامىر  التىن وردادا اسا بەلگىلى بولعان. ۇلىستىڭ نوعاي باسقارعان ايماعى نوعايلى اتالىپ، ماڭعىت تايپاسى  نوعاي ەتنوسىنا اينالدى.

قالم. نوحا  يت (سوباكا);  نوحا جيل – يت جىلى; ( ماقال: نوحاد تەمر كەرگو – يتكە تەمىر كەرەگى نە»).

 

 

12. گود كاكا – دوڭىز جىلى.

ءى ت. 2 ك. 258 ب.: گود كاكا، گود سۆيني، ناچالو كوەگو پاداەت نا (مەسياتس)   سافار 624 گ.ح. ( 21 يانۆاريا – 18 فەۆراليا  1227 گ.ن.ە.).  

«چينگيز-حانۋ ۆ ەتوم گودۋ شەل 73-ي گود، وت گودا جە ەگو روجدەنيا بىلو پولنىح 72 گودا. ون ۋمەر ۆ پرەدەلاح سترانى تانگۋتوۆ وت پريكليۋچيۆشەيسيا س نيم بولەزني».

دتس 422: QAQ   لۋجا، ستوياچايا ۆودا (مق ءىى 282): qaqlar ءqamuۇ kolardi  لۋجى ستالي پودوبنى وزەرام (مق ءىى 282); QAQAC`   گرياز; گريازنىي: ton qaqac` boldi   ودەجدا ستالا گريازنوي (مق ءى 358).

ققاز.  قاق   لۋجا، ستوياچايا ۆودا; قوقىس – مۋسور، گرياز.

قالم. ھاحا  سۆينيا.

قموڭع. حوگ مۋسور;  (لۋجا – شالبااگ; گرياز – شاۆار، شاۆحاي، بالچيگ، بوحير، حير).

سست-ميا. قاقا (مانچج.) – ەكسكريمەنتى (دەتسكيە), يسپراجنياتسيا;

بەلگىلى شىعىستانۋشى بارتولد ورتا ازياداعى (وزبەكستان) قوقاند قالاسىنىڭ اتاۋى كۋح+كاند «دوڭىز-قالا» دەگەن سوزدەردەن شىققان دەپ جازادى. مۇسىلماندار ءوزى تۇراتىن قالاسىن «دوڭىز» دەپ اتاماسا كەرەك! بۇل، مەنىڭشە «قوق+كاند» – «قاق كەنت» (قوقىس، لاس  قالا) دەگەنگە كەلەدى.

ءۇندى ەلىندە شاڭ-توزاڭ، توپىراق تۇرك سوزىمەن «قوقىس» دەلىنەتىندىكتەن، اعىلشىنداردىڭ توپىراق ءتۇستى اسكەري كيىمى وسى سوزبەن «حاكي» اتالىپتى.

          

 

«جامي` ات-تاۋاريحتاعى»  كىسى اتتارىنداعى  قىتاي سوزدەرى

شىڭعىز حانعا قاتىستى شەجىرەلەردە بىرقاتار كىسى ەسىمدەرى، لاۋازىم اتاۋلارى مەن لاقابتارى قىتاي سوزدەرى ەكەنىن كورەمىز.  بۇل دا  «شىڭعىز حان كەزىندەگى كونە موڭعول ءتىل وسى ەكەن» دەگەن پىكىر تۋىنا  سەبەپ بولىپ كەلەدى. مىسالى:

گوا.   گوا-مارال – بورتە-اشنۇدىڭ جۇبايى;  الان گوا – دوبۇن باياننىڭ جۇبايى، جەسىر كەزىندە «نۇردان» ءۇش ۇل تاپقان. كەنجەسى – بودانجار شىڭعىز حاننىڭ ونىنشى اتاسى. ابىلعازى  باھادۇردا « الانقو»;  «مقش» :   163-ءبولىم:  الان قوعاي. قوعاي مارال.

«جامي` ات-تاۋاريح»: گوا – زناچيت چيستايا ليتسوم; تۇسىنىكتەمە:  «كۋا – پو-مونگولسكي كراساۆيتسا. «گوا-كراسيۆايا. ء(ىت.2 ك.40-ب.); س.س.  كواي مارال، حۋاي. ءىت، 2 ك. 9-ب.).

قموڭع. گۋا ءحۇن – كراساۆەتس; گۋا ەمەگتەي – كراساۆيتسا.

دتس: XUA (كيتاي. xۋا، حwا) – تسۆەتوك;

«مقش»، «التىن توبشى» اۋدارماشىلارى بۇل ءسوز تۇركتىڭ قۋ، اققۋ سوزى دەپ: كۋا-مارال، قۋبا-مارال، الان-قۋ، الان قوعا, ت،ب، دەپ جازىپ ءجۇر.

دتس: QUYU  لەبەد (مق ءىىى 225) دەلىنگەن.

متكس: حۋا 1.تۇركتىڭ  quba ءسوزى دەسە، 2. حۋا قىتاي سوزى  ھua`  دەگەن.

الايدا  «اققۋ-مارال» دەلىنىپ، قۇس پەن جانۋاردى قاتار  ءبىر ەسىمدە اتاۋ  قيسىنعا كەلمەيدى. مەنىڭشە، «گوا»- قىتايدىڭ گۇل نەمەسە  حاۋ، حاۋا – «جاقسى» دەگەن ءسوزى.

فۋدجين.  وەلۋن - فۋدجين (ۇلۇن) – شىڭعىز حاننىڭ شەشەسى; فۋدجين – «جامي` ات-تاۋاريح» (164-165-ب.): فۋ-جەن – يز كيتايسكوگو «كنياگينيا، جەنا، سۋپرۋگا ۆىسوكوپوستاۆلەننوگو ليتسا (46 ب): «تاك كاك جيلي پو بليزوستي حيتايا، تو ۋپوترەبليالي يح ۆىراجەنيا»  ء(ى ت.،2 ك.51-ب.),

«مقش»: 55-59:  حوەلۋن ۋدجن، كوجۋن، ءۇجىن، ءۇچين،  ت.س.س.

لينكۋم  (شاراكە-لينگۋم).  «جامي` ات-تاۋاريح»: لينكۋم – پو كيتايسك. ستارشي ەمير. مونگ. –لينكۋ. ىت،1ك. 155-156, 180- بب.);

ون حان.   كەرەيىت تايپاسىنىڭ حانى توعرىلدىڭ لاقاب اتى; (توعرىل – جىرتقىش قۇس (مق ءى 482);  «جامي` ات-تاۋاريح»: ۆان – كيتايسك. «كنياز»، ء(ى ت، 2 ك.26-ب.). ەندەشە «ۆان، ون» دەپ قىتايشالاماي، كەرەيىت حانىن ءوز اتىمەن «توعرىل» دەلىك.

تايان  حان.  نايمانداردىڭ حانى باي بۇقانىڭ قىتايشا لاقاب اتى. «جا-ت»، ءى ت.1 ك. 139 ب: «وسنوۆنوە يميا باي-بۋكا; حيتايسكيە گوسۋداري پروزۆالي ەگو اي-ۆان، چتو نا كيتايسكوم يازىكە زناچيت – «سىن حانا». تاك كاك حيتايسكيە تەرمينى نيكومۋ نە بىلي يزۆەستنى، تو باي-بۋكۋ نازۆالي تايان-حان».  بۇل ەسىمدى دە «باي بۇقا» (تاي بۇقا) دەۋگە كوشەيىك!

دجاكامبۋ  (جاقامبۋ).  كەرەيىت حانى توعرىلدىڭ  ءىنىسى. ءوز اتى كەرەيتاي. تاڭعۇتتار ەلىندە بولعانىندا، تيبەت تىلىندە قويىلعان لاقاب اتى:  «جا-ت»: دجا – وبشيرنايا وبلاست (تيب. رچيا), ك`ان-پو (تيب. من` ان-پو)  ۋچيتەل، گلاۆا، ء(ى ت،2 ك. 109-ب.);

سانگۋن (سەنگۋن). توعرىل حاننىڭ ۇلى. «جامي` ات-تاۋاريح»: سانگۋن – پو حيتايسكي باريچ.(پارس. حۋداۆاند زادە، قازاقشا حان ۇلى) ءى ت، 2 ك. 109 ب).

گويون.   جالايىر مۇقالي-گويون, (گوۆان). «جامي` ات-تاۋاريح»: گو-ۆان – زناچەنيە نا حيتايسكوم «ۆەليكي حان» ء(ى ت.1 ك.93, 103-ب.); مۋكالى گويون – گوسۋدار ودنوي وبلاستي; ء(ى ت. 2 ك. 178-ب.). تۋركاكۋت-گو-ۆان – پو حيتايسكي «پرەدۆوديتەل»; ء(ى ت.2 ك. 27-ب.). گو ۆان – «ۆەليكي كنياز»;

نويان، نويون.  قىتايدىڭ lao ye cوزىنەن (متكس).

تۋلي، تۋلۋي. شىڭعىز حاننىڭ كەنجە ۇلىنىڭ ەسىمى. 604 جىلى شىعىس تۇرك قاعاناتىنىڭ  حانى بولعان جانعاردىڭ مۇراگەر كەزىندەگى لاۋازىمى «تۋلي حان» بولىپتى (ل.گۋميلەۆ. «درەۆنيە تيۋركي» 153-ب.) وسى قاعاناتتىڭ سوڭعى قاعاندارىنىڭ (630-جىلداردا) ءبىرىنىڭ ەسىمى دە تۋلي بولعان (ق.سالعاراۇلى. «ۇلى قاعانات»، 239-ب.). قازاقتىڭ حVIII عاسىرداعى اتاقتى ءبيىنىڭ ەسىمى شىڭعىز حاننىڭ ۇلىنا ۇقساتىپ قويىلسا كەرەك. الايدا، «تولە» ءسوزى قازاق (تۇرك) تىلىندە ەتىستىك بولعاندىقتان كىسىگە ەسىم بولىپ قويىلماۋعا ءتيىس. سوندىقتان تولە بي ەسىمى دە تۋلي – كىش باستىق» دەگەن ماعىنادا  بولسا كەرەك;

تايشي  – نا حيتايسكوم «ۋچەنىي ناستاۆنيك («جا-ت» 158-ب.). «قادان-تايشي» يز كيتايسكوگو تاي-تسزى – ناسلەدنيك، ناسلەدنىي پرينتس» (جا-ت»، 23-ب.),  سست-ميا: مانج. تايجي;  قىتاي:  تايتسزى; ناسلەدنيك پرەستولا.

چەن-سيان.   بولات (پۋلاد)  چەن-سيان – مينيستر; (92-ب.)

دجاۋتحۋري   ۆەليكي ەمير;

داۋحاي-يابۋداك  – داۋحاي پو-حيتايسكي «روزا»; يابۋداك– چەلوۆەك سەۆشي نا وسەل;

گۋندجۋ  -حاتۋن; كيتاي. گۋن-چجۋ – «تسارەۆنا».

دجەۋن (گار) – دجەۋن نا كيتايس.  «لەۆىي»; 

دجاۋتۋ (دجاعۋتۋ – وبلادايۋششي سوتنەي، يمەيۋششي سوتنيۋ» – وت كيتايسكوگو «چجاو-دۋ» – سوتنيك;

حاشي – وت كيتايسكوگو حە- سي. چتو زناچيت «ك زاپادۋ وت رەكي». چينگيز-حان  پوكوريل وبلاست كاشي، تو ەگو نارەكلي يمەنەم كاشي». 

 

 

«جامي` ات-تاۋاريحتاعى»  كىسى  اتتارىنىڭ كەيبىرىنە انىقتاما.

 

   1. بورتە (چينۋا) –  «التىن توبشى»: «بورتە چينۋا سولتۇستىك تاراپقا مۇحيت، تەڭىزدەن ءوتىپ، جات جەرگە كەلىپ، ەرى جوق قوعا مارال ەسىمدى قىزدى الىپ، جاتتىڭ جەرىن مەكەندەپ، موڭعول اۋلەتى اتانادى» دەيدى (27-ب.).  

   و.ءسۇحبااتار «موڭعول تىلىنە وگەي سوزدەر» جيناعىندا بورتە جانە مارال تۇرك سوزدەرى ەكەندىگىن كورسەتەدى: ءبۇري تۇرك. buri / bori~borite;  موڭع. buri; بور (ساارال); نوحويتوي اديل، چونونووس باگ» دەپ، سونىمەن قاتار: ءبورت تۇرك. ءبورى / ءبورىدا; موڭع. ءبورىتۇ; «چونو»; دەپ  جازعان. 

   بۇدان،  «بورتە» مەن «چونو» سوزدەرى سينونيم ەكەنىن كورەمىز. ەندەشە «بورتە چينۋا»  – «قاسقىر-قاسقىر» بولىپ شىقپاق! وسى كىتاپتىڭ 3-تاراۋىندا  چينۋا، شينە، چونو، اشينا سوزدەرى اۋلەلدە «قاسقىر» ماعىناسىندا بولماعانىن، تۇركتىڭ  «اشۇن، اشنۇ» – اسۋ، اسقان، وتكەن، ەرتەدەگى دەگەن ماعىناداعى سوزىنەن تۋعانىن ايتتىق.

ققازاق تىلىندە قاسقىردى «كوكجال» (ورىس تىلىندە «سەرىي» دەپ اتايتىنداي), موڭعول تىلىندە  «سۇر» (سەرىي) ماعىناسىنداعى «بور، ءبورى، ءبورت» سوزدەرى دە قاسقىر ءسوزىنىڭ بالاماسى ەكەندىگىن كورەمىز.

1074 ج. جازىلعان م.قاشقاري «سوزدىگىندە» دە  ءبورى – «قاسقىر»: «ءبورى قوشناسىن (كورشىسىن) جەمەس» دەپ مىسال كەلتىرىلگەن. دتس118:  BءوRI   ۆولك: bori qoj bila suvladi ol  ۆ تو ۆرەميا ۆولك ي وۆتسا حوديلي  ۆمەستە نا ۆودوپوي (جب 44₁); er bءوri  يميا سوبستۆ. (تت ءىح₁₁₄).  ەندەشە: «موڭعول اۋلەتىن قۇرۋشى ءتۇپ اتا (اسنۇ) بورتە-بابانىڭ اتى نەلىكتەن تۇرك تىلىندە؟!» دەپ ويلانعان ءجون.

   2. مارال.  متكس: مارال تۇرك. maral; دەپ جازىلعان. ءسويتىپ، تۇرك ەسىمدى بورتەنىڭ جۇبايى مارال ەسىمى دە تۇرك تىلىندەگى  (قازاق تىلىندە دە بار) ءسوز ەكەن. مۇنى قازىرگى موڭعوليا عالىمدارى  وزدەرى ايتىپ  وتىر (متكس).

3. باتاچي (بورتە-بابا مەن مارال-سۇلۋدىڭ ۇلكەن ۇلى). «جا-ت» ءى ت. 2 ك. 9-بەت: «ەگو زۆالي باتاچي-كاان (باتاجي). ۋ نەگو بىل سىن پو يمەني تاماچ (تاماچا)».

متكس: باتاچي  تۇرك. bataci;  - دەپ، مۇنىڭ تۇرك ءسوزى ەكەنىن ايتقان. 

   4. بايسۇڭقار.   «جا-ت» ءى ت. 2 ك. 27 بەتتە: «بايسونكۋر – پياتىي پرەدوك چينگيز-حانا» دەيدى.

   متكس: بايشينحۋر  تۇرك.  baisungqura;   -دەگەن.دتس 79: BAJ  بوگاتىي: baj er qoji   وۆتسا بوگاچا (ThS II40);   دتس 525:  SUNQAR   سوكول، التايسكي كرەچەت:  ja birla oq birla sunqarni olturdi   ون ۋمەرتۆيل كرەچەتا لۋكوم ي سترەلامي (لوك 5₇).

ققاز. سۇڭقار  سوكول.

5. ەسۋكە، (ەسۋگەي، ەسىكە، ت.ب.).  شىڭعىز حاننىڭ اكەسى. بۇل ەسىمدى زەرتتەۋشىلەر تۇرلىشە جازىپ داۋلاسۋدا. الايدا «ەسۋكە» كىسى اتى ەمەس، «ەچىگە، يدجە» دەگەن شىعىس تۇرىكتەرىنىڭ «اكە» ءسوزى.  «جا-ت» ءى ت. 1 ك. 107-بەتىندە شيكي-كۋتۋكتۋ نويون جايىندا: «ون نازىۆال چينگيز-حانا – ەچيگە، چتو وزناچاەت وتەتس»، ال تۇسىنىكتەمەدە: «ۆ تەكستە يدجە. يچكە, ەچيگە – وتەتس» – دەيدى. 1220-1221 جىلدارى سولتۇستىك قىتايداعى مۇقالىنىڭ ورداسىندا بولعان سۋن مەملەكەتىنىڭ ەلشىسى چجاو حۋن شىڭعىز حاننىڭ اكەسىنىڭ ەسىمىن  تسزe-لوۋدەپ جازعان. شىڭعىز حاننىڭ اكەسى جانە اۋلەت اتاسى بولعاندىقتان شەجىرەشىلەر ونىڭ ەسىمىنە «تابۋ» جاساپ تەك «اكە» (ەسۋكە) دەپ جازعان سىڭايلى; 

  6. تەمۋچين.   دتس: TEMURC`I - كۋزنەتس: temurci qilic` toqidi  كۋزنەتس كوۆال سابليۋ (مق ءىىى 268);   temurci etukc`i  jana qirmaci  كۋزنەتس، ساپوجنيك، ا تاكجە كوجەۆنيك (جب 321₅).

ققاز. تەمىرشى (ۇستا) – كۋزنەتس.

قموڭع. ءتومورچ(ين) كۋزنەتس، سلەسار; كۋزنەچنىي – ءتومورچني. (تولىعىراق وسى كىتاپتىڭ «ۇلى قاعاننىڭ ەكى ەسىمى تۋرالى» اتالاتىن 2-تاراۋدان وقىڭىز).

  7. شىڭعىز حان. «شىڭ، ءشىڭ (شىڭعىرلاۋ)» ەلىكتەۋىشتەرىنەن پايدا بولعان «شىڭدالعان» ءسوزىنىڭ «شىڭ» بۋىنى مەن «عىز» كۇشەيتپەلى جۇرناعىنان قۇرالعان ءسوز. (تولىعىراق وسى كىتاپتىڭ  2-تاراۋىنان وقىڭىز).

   8. بەكتەر.   ەسۋكەنىڭ ەكىنشى ايەلىنەن تۋعان ۇل. بالا كەزىندە تەمىرشىڭ مەن جوشى-قاساردىڭ قولىنان قازا بولعان. متكس: بەگتەر تۇرك. baktar;

9. جوشى حان.    شىڭعىز حاننىڭ قىزى  قوجى بەگىم جانە  1211 جىلى قازا بولعان بي دەگەن ۇلىنان كەيىنگى ءۇشىنشى بالاسى (ەكىنشى ۇلى).

«جا-ت»: «نازۆالي ەگو دجوچي پوتومۋ، چتو ون پوياۆيلسيا نا سۆەت نەوجيداننو» ء(ى ت.2 ك. 69-ب.) – دەپ جازعان. سونداي-اق، ءىى ت. 64 بەتتە جوشى تۋرالى: «بىل ستارشيم يز ۆسەح دەتەي چينگيز-حانا، زا يسكليۋچەنيەم سەسترى پو يمەني فۋدجين-بەگي، كوتورايا بىلا ستارشە ەگو» دەگەن. قىتاي ەلشىسى چجاو حۋننىڭ: «ستارشي سىن بي-ين بىل  ۋبيت ۆ بويۋ پري وسادە زاپادنوي تسزينسكوي ستوليتسى يۋنچجۋنا ۆو ۆرەميا رازگروما گوسۋدارستۆا تسزين. نىنە  ۆتوروي سىن ياۆلياەتسيا ستارشيم تسارەۆيچەم ي زوۆۋت ەگو يودجي…»،– دەگەن دەرەگى بويىنشا جوشى – شىڭعىز حاننىڭ ءۇشىنشى بالاسى. (وسى كىتاپتىڭ 7- تاراۋىندا ايتتىق).

كوپ زەرتتەۋشىلەر جوشى  تۋرالى «اناسى بورتە مەركىت تايپاسىنىڭ تۇتقىنىنان قايتار جولدا تۋعاندىقتان، وعان «جولاۋشى»  ەسىمى بەرىلگەن» دەپ جازادى. «جول» تۇرك ءسوزى.  دتس: JOL دوروگا: ءkوgman joli bir ermis   نا كوگمەن بىلا ودنا دوروگا (Toن₂₃);  JOLC`I  پروۆودنيك: ءqamuۇ iska ءjolc`ى  bilig bar uqus   ۆ ليۋبوم دەلە پروۆودنيكوم سلۋجات زنانيە ي رازۋمەنيە (جب 393₉).

موڭعول تىلىندە «جول» – زام، حارگۋي. ەگەر جوشىنىڭ ەسىمى جولشى، جولاۋشى سوزدەرىنەن بولسا – تۇرك  تىلىندەگى ءسوز. قازىرگى قازاق تىلىندە دە، قازىرگى موڭعول سوزدىگىندە دە (ويرات ءتىلى) «جولشى» ءسوزى بار.  قموڭع.  پۋتنيك  (قوناق) – جۋلچين, زوچين; قالماق تىلىندە: جولاچ (جولاچين) – كولىك جۇرگىزۋشى. بىراق بۇل ءسوز  كىسى ەسىمىندە  «جولشى» يا «جولاۋشى»  دەلىنىپ قالا بەرمەي، نەلىكتەن «ل» ارپىنەن ايىرىلىپ «جوشى» بولىپ  وزگەرمەك؟!

ت.ابەنايۇلى بۇل ەسىمدى «شوشۋ، شوشىتۋ» سوزدەرىنەن شىعارادى. بۇل «جا-ت» جيناعىنداعى «نازۆالي ەگو دجوچي پوتومۋ، چتو ون پوياۆيلسيا نا سۆەت نەوجيداننو» ء(ى ت.2 ك. 69-ب.) دەگەنگە كەلەدى. شاكەرىم «شەجىرەسىندە» دە ءبىر رەت وسى ەسىم «شۋشي» دەپ جازىلعان. الايدا: «ول جولدا تۋعاندىقتان «جوشى» (جولاۋشى) اتى قويىلعان دەگەن پىكىر قاتە سياقتى. ويتكەنى، شەجىرەلەردى مۇقيات وقىر بولساق،  شىڭعىز حاننىڭ  ۇلى  جوشىعا دەيىن دە، ودان كەيىن دە «جوشى» ەسىمدى كىسىلەر كوپ بولعانىن كورەمىز. مىسالى:

1. شىڭعىز حاننىڭ ءتورتىنشى اتاسى تۇمبەنە حاننىڭ ۇلكەن ۇلى جاقسىنىڭ نەمەرەسىنىڭ ەسىمى (بۇرۇقتىڭ ۇلى)  جوشى حان بولىپتى;

2. تۇمبەنەنىڭ   3-ءشى ۇلى قادۋلىنىڭ نەمەرەسىنىڭ دە ەسىمى جوشى;

3. تۇمبەنەنىڭ  9-شى ۇلى حيتاتايدىڭ لاقاب اتى  جوشى ناقۋ بولعان;

4. شىڭعىز حاننىڭ ءۇشىنشى اتاسى قابىل حاننىڭ ءتورتىنشى ۇلى قادان باھادۇردىڭ  ۇلكەن ۇلىنىڭ ەسىمى دە  جوشى حان بولىپتى;

5. شىڭعىز حاننىڭ ءوزىنىڭ تەتە ءىنىسىنىڭ ەسىمى جوشى، لاقابى «قاسار» بولعان;

6. «جامي` ات-تاۋريحتىڭ» ءى ت.1 ك. 93 بەتىندە: «ۆو ۆرەمەنا چينگيز-حانا بىلي دجوچي-تارمالە  ي ەگو برات دجوچي-چاۋركان; يز-زا نيح مەجدۋ چينگيز-حانوم ي تايدجيۋتامي  سلۋچيلاس ۆوينا» – دەلىنىپ، وسى ەكى جوشىنىڭ جالايىر تايپاسىنان ەكەندىگى ايتىلعان، ت.ب.

وسى اتالعان كىسىلەردىڭ بارشاسى «جولدا تۋعاننان» نەمەسە «تەگى كۇماندى» بولعاندىقتان ەسىمدەرى «جوشى» قويىلعان با؟! سونداي-اق، وسى جوشىلاردىڭ بارلىعى جۇرتتى «شوشىتىپ» تۋعان دەۋ دە قيسىنعا كەلمەيدى. (ەگەر «سوعىستا جاۋدى شوشىتسىن» دەلىنسە، ءبىر ءسارى). بۇل جەردە ماسەلە باسقادا سياقتى.  دجۋۆەيني  (1226-1283)  «تاريح-ي-دجەحانگۋشا» اتالاتىن ەڭبەگىندە، دجۋزجاني «تاباكات-ي-ناسيري» ەڭبەگىندە دە جوشىنى «تۋشي»  دەپ اتايدى. پ.كارپينيدىڭ «مونگالدار تاريحىندا» دا «تۋشي» دەلىنگەن. ارينە، بۇل «تۋشى، تۋ كوتەرۋشى، تۋ ۇستاۋشى» ماعىناسىنا كەلەدى.

تاتارستان جازۋشىسى گ.ەنيكەەۆ «كورونا وردىنسكوي يمپەري» كىتابىندا بۇل ەسىمدى «جاۋشى» دەيدى. جاۋگەرشىلىك زاماننىڭ ادامدارىنا وسى ەسىم سايكەس دەۋگە بولادى.

ال وتەمىش قاجىنىڭ «شىڭعىز-ناما» ەڭبەگىندە وسى ەسىم «يوچى» دەلىنگەن. كونە تۇرك جازبا ەسكەرتكىشتەرىندە بۇل ءسوز ءتۇبىرىنىڭ «يۋود -يود، يۋوي-يوي،يۋوق-يوق، (جۋ، جوي، جوق) ەكەنىن كورەمىز : دتس:  JOي (جوي) – ستيرات، ۋنيچتوجات:  ol bitig  joiti  ون ستەر ناپيساننوە (مق ءىىى 434); JOD  (جود) ستيرات، ۋنيچتوجات (تت ءۇىىى س₉);   JU (جۋ) مىت، ستيرات:  ءqaniۇ qan bila jumas (قاندى قانمەنەن جۋماس) (MK II 66); JUYC`I (جۋشى) مويۋششي، ستيرايۋششي: ءjuۇc`ى tonqa suv purkurdi  مويۋششي پوبرىزگال شۋبۋ ۆودوي (مق ءىى 171);  UOIUL, JOIUS` (oت joي): qan qilic`tin joيuldi  كروۆ ستەرلي  س مەچا (مق ءىىى 77-70); JOQ   نەت، وتسۋتستۆۋيۋششي : bu etta  cir  joq  ۆ ەتوم مياسە نەت جيرا (MK I 323); JOQQIS (جوققىچ، جويعىز) – ۋنيچتوجات: ol sug anta joqqisdimiz  تو ۆويسكو مى تام ۋنيچتوجيلي  (KT ب₃₂); Joq bol  يسچەزات، پوگيبات: turk bodun olti  alqinti joq bolti  تيۋركسكي نارود ۋمەر، پوگيب، يسچەز (تون ₃).

   كونە تۇرك تىلىندەگى وسى مىسالداردان «جۋشى»، جويۋشى»، «جوق قىلۋشى» سوزدەرىنىڭ ءتۇبىرى ءبىر ەكەندىگىن كورەمىز.  «جوشى» ەسىمىنىڭ ماعىناسى وسى (يوچى – (جويشى، جويۋشى) سوزدەرى سىڭايلى.

بۇگىندە اسا ءمان بەرمەيتىن سوزدەرىمىز، وتكەن زامانداردا قوعامدىق سانادا ايرىقشا بولعانىن سىزدىقەسىمىنەن دە  (19-عاسىر. كەنەسارى حاننىڭ ۇلى) كورۋگە بولادى. ورتا ازيا ەلدەرىندە «سادىق تورە» دەگەن اتپەن بەلگىلى بولعان كەنەسارىنىڭ  باتىر ۇلىنىڭ شىن اتى سىزدىق. «ادەتتە ءوزى باتىر ادام، بالالارىنا دا ىرىم ەتىپ قاھارلى ات قويۋعا ءتيىس ەدى، كەنەسارى نەلىكتەن  ۇلىنىڭ اتىن سىزدىق قويدى ەكەن؟» دەگەن وي كەلگەن. ال شىندىعىندا،  اسا قاھارلى بوپ ەستىلمەيتىن «سىز» دەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسى جويۋ، جوق ەتۋدى بىلدىرەدى. مىسالى، كەز كەلگەن زاتتىڭ  اتىنا  «سىز»  ءسوزى جالعانسا-اق  «بار» زات، «جوققا» اينالادى: قۇن+سىز، بالا+سىز، ۇيات+سىز، ار+سىز، جۇمىس+سىز، مال+سىز، ت.س.س. وسى سەبەپتى كەنەسارى: «دۇشپاندارىن جويسىن، سىزىپ، ءوشىرىپ تاستاسىن» دەپ، ۇلىنىڭ ەسىمىن «سىزدىق»  قويعان بولار.

   10. شاعاتاي حان.   شىڭعىز حاننىڭ ۇلى. شاعا – «ۇل» (بالا) ءسوزىنىڭ ءسينونيمى. قازاق تۇركتەرىندە «بالا-شاعا» دەپ ايتىلادى. تۋررس 163: c`aga  ديال. ملادەنەتس، رەبەنوك;  ازرس: چاعا – ديتيا، گرۋدنوي رەبەنوك.         

   11. ۇگەتاي حان.    شىڭعىز حاننىڭ  ۇلى. «جا-ت» ءىى ت. 8- بەت: «سناچالا يميا ۋگەدەي-حانا بىلو …، ي ونو ەمۋ نە نراۆيلوس. زاتەم ەگو نازۆالي ۋگەدەي، ا زناچەنيە ەتوگو سلوۆا «ۆوزنەسەنيە». دتس: وG رازۋم، مىسل: ne edgu tutur bu kisika og-a  كاك حوروش دليا ەتوگو چەلوۆەكا رازۋم (جب 7621);  ءوg bilig   رازۋم ي زنانيە (جب 151₈);  UQ   پونيمات، رازۋمەت (مق ءىىى 20); وGUت  سوۆەت، ناستاۆلەنيە (لوك 37₆).

   سونداي-اق سست-ميا: پيسم. مونگ. «وگەدە» – ۆۆەرح، كۆەرحۋ، ۆۆەرحۋ; درەۆن. تيۋرك. «يۋگارۇ» – ۆۆەرح; – دەگەن مىسالدار بەرىپتى. دتس 284: JUGARU (JOQARU)   ۆۆەرح، ناۆەرحۋ، ۆوزۆىسيتسيا (تت ح_285, Suv 151₁₁);  jugaru ءkوtur - : qanim eltaris` ءqaۇaniۇ ءوgum el bilga qatunu tanri ءtوpasinta  tutup jugaru ءkوturmis` erinc`  تەنگري  پوچتيلو موەگو وتتسا ەل-تەريش-كاگانا  ي مويۋ مات ەل-بيلگيا – كاتۋن ي ۆوزۆىسيلو يح (كت ب₁₁).

بۇل ءسوز ققاز.  جوعارى – ۆەرح، ۆەرحني. ەندەشە ۇگەتاي ەسىمى «يۋگا (ۇگە) +تاي» – «جوعارى» جانە كىسى اتىنا قوسىلاتىن «تاي» (تارعىتاي، شاعاتاي، اكەتاي، كوكەتاي، ت.س.س.) سوزدەرىنەن تۇرادى ەكەن. بۇل جەردە وگ، Yگ (وي، ويلى، ۇگىت، ت.ب.) ءسوزى مەن يۋگ، يۋع (جوع، جوعارى) سوزدەرىنىڭ ماعىنالارىنىڭ  جاقىندىعى  بايقالادى.

   12. تۋلي، تۋلۋي.   شىڭعىز حاننىڭ كەنجە ۇلىنىڭ ەسىمى. قموڭع. تول – «اينا» دەگەن ءسوز. سوندىقتان تۋلۋي قايتىس بولعاندا  ونىڭ ەسىمىن اتاۋعا تىيىم سالىنىپ، «اينا» ءسوزىنىڭ ءسينونيمى رەتىندە وزگە تۇرك ديالەكتىلەرىندەگى «كوزڭۇ»، «كوزۇڭۇ» (مق ءى 379, 132: – «اينا») سوزدەرىن قولدانعان ەكەن. (دتس : ءKوZGU (كوزگۇ)   زەركالو: axiliq erur bil buxul ءkوzgusi  ششەدروست، زناي، ياۆلياەتسيا زەركالوم (ت.ە. وبراتنىم وتراجەنيەم) جادنوستي (يۋگ س250).  مۇنىڭ ءوزى كەيبىر زەرتتەۋشىلەردىڭ «تۋلۋي» – كۇزدە تۋعاندىقتان قويىلعان ەسىم (كوزگۇ – «كۇزگى» سوزىنە ۇقساعاندىقتان) دەگەن پىكىر ايتۋىنا سەبەپ بولدى. ورىس زەرتتەۋشىلەرى  مۇنى «وسەن»  دەپ اۋدارىپ ءجۇر!

ءبىزدىڭ  زەرتتەۋشىلەر تۋلۋي ءسوزىن «تولە» دەپ قازاقشالاپتى. بىراق بۇل قىتاي تىلىندە «كىشى باسشى» دەگەن ماعىناداعى ءسوز ەكەن. «جامي` ات-تاۋريحتى» اۋدارۋشىلار دا بارلىق جەردە «تۋلۋي» دەپ جازا تۇرا، تۇسىندىرمەدە: «مونگ. پيسم. تولي» دەپتى. شىعىس تۇرك قاعاناتىندا 604 جىلى تاققا وتىرعان جانعار حاننىڭ جاس كەزىندەگى مارتەبەسى «تۋلي حان» بولىپتى. وسى قاعناتتىڭ سوڭعى قاعاندارىنىڭ  (630-جىلدار) ءبىرىنىڭ ەسىمى دە تۋلي بولعانى تۋرالى ق.سالعاراۇلى. «ۇلى قاعانات» كىتابىندا جازادى. (239-ب.). قازاقتىڭ  XVIII عاسىرداعى اتاقتى بيىنە «تولە» ەسىمى شىڭعىز حان ۇلىنا ۇقساس قويىلسا كەرەك. الايدا، «تولە» ءسوزى قازاق (تۇرك) تىلىندە ەتىستىك بولعاندىقتان، كىسىگە ەسىم رەتىندە قويىلماۋعا ءتيىس ( دتس: ءTوLA  پلاتيت، ۋپلاچيۆات: turiqa ءtوlap bersar men   ەسلي يا ۋپلاچۋ تۋرى (Usp 32₁₆).  سوندىقتان تولە بي ەسىمى دە «كىش باستىق» – تۋلي دەگەن ماعىنادا  بولسا كەرەك. «اينا» (تول) سوزىنە تابۋ سالعاندار، ونى ۇقساس قىتاي ءسوزى «تۋلي» مەن شاتاستىرعانىن  بايقايمىز;

 13. وردا ەجەن.  جوشى حاننىڭ ءبىرىنشى ۇلى، سارتاق ەسىمدى قوڭىرات ايەلىنەن تۋعان. «وردا»  ءسوزى بەلگىلى، ال «ەجەن» – يە، ەگە  ءسوزىنىڭ كونە تۇركشە ايتىلۋى. قازىرگى  قازاق تىلىندە قولدانىسقا  قايتا  ەنگەن  «ەگەمەن» – وسى سوزدەن. دتس203:  IDI   حوزياين، ۆلادەلەتس: otukan jisda jeg idi joq ermis` ۆ وتيۋكەنسكوي چەرني نە بىلو حوروشەگو حوزياينا (كت م₄);  دتس 204: IGA ء(ىja)  «حوزياين»، دۋح، بوجەستۆو: jer  suv  igasi (جەر سۋ ەگەسى (يەسى) (TT VII 29₂₁); IDISIZ (يەسىز،ەگەسىز)  بەز حوزياينا: ءkوgman jer sub idisiz qalmazun  پۋست نە وستانەتسيا بەز حوزياينا سترانا كوگمەنسكايا (كت ب₂₀).

 14. باتۋ حان.  جوشىنىڭ ەكىنشى ۇلى، قوڭىرات ەلشى نوياننىڭ قىزى ۇكى قاتۇننان تۋعان. رەسەي تاريحشىلارى «باتىي»، تۇركيادا «باتۋر» دەپ جازىپ ءجۇر. قازاق  زەرتتەۋشىلەرىندە: «يمپەريانىڭ باتىسىن بيلەگەندىكتەن، ەسىمىن باتىس اتاعان» دەگەن پىكىر ەستيمىز. الايدا  باتۋ تۋعاندا ونىڭ باتىستى بيلەيتىنىن ەشكىم بىلگەن جوق قوي!  ءارى جوشىنىڭ زاڭدى مۇراگەرى وردا ەجەن بولۋعا ءتيىس ەدى.

دتس: BATAR  زاپاد: ءtoۇardin  batarqa  jorip  tezginur   وت ۆوستوكا دو زاپادا وبحوديات سترانى (جب 262₁₅);  دتس: BATU  دراگوتسەننىي كامەن: sisir  batu   دراگوتسەننocتي (Suv 515₁₇); BATUQ   يميا سوبستۆەننوە (Usp 38₁₈);  BAT (bata)   بىسترو، سكورو:  يدي سكورەە (مق 161₃);  CCت-ميا: بادۋ- ەۆەنك. ەحات;  باJتۋ-  ەۆەنك.سكالا، ۋتەس;  بوعاتۋ ناناي. وحوتيتسيا»  دەلىنگەن. بىزدىڭشە، بۇل ات  تۇرك تىلىندەگى «باتۋ – «اسىل تاس» ءسوزى.

15. مەڭگۋ قاعان (موڭكە).  ءتۋليدىڭ ۇلكەن ۇلى (كەرەيىت حانى توعرىلدىڭ ءىنىسى جاقامبۋدىڭ قىزى سوركاقتانا-بەگىمنەن تۋعان).  دتس: BENGU  1.ۆەچنىي: beڭgu el tuta ءolurtac`ى sen (KTم₈); دتس: MENGU- 1. ۆەچنوست، بەسكونەچنوست (مق ءىىى 378);    بۇل ءسوز ورتا ازيادا دا «ماڭگى» بولىپ  (جالەلاد-دين ماڭگىبەردى),  ال شىعىستا «ءموڭح»، «مونگو» دەلىنىپ وزگەرىسكە تۇسكەنىن كورەمىز.

 16. حۋلاگۋ، (قۇلاعۋ، ھالاكۋ).  ءتۋليدىڭ ۇلى. ۇلىسىنىڭ استاناسىن وڭتۇستىك ازىربايجانداعى تەبريز قالاسى ەتىپ يران، سيريا جەرلەرىن بيلەگەن. «حۋلاعۋ» دەلىنىپ جۇرگەن ەسىمى تۇركتىڭ «ۇلا» ءتۇبىرلى  ۇلاسۋ، ۇلعايۋ، جالعاسۋ سوزىنەن جانە بۇعان كونە تۇرك تىلىندە بولعان «گۇ، عۋ» سىن ەسىمدىك كۇشەيتپەلى شىراي (ۋسيليتەلنايا چاستيتسا؟) جالعانۋىنان پايدا بولعانىن بايقايمىز.  دتس 608:  ULA   1. cۆيازىۆات، پريسوەدينيات: ol jip uladi  ون سۆيازال نيت (MK III 255); 2. پرودلەۆات: ءulaۇali  (Suv 611₅);  ULAY 1. سوەدينەنيە، سۆياز:  sonuklar ءulaۇi uza tutuzmis`  (ەتو تەلو) دەرجيتسيا سوەدينەنيەم كوستەي (Suv 614₁₂);  2. پوچتوۆىي ترانسپورت نا پەرەگوناح مەجدۋ ستانتسيامي (MK I 122); ULAN om  ula-: ulandi neڭ   نەچتو پريسوەدينيلوس (MK I 204); ULAJU   ۆسلەد، زا: ulaju tort tegin kelip   سلەدوم پريشلي چەتىرە پرينتسا (كچ24); ULAMAQLIY سۆيازاننىي س ۋستانوۆلەنيەم پرەەمستۆەننوستي، س پرودولجەنيەم (Huen1904).

دتس 195:  GU  ۋسيليتەلنايا چاستيتسا:  ءdوbka ءkوrugma beglar-gu janiltaci siz  ۆى، بەكي، ۆزيرايۋششيە نا پرەستول، سكلوننى ۆپادات ۆ وشيبكي (KT م₁₁);  دتس196: YU  ۋسيليتەلنايا چاستيتسا:  azu bu sabimda igid bar-ءۇu  رازۆە ەست لوج ۆ ەتيح مويح سلوۆاح؟! (KT م₁₀).

 17. ۇرىس حان.  بادىق وعلاننىڭ ۇلى. شەجىرەشىلەردىڭ ءبىرى جوشى حاننىڭ ۇلى وردا ەجەننەن، كوبىسى ون ءۇشىنشى ۇلى توقاي تەمىردەن تاراتادى.  كەيىنگى تاريحشىلارىمىز «ورىس حان»، «ءورىس حان» دەپ جازىپ ءجۇر. «ۇرىس» ەسىمدى كىسىلەر شىعىستا، جۇرت ءالى «ورىس» دەگەن حالىقتى ەستىمەگەن كەزدەرى دە بولعان. مىسالى، «ۇرىس-ينال» – قىرعىزداردىڭ بيلەۋشىسى; «ۇرىس» – قايدۋ حاننىڭ ۇلى،ت.ب. شىن مانىندە ، بۇل تۇركتىڭ «ۇر»، ۇرىس» سوزىنەن شىققان ەسىم. دتس 614: UR  بيت، ۋداريات:  ol ani urdi  ون ەگو ۋداريل (مق ءى 333);  دتس 616: URUS   دراكا، سراجەنيە: urus qilip  سراجاياس (و ا2); aliplar birda urusma  س بوگاتىريامي نە سراجايسيا (مك ءى 182).

قازاق تىلىندە: ۇر – بيت، ۋداريات. ۇرىس – سراجەنيە، بيتۆا، دراكا. سوندىقتان ۇرىس حاندى «ورىس حان» دەپ اتاۋ قاتە!

 

تاراۋ  قورىتىندىسى:

  

سونىمەن، 1310 جىلى تەبريزدە جازىلىپ بىتكەن «جامي`ات-تاۋاريحتىڭ» ءۇش تومىنداعى «موڭعول ءسوزى» دەلىنگەندەردى تەكسەرگەنىمىزدە، ولاردىڭ بارلىعى دەرلىك شىڭعىز حان ومىرگە كەلمەستەن، («مەڭ گۋ» ءسوزى قىتاي تاريحنامالارىنا ىلىنبەستەن) الدەقايدا ەرتەدە – ءVىىى عاسىرداعى «ماڭگى تاستاردا»، 1074 جىلى جازىلعان ماحمۇت قاشقاريدىڭ «ديۋان لۇعات ات-تۇرك» سوزدىگىندە،1069 جىلى جازىلعان جۇسىپبەك بالاساعۇننىڭ «قۇتادعۋ بىلىگىندە»، ت.ب. جازبا ەسكەرتكىشتەردە بار تۇرك سوزدەرى بولىپ شىقتى. تەك از مولشەردە «التاي تىلدىك توبىنا» جاتاتىن حالىقتاردىڭ سوزدەرى جانە شىعىس تۇركتەرىنىڭ وزىندىك ءتىل ديالەكتىسىنە جاتاتىن (ويرات تايپاسىنىڭ) ساناۋلى عانا سوزدەر بولماسا،  الگى «موڭعول ءسوزى» دەلىنگەندەر بارلىق تۇرك تەكتى حالىقتارعا ورتاق سوزدەر ەكەنىن كوردىك. ەندەشە شىڭعىز حان باسشىلىعىمەن ماڭگىەل مەملەكەتىن قۇرعان حالىقتىڭ سول زاماندا تولىقتاي تەك تۇرك تىلىندە سويلەگەنىنە بۇدان ءارى كۇماندانۋ – تاريح اقيقاتىن شىن بىلمەك ادامنىڭ ءىسى ەمەس.

قانشاما عاسىرلار بويىنا تاريحشىلاردىڭ «كونە موڭعول ءتىلى» دەپ جۇرگەندەرى تۇرك ءتىلى  بولىپ شىعۋى – «موڭعول» ەتنوس اتاۋى ەمەس، «ماڭگى ەل» دەگەن شىعىس تۇركتەرىنىڭ مەملەكەتىنىڭ، يدەولوگياسىنىڭ اتاۋى» دەگەن پىكىرىمىزگە قوسىمشا دالەل. ال «كونە موڭعول ءتىلى» دەگەن بولماعاندىقتان، «پروتوموڭعول، موڭعول» دەگەن ەتنوستىق ۇعىمدار دا قاتەلىك ەكەنىن مويىنداۋ كەرەك. ويتكەنى ۇلتتىق ءتىلسىز – ۇلت تا بولمايدى. ال  «كونە موڭعول ءتىلى بولدى» دەۋشىلەر، ءحىىى-ءحىV عاسىردا تۇرك سوزدەرىنەن تۇرعان سول ءتىلدىڭ (جانە ازداعان تۇڭعىس، قىتاي سوزدەرى ەنگەن) ورتاسىنان نەشە «موڭعول ءسوزىن» تاۋىپ بەرە الار ەكەن؟ ءوز الدىنا جەكە ەتنوس سانالۋ ءۇشىن ونىڭ مىڭداعان سوزدەردەن تۇراتىن ءتىلى بولۋى قاجەت. ال كونە تۇرك ءتىلى ەسكەرتكىشتەرىنەن تابىلا قويماعان بىرنەشە انىقتالماعان (ازىرگە)  ءسوز ءبىر ەتنوستىڭ تىلدىك قورىن قۇرا، جاساي الماسى تۇسىنىكتى. ەگەر «موڭعول ءتىلى» ول زاماندا بولعان دەسەك،  «جامي` ات-تاۋاريح» اۆتورلارى  سول ءتىلدىڭ ىشىنەن كىلەڭ تۇرك سوزدەرىن عانا ادەيى تەرىپ الىپ پايدالانباعان شىعار؟!

«جامي`ات-تاۋاريح» اۆتورلارى «موڭعول سوزدەرى» دەگەندە، شىعىس تۇركتەرىن وزگە تۇركتەرمەن (وعىز، قىپشاق،ت.ب.) شاتاستىرماس ءۇشىن ايتىپ وتىرمىز دەپ ەسەپتەگەنى انىق. ويتكەنى وسى ەڭبەكتە دە، «وعىز-نامادا» دا راشيد اد-دين  «موڭعول» اتالعان حالىق – وعىز حانعا باعىنباي تۇركستاننان شىعىسقا اۋعان ور حان، كور حان، كوز حان (وعىزدىڭ اكەسىنىڭ باۋىرلارى) باستاعان تۇركتەر» ەكەندىگىن ءوزى جازدى ەمەس پە؟! قىتايدىڭ سولتۇستىگىنە بارعان بۇل تۇركتەر تاريحتا سيۋڭنۋ، حۋننۋ، عۇن اتاۋلارىمەن، ودان كەيىن، ءىى عاسىردان، ءبىر بولەگى «تاتار» اتىمەن، ءVى عاسىردان تۇرك قاعاناتتارىن قۇرۋشى تۇركتەر رەتىندە بەلگىلى بولعانىن بىلەمىز. ەندەشە، وسى تۇركتەردىڭ ۇرپاقتارى – سولتۇستىك-شىعىس تۇركستاندا ماڭگىەل اتتى مەملەكەت قۇرۋشىلار دا تۇرك تىلىندە سويلەگەنى ەشكىمگە تاڭ بولماسا كەرەك.

ءحىىى عاسىرداعى ماڭگىەل قاعاناتىن قۇرعان تۇرك تايپالارىنىڭ بارلىعى دەرلىك قازاق حالقىنىڭ قۇرامىندا بولۋىنان  شىڭعىز حان زامانىنداعى شىعىس تۇرك ديالەكتىسى اسىرەسە قازاق تىلىندە كوپ وزگەرمەستەن ساقتالعانىن كورەمىز.

«جامي` ات-تاۋاريحتى» پارسى تىلىندە جازا تۇرا، اۆتورلار بۇل ەڭبەكتە كوپتەگەن تۇرك سوزدەرىن، كەيدە تۇتاس سويلەمدەر دە قولدانىپتى. بۇل ەڭبەكتى پارسىدان ورىس تىلىنە اۋدارۋشىلار وسى تۇرك سوزدەرىنە تۇسىنىكتەمە بەرىپ وتىرادى. الايدا ولار: «بۇل بالەن دەگەن تۇرك ءسوزى» دەپ توقتاي سالماي، ىزىنشە: «وسى ءسوز موڭعول تىلىندە مىناداي» دەپ، ۇنەمى الگى تۇرك سوزدەرىنىڭ وسى زامانعى موڭعول تىلىندەگى بۇرمالانعان (ترانسليتەراتسيا) ءتۇرىن ۇسىنىپ وتىرعان. (مىسالى: «تيۋركسكوە عۋرۇق يلي  قۋرۇق، مونگولسكوە حوريع يليحوريعۋل – «زاپرەتنوە مەستو» دەگەنى  سياقتى).

ەگەر تۇرك ءسوزى تەك دىبىستالۋى جاعىنان عانا موڭعول تىلىندەگى سوزگە ۇقساس كەلىپ، ال ماعىناسى مۇلدە بولەك ءسوز بولسا ءبىر ءسارى،  ونى «موڭعول ءسوزى» دەۋگە بولار ەدى. ال تۇرك ءسوزىنىڭ ءدال سول ماعىنادا وزگە تىلدە جۇرۋىنەن ول تۇرك ءسوزى بولۋىن جوعالتپاق ەمەس. مۇندايدا «موڭعول تىلىنە ەنگەن تۇرك ءسوزى»، دەلىنبەۋشى مە ەدى!؟

سونداي-اق، كوپتەگەن تۇرك سوزدەرىنىڭ (مىسالى «التىن» ءسوزى) كۇللى تۇرك تەكتى حالىقتاردا بولا تۇرا، ورىس اۋدارماشىلارى ونى مىندەتتى تۇردە «موڭعول ءسوزى» دەپ تۇسىندىرگەن. «جامي`ات-تاۋاريحتاعى» تۇرك سوزدەرىن، كىسى ەسىمى، جەر اتاۋلارىن ورىسشالاعاندا قازىرگى موڭعول تىلىنە ۇقساتپاق بولىپ، تۇرك تىلىنە ءتان ەمەس (جانە وسى ەڭبەكتى جازۋدا قولدانىلعان اراب الىپبيىندە دە كەيبىرى جوق) تس، چ، ح، ە ارىپتەرىن مەيلىنشە تىقپالاي بەرگەن. بۇل «جامي`ات-تاۋاريح» ورىسشالانعان 1930 جىلدارداعى رەسەي ساياساتىنىڭ ۇستانىمىن كورسەتسە كەرەك. رەسەيگە بۇل شىعارما ارقىلى ءوز وتارىنداعى تۇركتەردىڭ (قازاق، تاتار، قىرعىز، وزبەك، ت.ب.) تاريحىنىڭ اقيقاتىن كورسەتۋ ەمەس، قىتاي باسقىنشىلارىنا قارسى كوتەرىلىپ، رەسەي ىقپالىنا «وتۋگە ءتيىس» موڭعول حالقىنىڭ رۋحىن كوتەرۋ قاجەت بولعانى بايقالادى.

سونىمەن، شىڭعىز حان مەملەكەت قۇرعان ءحىىى عاسىردىڭ باسىندا دا، «جامي` ات-تاۋاريح» جازىلعان ءحىV عاسىر باسىندا دا ول ولكەدەگى ەل تۇرك تىلىندە سويلەگەنى انىقتالدى. الايدا، قازىرگى كەزدەگى موڭعوليا مەملەكەتىندەگى حالىقتىڭ تۇرك ءتىلدى ەمەسى كورىنىپ تۇر. ق.سالعاراۇلى «ۇلى قاعانات» كىتابىندا شىعىس تۇركتەرىن «ەجەلگى مۇڭعۇلدار (سيۋڭنۋ) دەپ اتاپ: «ەجەلگى مۇڭعۇلدار (سيۋڭنۋلار) بىرىڭعاي تۇرك تەكتى حالىقتاردان قۇرالسا، كەيىنگى موڭعولدار: مۇڭعۇل (ەرگەنە-كوڭنەن شىققانداردىڭ ۇرپاعى), تاتار جانە تۋنگۋس-ءمانجۋر تايپالارىنان قۇرالادى. وسىعان ساي بۇلاردىڭ ەجەلگى مۇڭعۇلداردان (سيۋڭنۋلاردان) ءتىل ەرەكشەلىكتەرى دە ايتارلىقتاي بولەك» دەيدى (361-ب.).  بىراق  «جامي` ات-تاۋاريح» تومدارىن زەرتتەۋىمىز بۇل ءحىىى-ءحىV عاسىرداعى «كەيىنگى موڭعولداردىڭ» دا تۇرك تىلىندە سويلەگەنىن كورسەتتى. ال ق.سالعاراۇلى ايتقان جاعداي قازىرگى موڭعولدارعا قاتىستى دەسەك – شىندىققا كەلەدى.

كەيبىردە: «ەگەر موڭعول ءتىلىن بۋددا ءدىنىنىڭ ىقپالىمەن ەنگەن تيبەت سوزدەرىنەن ارىلتسا، ال قازاق ءتىلىن يسلام ىقپالىمەن ەنگەن اراب، پارسى سوزدەرىنەن ارىلتسا – ەكى حالىق ءبىرىن-ءبىرى وڭاي تۇسىنەر ەدى» دەگەن پىكىر ەستيمىز. قايدام. قانشاما وگەي سوزدەر ەنگەنىمەن قازاق ءتىلى – تۇرك ءتىلى بولىپ قالىپ وتىر. ال حالقى ءحىىى-حV عاسىرلاردا تۇرك تىلىندە سويلەگەن ولكەدەگى ءتىل نەلىكتەن وگەي سوزدەر ەنگەندىكتەن تۇركتىگىن جوعالتىپ، مۇلدە باسقا تىلگە اينالعان؟ قازاق ءتىلىنىڭ مىسالى – ءتىلدىڭ بوتەن سوزدەر ەنۋىنەن وسىنشاما بۇزىلمايتىنىن كورسەتەدى. ەندەشە ماڭگىەل قاراشاڭىراعىنداعى تۇرك ءتىلى بوتەن سوزدەردىڭ بىرتە-بىرتە ەنۋىنەن ەمەس، وسى ولكەگە باسقا ءتىلدى جۇرتتىڭ جاپپاي قونىستانۋىنان وزگەرىپ كەتكەن بولار؟ بۇل قۇبىلىستى ءتۇسىنۋ ءۇشىن ماڭگىەل قاراشاڭىراعىندا  تۇرك ءتىلى جويىلارداي قانداي تاريحي وقيعالار بولعانىن ءبىلۋىمىز كەرەك.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

توعىزىنشى تاراۋ

 

ماڭگىەلدىكتەر  قايدا؟

 

ماڭگى ەل يمپەرياسىنىڭ حالقىنىڭ تاعدىرى تۋرالى ورىس جازۋشىسى ۆ. يان: «بەزۋمنىە وردى مونگولوۆ ياۆيليس سلوۆنو نەيزۆەستنو وتكۋدا، سمەرچەم پرونەسليس پو كيتايۋ ي ەۆرازي، دوشلي دو بۋداپەشتا – ي ۆنەزاپنو پوۆەرنۋلي وبراتنو، چتوبى نەكوتوروە ۆرەميا سپۋستيا ۆنوۆ كانۋت ۆ بەزۆەستنوست»،– دەسە، ال كوپتەگەن شەتەلدىك زەرتتەۋشىلەر «شىڭعىز حان فەنومەنىنىڭ» قۇپياسىن انىقتاپ، اشپاققا تەك قازىر موڭعوليا اتالاتىن ەلدەگى ونىڭ تۋعان ولكەسىنە شاپقىلاپ ءجۇر. تاريحشىلاردىڭ وزدەرى ماڭگىەل مەملەكەتىن جەكە ءبىر ەتنوستىڭ ەمەس، سول ولكەدەگى كوپتەگەن تۇرك تايپالارىنىڭ بىرلەسۋىنەن قۇرىلعانىن ايتا تۇرا، 1206 جىلعى قۇرىلتايعا قاتىسقان جالايىر، كەرەيىت، قوڭىرات، نايمان، ت.ب. تايپالاردىڭ بۇگىندە قايدا ەكەنىن زەرتتەۋدى ويلامايتىن سىڭايلى. ءتىپتى: «1348 جىلى جەتىسۋ (قازىرگى قازاقستاندا) مەن شىعىس تۇركستاندا قۇرىلعان موعولستان، 1526 جىلى ينديادا قۇرىلعان ۇلى موعولدار يمپەرياسى نەلىكتەن شىڭعىز حان مەملەكەتىمەن اتتاس؟» دەپ تە ماسەلە كوتەرمەستەن، كوبىنەسە بەلگىلى جايلاردى قايتالاپ، جۇزدەگەن كىتاپتار شىعارىپ، بۇل تاريحتى قىسىر اڭگىمە دەڭگەيىنە تۇسىرمەگى بايقالادى. الىپ ماڭگىەل يمپەرياسىنىڭ كەيىنگى تاريحىن زەرتتەۋدە الەم عالىمدارىنىڭ تەك ونون، كەرولەڭ وزەندەرى، بۇرحان قالدىن تاۋى توڭىرەگىنەن اسپاۋى – «اپات بولعان ۇشاقتىڭ شاشىلعان بولشەكتەرىنە ەش ءمان بەرمەي، اپات سەبەبىن تەك ۇشاقتى قۇراستىرعان زاۆودتان عانا ىزدەۋ ارەكەتىنە ۇقسايدى.تاريحتا قانشاما حالىقتاردىڭ اسسيميلياتسيالانىپ كەتەتىندىگى نەمەسە قاتەلىكپەن وزگە ءبىر ەتنوستىڭ اتىمەن اتالۋى (مىسالى فرانتسۋزدار، تاتارلار، ت.ب.) نەمەسە وزگە ولكەلەرگە كوشىپ كەتەتىن وقيعالار بولاتىندىقتان، زەرتتەۋشىلەر شىڭعىز حاننىڭ اتا قونىسىنداعى جاعدايدى بۇل تۇرعىدان دا زەردەلەۋگە ءتيىس ەدى. نە ىزدەگەنىن بىلگەنىمەن، قايدان ىزدەۋدى دۇرىس تۇيسىكتەمەۋدەن جۇزدەگەن زەرتتەۋشىلەر جۇمىستارى ناتيجە بەرمەي، ماڭگىەل تاريحىنا ءۇستىرت، دولبارمەن «تۇجىرىمدار» جاساۋ ماسەلەنى تىم شاتاستىرىپ، اقيقاتتى الىستاتۋدا.

راس، زەرتتەۋشىلەرگە بورتە قاتۇننان تۋعان ۇلدارىنا شىڭعىز حاننىڭ ۇلەستەر بەرىپ، 4 مىڭنان اسكەر (وتباسىلارىمەن) بولگەنى تاريحشىلارعا ايان.  الايدا سول ۇلىستاردىڭ اۋماعىندا بۇگىن تۇرىپ جاتقان حالىقتاردىڭ ءتىلى قازىرگى موڭعولياداعى حالىقتىڭ تىلىنەن بولەك بولعاندىقتان، زەرتتەۋشىلەر ءبىر اۋىزدان: «شىڭعىز حاننىڭ ۇلدارىنا بەرگەن اسكەرلەرى كوپ ۇزاماي جەرگىلىكتى حالىقتارعا ءسىڭىپ، اسسيميلياتسيالانىپ كەتتى» دەگەن پىكىر ايتۋدا. جوشى ۇلىسى قۇرىلعان كۇنىنەن باستاپ قۇجاتتارى تۇرك-قىپشاق تىلىندە جۇرگىزىلگەنىن ەسكەرسەك، بۇل ۇلىسقا بولىنگەن ءتورت مىڭ اسكەر (وتباسى) كەلگەن كۇنى-اق «جەرگىلىكتى  حالىقتارعا ءسىڭىپ كەتكەن» بولماق!..

ءوزىم بۇرىنعى جوشى ۇلىسىندا حح عاسىردىڭ ورتاسىندا تۋىپ، شاعاتاي ۇلىسىندا ءومىر كەشىپ جۇرگەن، 1206 جىلى ماڭگىەل مەملەكەتىن قۇرىسقان شىعىس تۇرك تايپالارىنىڭ ءبىرىنىڭ ۇرپاعى بولعاندىقتان، سول زامانعى اتاۋلارىن ءالى دە جوعالتپاعان (ەش اسسيميلياتسيالانىپ «بەزۆەستنوست»-قا كەتپەگەن) جالايىر، قوڭىرات، نايمان، كەرەي تايپالارىنىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارىمەن كۇندەلىكتى كەزدەسىپ جۇرگەن ادام رەتىندە، ۇلىستارعا بولىنگەن ماڭگىەلدىكتەردىڭ بۇگىندە قايدا ەكەندىگى تۋرالى مالىمەت ايتايىن.

جوشى ۇلىسى

شىڭعىز حاننىڭ ۇلكەن ۇلى (تىرىلەرىنەن) جوشىنىڭ ۇلىسىنا (ۇلەسى) ەرتىس وزەنى (التاي تاۋىنىڭ باتىسى دەگەن ءجون بولار) مەن جايىق وزەنى ارالىعى، وڭتۇستىگى حورەزمنىڭ ەسكى استاناسى – ۇرگەنش (گۇركەنش – باس قالا، استانا) پەن بالقاش كولىنىڭ باتىسى، سولتۇستىگى باتىس ءسىبىر ورماندارىنا دەيىنگى جەرلەر ەندى. ورداسى ەرتىس بويىندا بولىپتى. بۇدان جوشى ۇلىسى باستاپقىدا، نەگىزىنەن، قازىرگى قازاقستان  (جەتىسۋدان وزگە) جەرى بولعانىن كورەمىز. «التىن توبشىدا»: «دانىشپان بوعدا شىڭعىس قاعان ۇلى جۇچيگە قىپشاقتاردىڭ جەرىن بيلەتۋگە ەنشى ءبولدى»،– دەلىنگەن (249-ب.). جوشى 1227 جىلى اقپاندا قايتىس بولعان كەزدە ونىڭ ۇلىسى  ۇشكە: ۇلكەن ۇلى – وردانىڭ، ەكىنشى ۇلى – باتۋدىڭ، بەسىنشى ۇلى – شايباننىڭ يەلىگىنە ءبولىنىپ بەرىلدى.1236-1241 جىلدارى جوشىنىڭ ەكىنشى ۇلى باتۋدىڭ باسقارۋىمەن ەۆروپاعا جورىقتان سوڭ ۇلىس شەكاراسى باتىستا دۋناي وزەنىنە، سولتۇستىگى بۇلعار (ورىستار «ۆولگار» دەگەن) تۇركتەرى مەن ءرۋستىڭ نوۆگورود قالاسىنا دەيىن كەڭەيتىلدى. ءسويتىپ، ءبىر عانا جوشى ۇلىسىنىڭ ءوزى «مىڭجىلدىق» ريم يمپەرياسىنىڭ داۋىرلەپ تۇرعان كەزىندەگىدەي جەر كولەمىن قامتىدى. ۇلىس استاناسى باتۋ حان ەدىل وزەنى بويىندا  سالدىرعان ساراي قالاسى بولدى. وسى قالاداعى حان ورداسىنىڭ اتىمەن جوشى ۇلىسى «التىن وردا» دەپ اتالىندى.

جوشى ۇلىسىنىڭ حالقى كىمدەر بولدى دەسەك، التاي تاۋىنىڭ باتىسىنان دنەپرگە دەيىنگى جەرلەر بۇرىننان دەشت-ي قىپشاق اتالعانى، ەرتىس وڭىرىندە ح عاسىردا تۇركتىك ۇيىماق (قيماق) حاندىعى، ەدىل وڭىرىندە ءىح-ءحىىى عاسىرلاردا حازار قاعاناتى، بۇلعار حاندىعى، سولتۇستىك كاۆكازدا ءار ءتۇرلى تۇرك تەكتى حالىقتار تۇرعانى، وعان دەيىن ەدىل قاعان (اتتيلا), باتىس تۇرك قاعاناتى يەلىك ەتكەن ءوڭىر بولعانى بەلگىلى. ال گەرودوت قارا تەڭىز سولتۇستىگىنە سكيفتەردىڭ ىقىلىم زامانداردا ورتا ازيادان كوشىپ كەلگەنىن جازعان. ەندەشە، التاي تاۋى مەن دنەپر وزەنى ارالىعىنداعى جوشى ۇلىسىنىڭ حالقى ەجەلدەن-اق تۇرك تەكتى، تۇرك ءتىلدى بولعان.

«ۇلىس سولتۇستىگىندەگى رۋس حالقى شە؟» دەگەن سۇراق تۋارى بەلگىلى. ءيا، ورىس ءتىلىن تۇرك تىلىنە جاتقىزۋ ەشكىمنىڭ ويىنا كەلمەيدى. الايدا، رۋس ەلى جوشى ۇلىسىنا قوسىلماستان كوپ بۇرىن قوس ءتىلدى بولعانىن ءحى عاسىردا جازىلعان ورىستىڭ «يگور پولكى تۋرالى ءسوز» شىعارماسىندا تۇرك سوزدەرى بارىن انىقتاۋ ارقىلى ورىس عالىمى پ.م.مەليورانسكي (1868-1906) «تۋرەتسكيە ەلەمەنتى ۆ يازىكە «سلوۆا و پولكۋ يگورەۆە»  اتالاتىن 1902 جانە 1905 جىلى جازعان ەكى ماقالاسىندا، 1976 جىلى قازاق زەرتتەۋشىسى، اقىن و. سۇلەيمەنوۆ «ازيا» كىتابىندا دالەلدەگەن. ءتىپتى سوناۋ 1131-1153 جىلدارى ءرۋستىڭ باس قالاسى كيەۆتە بىرنەشە رەت بولعان اراب عالىمى ابۋ حاميد يبن ار-راحيم ال-گارناتي ال-اندالۋزي كيەۆ حالقى تۋرالى: «ي پريبىل يا ۆ گورود سترانى سلاۆيان، كوتورىي نازىۆاەتسيا كيەۆ. ا ۆ نەم تىسياچي ماگريبينتسەۆ، پو ۆيدۋ تيۋركوۆ، گوۆورياششيح نا تيۋركسكوم يازىكە. ا يزۆەستنى وني ۆ توي سترانە پود يمەنەم پەچەنەگي»، –دەپ جازعان ەكەن. ال «بەشەنە» (پەچەنەگ نەمەسە قاراقالپاق) – وعىز-تۇركتەرىنىڭ 24 تايپاسىنىڭ ءبىرى ەكەنى بەلگىلى. ەندەشە ح عاسىرداعى اراب تاريحشىسى ءال-ءماسۋديدىڭ: «كيەۆ قالاسىن سالۋشى كي، – قۇيا ەسىمدى حورەزمدىك  بولعان» دەگەنى راس شىعار؟

وڭتۇستىكتەگى كيەۆ حالقى تۇگىل، موسكۆانىڭ سولتۇستىگىندەگى تۆەر قالاسىنىڭ ساۋداگەرى افاناسي نيكيتيننىڭ دە تۇرك ءتىلىن جاقسى بىلگەنىن ونىڭ 1468-74 جىلدارى يندياعا ساپارى تۋرالى جازعان «حوجدەنيە زا تري موريا» شىعارماسىنداعى تولىپ جاتقان تۇركشە ءسوز، سويلەمدەردەن كورۋگە بولادى. ال، جازۋشى كىتابىن وقىرماندارى تۇسىنەتىن تىلدە عانا جازارى زاڭدى دەسەك، بۇدان سولتۇستىك رۋس ورىستارى دا تۇرك ءتىلىن بىلگەنىن بايقايمىز. رۋس جەرى باعىندىرىلعان ساتتەن باستاپ جوشى ۇلىسى (التىن وردا) حاندارىنىڭ ورىس كنيازدارىنا جولداعان ءبىر دە ءبىر قۇجاتى ورىس تىلىندە جازىلماعانى، ءۇش عاسىر بويىنا تەك تۇركتىڭ قىپشاق ديالەكتىندە (موڭعولشا ەمەس) جازىلعانى دالەلدەنگەن نارسە. ەگەر ءرۋستىڭ جوشى ۇلىسىنا ەنگەنگە دەيىن نەشە عاسىر بويىنا حازار، بۇلعار، قىپشاق، بەشەنەك حاندىقتارىمەن كورشى بولعانىن ەسكەرسەك، ورىس حالقىنىڭ تۇرك ءتىلىن جاقسى ءبىلىپ سويلەگەنىنە تاڭدانۋعا بولمايدى. سوندىقتان جوشى ۇلىسىنىڭ بارشا حالقى تۇرك تەكتى جانە تۇرك ءتىلدى بولدى، ال ۇلىستاعى سلاۆياندار، ارمياندار، گرەكتەر (قىرىمداعى) قوس ءتىلدى بولعان دەسەك قاتەلەسپەيمىز.

ورىس اقىنى ا.بلوك «سكيفى» ولەڭىندە: «مى – سكيفى!»… دەپ، «ورىس حالقى سكيفتەن شىقتى» دەۋشى  عالىمداردىڭ پىكىرىن ولەڭمەن قايتالايدى. ال «سكيفتەر ورتا ازيادان كەلگەن» دەگەن گەرودوتتىڭ سكيفتەر سولتۇستىگىندەگى ورماندارداعى بۋدين اتالاتىن تايپا تۋرالى دەرەگى ورىس حالقىنىڭ تۇرمىسىنا ۇقساس تىرلىكتەردى اڭعارتادى. ىلگەرىدە سكيفتەردىڭ «ەر وپات» (تۇركشە) سوزىمەن ورىستىڭ «پال، پاست، ۋپال، پادات» (پاست ۆ بويۋ) سوزدەرىنىڭ ءبىر ەكەنىن ايتتىق.

ا. بۋشكوۆ «چينگيسحان: نەيزۆەستنايا ازيا» كىتابىندا: «گۋننى، ناسكولكو يزۆەستنو – نەسومنەننىە تيۋركي، پريشەدشيە يز تسەنترالنوي ازي. ا سلەدوۆاتەلنو، موجنو سلاگاەمىە پرەسپوكوينەيشيم وبرازوم پومەنيات: ەسلي يمەيۋتسيا ۆەسكيە وسنوۆانيا سچيتات، چتو گۋننى-تيۋركي – ەتو سلاۆيانە، تو وستاەتسيا ۆسەگو ودين شاگ دو لوگيچەسكوگو زاۆەرشەنيا: سلاۆيانە – ەتو تيۋركي»،– دەيدى (144-ب.).

بۇگىنگى ورىس ادامدارى: «حوزيايستۆەننىە توۆارى»، «تۋمان راسسەيالسيا»، «ۋترەننيايا زاريا»، ت.ب. دەپ، «ورىس تىلىندە سويلەپ ءجۇرمىز!» دەپ سانايدى.  ال، شىن مانىندە، «قوجايىندىق تابار» (تابىس، تابۋ سوزىنەن), «تۇمان سەيىلدى»، «تاڭ ءسارى» دەپ تۇركشە سويلەپ جۇرگەندەرىن اڭعارمايدى…

م. قاشقاري «سوزدىگىندە» قىپشاقتاردىڭ، وعىز تۇركتەرىنىڭ «مەن» ءسوزىن «بەن» دەيتىنىن جازعان. قازىردە قىپشاقتاردىڭ دا «مەن» دەيتىنىن ەسكەرسەك، كەرسىنشە، جوشى ۇلەسىنە بەرىلگەن ءتورت مىڭ «موڭعولدىڭ» اسەرىمەن  جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ءوزىنىڭ ءتىلى «اسسيميلياتسيالانىپ»، شىعىس تۇركتىك (ماڭگىەلدىك) ديالەكتىگە كوشكەنىن كورەمىز. ماڭگىەلدىك قيات، جالايىر، قوڭىرات، نايمان، كەرەيىت، ارعىن،تاما،ت.ب.تايپالار دەشتى قىپشاقتاعى  وزدەرىمەن تەگى دە، ءتىلى دە ءبىر تۇرك تايپالارىمەن ارالاسىپ، التاي مەن قىرىم اراسىندا نەشەمە عاسىر بويى ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى.

شىڭعىز حان ۇرپاقتارىنىڭ ءوزارا بيلىككە تالاسىنان ىدىراعان جوشى ۇلىسى حV-ءحVى عاسىرلاردا بىرنەشە جەكەلەگەن حاندىقتارعا ءبولىندى. ولاردىڭ ىشىنەن ءىرى ەتنوستارعا اينالعاندارى  حV عاسىر ورتاسىندا قۇرىلعان قازاق حاندىعى، قازىرگى قازاقستانداعى قازاق ەتنوسى. قازاق حالقى تۇتاستاي دەرلىك (قاڭلى جانە قىپشاق تايپاسىنىڭ كەيبىر رۋلارىنان وزگەسى) 1206 جىلعى قۇرىلتايدا تەمىرشىڭگە «شىڭعىز حان» اتاعىن بەرىپ، ماڭگىەل مەملەكەتىن قۇرعان شىعىس تۇرك (ماڭگىەلدىك) تايپالاردان تۇرادى.

ماڭگىەلدىك تايپالار ەدىل بويىنداعى بۇلعارلارمەن (ۆولگار) ارالاسا قۇرعان قازان حاندىعى بۇگىندە تاتارستان، حالقى «تاتار» اتالادى. بۇل ءىى عاسىرداعى سانبيلىك تاڭشىعايدىڭ كۇشىمەن شىعىس تۇركتەرى تاتار بىرلەستىگىنە بىرىكتىرىلگەن كەزىنەن قالعان اتاۋ. بىرلەستىك ىدىراعاننان كەيىن، ءتىپتى شىعىس تۇركتەرى  ءحىىى عاسىردا جاڭا، ماڭگىەل بىرلەستىگى بولعاندا دا، ولاردى قىتاي، پارسى، اراب ەلدەرىندە «تاتار» دەپ اتاۋ جالعاسا بەردى. گرەك ميفولوگياسىنداعى جەر استىنداعى ولىلەر الەمىنىڭ «تارتارار» اتاۋىنا ۇقساس وسى ءسوز، اسىرەسە، ەۆروپالىقتار جادىندا جاقسى ساقتالدى. مىسالى،  چجاو حۋن «مەن-دا بەي-لۋ» جازبالارىندا جالايىر مۇقالي (ويرات تىلىندە «دومالاق دەنەلى كىسى» دەگەن ءسوز) تۋرالى: «مۋحالي نا اۋديەنتسي [ۋ يمپەراتورا] بىل پوجالوۆان [دولجنوستيامي] گلاۆنوكوماندۋيۋششەگو ۆويسكامي ۆ پودنەبەسنوي ي ۋپراۆليايۋششەگو ي [تيتۋلامي] تاي-شي ي گو-ۆانا. ون  چەرنىي تاتارين. زا پوسلەدنيە دەسيات لەت [ون] سوۆەرشاەت كاراتەلنىە پوحودى نا ۆوستوك ي نا زاپاد ي ۋستراشاەت ي پوترياساەت ۆارۆاروۆ ي كيتايتسەۆ»،– دەپ جازعان.

شۇرشىتتەرگە قامباقاي، ۇكىن بارقاق، ت.ب. تۋىستارىن ۇستاپ بەرىپ، اكەسى ەسۋكەگە ۋ بەرگەن تاتار تايپاسىنىڭ «اربانىڭ بىلىگىنەن بويى اساتىندارىن» شىڭعىز حان جاپپاي قىرعىزعانى شەجىرەلەردە جازىلعان. مۇنى قازىرگى تاتار زەرتتەۋشىلەرى «وزگە ماڭگىەلدىك تۇركتەردى تاتارلارعا ءوش ەتۋ ءۇشىن قىتاي، پارسى تاريحشىلارىنىڭ ويلاپ تاپقان وتىرىگى» دەيدى. الايدا تاتار تايپاسىنا وزگە ماڭگىەلدىكتەردىڭ كوزقاراسى تەرىس بولعانىن ول ەلگە ءحىىى عاسىردىڭ ورتاسىندا، اياعىندا ەۆروپادان بارعان ساياحاتشىلار شىعارمالارىندا (قىتاي، پارسى تاريحشىلارىنان بۇرىن) دا جازىلعان. سوندىقتان، 15 جىلداي بۇرىن عانا جاپپاي قىرعىنعا ۇشىراتىلعان تاتار تايپاسى كىسىلەرىنىڭ «سۇبەتاي مەن جەبەنىڭ 1223 جىلعى جورىعىندا اسكەردىڭ الدىڭعى شەبىندە جۇرگەندىگىنەن «تاتار» اتاۋىن ەۆروپالىقتار جاتتاپ العانى» تۋرالى پىكىرلەر قيسىنعا كەلمەيدى. ءتىپتى 1219 جىلى حورەزمگە جورىق كەزىندە شىڭعىز حان اسكەرىندە تاتار تايپاسى وكىلدەرى «ايىپتىلار» (شترافبات) رەتىندە الدىڭعى ساپقا قويىلعان بولسا دا، ولار 1223 جىلعا دەيىن قالماعان بولار ەدى. ماڭگىەل ۇلىستارى  ىدىراعاننان كەيىن ماڭگىەلدىكتەر قۇرعان ەتنوستاردىڭ دا ءبىر ەمەس، بىرنەشە تايپالاردىڭ بىرلەسۋىنەن پايدا بولعانىن ەسكەرسەك (مىسالى، قازاق ەتنوسى – قىرىقتان استام تۇرك تايپا، رۋلارىنىڭ بىرلەستىگى),  «كونە تاتار تايپاسى جوشى ۇلىسىنا كەلىپ، ءبىر ءوزى عانا ەدىل بويىندا قازان حاندىعىن – تاتارستان مەملەكەتىن قۇرىپتى»  دەۋ،  ءومىر شىندىعىمەن قابىسپايدى. قازىرگى تاتار حالقى – التىن ورداداعى (جوشى ۇلىسى) بىرقاتار تايپا، رۋلاردىڭ جەرگىلىكتى بۇلعار-تۇركتەرىمەن ارالاس ءومىر سۇرۋىنەن، ال ولاردىڭ «تاتار» اتاۋى – ورىستاردىڭ جالپى شىعىس تۇركتەرىن «تاتار» دەۋ ادەتىنەن پايدا بولعان «ەتنوستىق اتاۋ» دەپ ويلايمىن. ەكى-ءۇش عاسىر بويىنا وسى «تاتارلاردىڭ» رەسەي بيلىگىنەن وزدەرىن «بۇلعار حالقى» دەپ اتاۋدى تالاپ ەتۋى دە ماسەلەنىڭ دۇدامالدىعىن اڭعارتادى. ورىس پاتشاسى «قاھارلى» يۆان 1552 جىلى  قازان حاندىعىن جاۋلاپ العان سوڭ ءوز مارتەبەسىنە «كنياز بولگارسكي» دەگەن ءسوز قوسىپتى («تاتار» دەمەگەن!). بۇل – سول ايماقتاعى حالىقتىڭ (قازان حاندىعى) سول جىلدارى ءالى دە «بۇلعار» اتالعانىن اڭداتادى.

اراب تەكتى ورىس اقىنى ا.س.پۋشكيننىڭ: «پوسكرەبي  رۋسسكوگو – ي نايدەش تاتارينا» دەگەن ءسوزى قازىرگى تاتار اتالاتىن حالىققا ەمەس، كۇللى التىن وردالىق تۇركتەرگە قاراتا ايتىلعان. شىنىمەن دە، ورىس دۆورياندارىنىڭ تەڭ جارتىسىنىڭ تەگى التىن وردادان شىققان تۇركتەردەن ەكەندىگىن ورىس زەرتتەۋشىلەرى كوپتەن بەرى دالەلدەپ جازىپ  كەلەدى. مىسالى، قۋتۋزوۆ م.قاشقاري «سوزدىگىندە» №1932: «قۇتۇز» – جابايى وگىز (ديكي بۋيۆول) دەلىنگەن (ق.قاز. قوداس); ۇلاعۋدىڭ قولباسىسى نايمان كەت-بۇقانى جەڭگەن مىسىر ماملۇكتەرىنىڭ بيلەۋشىسىنىڭ دە ەسىمى قۇتۇز بولعان; تۋرگەنەۆ (تۇرگەن) – اعىسى قاتتى وزەن; باسكاكوۆ (باسقاق) – جاۋلانعان ەلدە سالىق جينايتىن وردا قىزمەتكەرى;  بۋلگاكوۆ (بۇلعاق) – كوتەرىلىسشى، بۇلىكشىل، بۇلعاۋ سوزىنەن، ت.ب.  ال، 1330 جىلى التىن وردادان ماسكەۋگە قىزمەتكە جىبەرىلگەن شوتا (چەتە)  مىرزانىڭ كوتەن (قوتان، قادان؟) لاقابتى ۇرپاعىنان تاراعان بوريس گودۋنوۆ 1598-1605 جىلدارى رەسەي پاتشاسى بولسا، حح عاسىردىڭ باسىندا رەسەي يمپەرياسىنىڭ تاعدىرى ەكى تۇركتىڭ قولىنا قاراپ قالعان ەدى. ولار كىم دەسەك، ءبىرى – 1739 جىلى قارا تەڭىزدەگى ستاۆۋچان شايقاسىندا ورىس تۇتقىنىنا تۇسكەن وسمان يمپەرياسىنىڭ ادميرالى ءىلياس-پاشا قولشاقتىڭ (قولقاپ) ۇلكەن ۇلى ماحمەت-بەيدىڭ ۇرپاعى، ورىس ادميرالى ا.كولچاك. (دتس454: QOLIC`AQ  رۋچكا: eki qolicaqin atasinin bojununi qucup  وبنياۆ وبەيمي رۋكامي شەيۋ وتتسا (Uig III 64₁₃).

ەكىنشىسى، – تەگى شىعىس-تۇركتىك ويرات تايپاسىنىڭ تورعاۋتىنان (قالماق) شىققان ۆ.ي.ۋليانوۆ (لەنين) بولاتىن.  م.س.شاگينيان «پرەدكي لەنينا» وچەركىندە لەنيننىڭ اكەسى تۋرالى: «پوتوموك ستەپنىح كالمىكوۆ»، «درەۆنيايا ازياتسكايا كروۆ مونگولا»، دەسە، م.گ.شتەين دە: «يليا نيكولاەۆيچ ۋليانوۆ نە تولكو سو ستورونى ماتەري – ا.ا.سميرنوۆوي – ۋحوديت كورنيامي ۆ كالمىتسكي نارود. سو ستورونى وتتسا ەگو ن.ۆ.ۋليانوۆا – تاكجە موگلا بىت ي كالمىتسكايا كروۆ»،– دەپ جازعان.  ەندەشە، ا. پۋشكين ءسوزىنىڭ  جانى بار.

ارينە، تاتار ماسەلەسى ءالى دە زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. مىسالى، شىعىستان باتىسقا كەلگەن وزگە تۇرك تايپالارىمەن سالىستىرعاندا، قازىرگى تاتار حالقىنىڭ مۋزىكاسى نەلىكتەن پەنتاتونيكالىق قۇرىلىمدا؟ جالپى، مەن، ەتنوستار ماسەلەسىن زەرتتەۋدە ولاردىڭ ۇلتتىق مۋزىكاسىنا دا نازار اۋدارۋدى ۇسىنار ەدىم.

كونە تاتار تايپاسى حۋننۋدىڭ قيات تايپاسىمەن جاڭا جىلساناۋعا دەيىن دە، ح-ءحىىى عاسىرلاردا دا (سونداي-اق وزگە دە شىعىس تۇركتەرىمەن) ۇنەمى قاقتىعىسۋى قىتاي سولتۇستىگىنە تاتارلار وزگە ماڭگىەلدىكتەردەن بولەك، ەرتەرەك كەلدى مە دەگەن وي تۋدىرادى. امەريكا ۇندىستەرىنىڭ تىلىندە كوپتەگەن تۇرك سوزدەرىنىڭ بولۋى – ولاردىڭ ونداعان مىڭ جىل بۇرىن چۋكوتكا-الياسكا تۇبەكتەرى ارقىلى كەتكەن تۇرك تەكتى حالىقتار دەگەن پىكىر بارىن ەسكەرسەك، سولاردىڭ جولاي قالعان ءبىر تۇياعى تاتار-دۋنحۋ-سانبيلەر بولۋى دا مۇمكىن.

جوشى ۇلىسىندا ەتنوسقا تۇزىلگەن حالىقتاردىڭ تاعى ءبىرى  باشقۇرتتار. راس، «وعىز-نامادا» وعىز حان باشقۇرتتاردى باعىندىرۋعا اتتانعانى تۋرالى جازىلعانىنا قاراساق، باشقۇرتتار كونەدەن جەرگىلىكتى ەل بولعان سىڭايلى.   «باشكۇرت» اتاۋىنداعى «قۇرت» (كۋرد) – وعىز تۇركتەرى ديالەكتىندە «قاسقىر» ءسوزى، شىعىس تۇركتەرى ديالەكتىندە جوق. بۇل دا باشقۇرت حالقىنىڭ جوشىمەن شىعىستان كەلمەگەنىن، جەرگىلىكتى ەكەنىن بايقاتسا كەرەك.

داعىستانداعى تۇرك حالىقتارى بۇرىنعى دەشتى قىپشاق كەزىنەن بار حالىقتار ەكەندىگى اتاۋلارىنان بايقالادى. ال نوعايلار ءوز اتاۋىن جوشىنىڭ  جەتىنشى ۇلى بۋالدىڭ تاتار ەسىمدى ۇلىنان تۋعان نوعاي ءامىردىڭ ەسىمىنە قاتىستى العانى شەجىرەلەردە  جازىلعان.

ءحىىى-حV عاسىرلاردا سىرتقى ەش مەملەكەت كۇش سىناسۋعا باتپاعان شىعىس تۇركتەرىنىڭ جارتى الەمدى قامتىعان ماڭگىەل يمپەرياسىنىڭ ىدىراۋىنا  شىڭعىز حان ۇرپاقتارىنىڭ بىرنەشە عاسىر بويىنا ءوزدى-وزىمەن قاقتىعىسۋلارى نەگىزگى سەبەپ  بولادى. بەركە حان قاراقورىمداعى ۇلى حاننان 1256 جىلدان-اق ءوزىن تاۋەلسىز ساناسا، اق ورداداعى مۇباراك قوجا دا 1328 جىلدارى سىعاناق قالاسىندا ءوز ەسىمى جازىلعان اقشا شىعارادى. العاشقى ءوزارا ءىرى سوعىس 1263 جىلى جوشىنىڭ ۇلى بەركە حاننىڭ كاۆكاز ارقىلى يرانعا، تۋليۇلى ۇلاعۋدىڭ ۇلىسىنا جورىعىنان باستالدى. بۇدان سوڭ توقتاي حان مەن نوعايدىڭ اراسىندا،ت.ب.، ءوز ىشىندە، ەكى جاقتان ميلليون اسكەرگە دەيىن قاتىسقان ۇلكەن قىرعىندار بولادى. 1359 جىلى باتۋ ۇرپاعىنان سوڭعى حان بەردىبەك ولتىرىلگەن سوڭ، جوشى ۇلىسىندا 20 جىلعا سوزىلعان بەي-بەرەكەتسىزدىك باستالادى.

وسىعان باستى كىنالى، شىڭعىز حان تۇقىمىنا تىزەسىن كوپ باتىرعان قيات ماماي ءامىردىڭ كىم ەكەندىگىن تاريحشىلار انىقتاپ  ايتپايدى. شىن مانىندە، جوشى ۇلىسىنداعى قياتتار قابىل حاننىڭ مەڭدى (مەڭدىقيات) دەگەن ۇلىنان  تارايدى. (ال وسى قابىل حاننىڭ بارتان باھادۇر دەگەن ۇلىنان شىڭعىز حاننىڭ اكەسى ەسۋكە تۋعان).  شىڭعىز حان تۇقىمىنان بولماعاندىقتان ءوزىن «حان» دەپ جاريالاي الماسا دا، ماماي 20 جىل بويى «قۋىرشاق» حاندار تاعايىنداۋ ارقىلى بىردە التىن وردانى بيلەپ، بىردە تاۋى شاعىلىپ،قىرىمعا كەتىپ وتىرعانى تاريحتا بەلگىلى. بەرەكەسىزدىكتى پايدالانعان بۇلعار قالاسىنداعى ءامىر بولات تەمىر دەگەن ەدىل وزەنىنىڭ شىعىسىندا تاۋەلسىز حاندىق قۇرۋعا تىرىسادى. ال، تاعاي اتتى ءامىر ەدىلدىڭ وڭ جاعالاۋىنداعى نارۋشات قالاسىن استانا ەتىپ، جەكە حاندىق قۇرا باستايدى. قىرىم مەن دون ايماقتارى مامايدىڭ مەنشىگىنە اينالسا، قاجى شەركەش ءامىر دە حاجى-تارحاندى استانا ەتىپ، تاعى ءبىر حاندىق قۇرماق بولادى.  جانىبەك حاننىڭ تۇسىندا-اق سارايدان ىرگەسىن اۋلاقتاتقان ۇلىس شىعىسىنداعى اق وردادان، ەندى حورەزم ايماعى  بولىنەدى. ونى وزبەك حاننىڭ كۇيەۋ بالاسى نانعۇداي ءامىردىڭ ۇلى اق سوپى بيلەيدى. جايىقتاعى سارايشىقتا ءامىر الىبەك ايبەك دەگەن ءوزىن بيلەۋشى دەپ جاريالايدى. مۇنىمەن قويماي، وسىلاردىڭ ارقايسىسى استانا سارايدى باسىپ الماققا، ۇلىسقا بيلىگىن جۇرگىزبەككە كۇش سالادى.

وسىنداي سوعىستار ءۇشىن ماسكەۋدەن قارجى تالاپ ەتكەن مامايعا، ول جوشى ۇلىسىنىڭ زاڭدى حانى بولماعاندىقتان، كنياز دميتري التىن ورداعا تيەسىلى سالىقتى تولەۋدەن باس تارتادى. مامايدىڭ كەلىسىمىمەن 1362 جىلى ليتۆا كنيازى ولگەرد ءرۋستىڭ بىرنەشە قالاسىن باسىپ الادى. قىرىمداعى گەنۋيالىقتاردان، گرەكتەردەن، سولتۇستىك كاۆكازداعى حالىقتاردان جالدامالى اسكەر جاساقتاعان ماماي قيات 1380 جىلى قىركۇيەكتە ماسكەۋگە اتتانادى. ورىس كنيازدارىنىڭ اسكەرىمەن كۇلىك دالاسىنداعى قاقتىعىستا بار-جوعى ەكى-ءۇش ساعات ىشىندە مامايدىڭ جالدامالى جاساقتارى مايداندى تاستاپ كەتەدى. مامايدىڭ وداقتاستارى ريازان كنيازى ولەگ پەن ليتۆا-پولياك بيلەۋشىسى كازيمير ياگومون ۇرىس دالاسىنا كەلمەي قالادى. جىلناماشىلار ماماي قياتتىڭ: «اتتەڭ، اسكەرىم ءوزىمىزدىڭ تاتارلاردان بولعاندا عوي جەڭىلمەس ەدىم!»،– دەگەن وكىنىشىن حاتقا ءتۇسىرىپتى. وسىعان قاراعاندا ماماي اسكەرىندە التىن وردالىق شىعىس تۇركتەرى تىم از بولعان.

كوپ ۇزاماي ماۋرەنناحردان ورالعان توقتامىس  اسكەرىمەن قالقا وزەنى ماڭىندا بەتپە-بەت كەلگەندە، مامايدىڭ اسكەرىنىڭ بارشاسى اتتان ءتۇسىپ، جوشى ۇلىسىنىڭ زاڭدى حانى رەتىندە توقتامىسقا تىزە بۇگىپ قۇرمەت كورسەتىپ، سوعىسپاي باعىنادى. قىرىمعا قاشقان ماماي ءامىر بەلگىسىز جاعدايدا ولەدى.

وسىنداي الماعايىپ كەزەڭدى پايدالانعان ليتۆا-پولياك بيلەۋشىلەرى (كنياز وستەي) ماسكەۋدە بۇلىك ۇيىمداستىرادى. د.دونسكوي كنياز وتباسىن تاستاي تۆەر قالاسىنا قاشادى. ءوز ۇلىسىنىڭ جەرىن ليتۆا ءبولىپ اكەتپەۋى ءۇشىن 1382 جىلى توقتامىس حان ماسكەۋگە اتتانىپ، بۇلىكشىلەردى تالقانداپ، د.دونسكويدى ماسكەۋ بيلىگىنە قايتا وتىرعىزادى. بۇل كەزەڭگە توقتالعان سەبەبىم – رەسەي تاريحشىلارى ورىستاردىڭ 1380 جىلعى قيات مامايدىڭ جالدامالى اسكەرىمەن قاقتىعىسىن  «ورىس حالقىنىڭ التىن وردا ەزگىسىنەن تاۋەلسىزدىك الۋ ءۇشىن سوعىستاعى جەڭىسى» رەتىندە ناسيحاتتاپ كەلەدى. ال شىندىق – الگىندەي.

ورىس ەلىنىڭ التىن وردا بوداندىعىنان ازات بولعان كەزەڭىن رەسەي تاريحشىلارى  احمەت حاننىڭ ۋگرا وزەنىنەن وتۋگە «ورىس اسكەرىنەن سەسكەنىپ، كەرى قايتقان» 1480 جىلدىڭ كۇزىنەن ەسەپتەيدى. ال شىندىعى – ول كەزدە جوشى ۇلىسى شىڭعىزحان ۇرپاقتارىنىڭ «كۇشىمەن» الدەقاشان سەگىز حاندىققا بولشەكتەنىپ، 1420-1460 جىلدار ارالىعىندا ءسىبىر حاندىعى، قىرىم حاندىعى، نوعاي ورداسى، حاجى-تارحان حاندىعى، ت.ب. بولىپ اتالىپ جەكە وتاۋلار تىگىپ، ال وردا ەجەن  مەن شيبان وردالارىنىڭ ءوزى ودان ءارى بولشەكتەنىپ ابىلقايىر وزبەكتەرى بولىپ، ودان 1459 جىلى قازاق حاندىعى بولىپ ءبولىنىپ كەتكەن ەدى. سوندىقتان 1480 جىلى التىن وردا دەگەن جوق بولىپ، ورىستار ۋگرا وزەنىندە تەك احمەت حان يەلىگىندە  ۇلكەن وردا اتالىپ قالعان، جوشى ۇلىسىنىڭ سەگىزدەن ءبىر بولىگىنىڭ  اسكەرىمەن عانا كەزدەسكەن. ال احمەت حاننىڭ 1480 جىلى ۋگرادا ءبىر اپتا تۇرىپ، سوعىسپاي كەتۋى ورىس اسكەرىنەن سەسكەنگەندىكتەن ەمەس، ماسكەۋ كنيازىمەن وداقتاستىق شارتقا وتىرعان نوعاي ورداسى مەن قىرىم حاندىعىنىڭ تىلدان استانا سارايعا شابۋىل جاسايتىندىعى تۋرالى حابار العاندىعىنان بولسا كەرەك. اسكەرىن كەرى بۇرعان احمەت حان دون وزەنى ايماعىندا نوعاي ورداسىنىڭ سايلانعان اسكەرىنە كەزدەسىپ، سول سوعىستا قازا تابۋى جاعدايدىڭ وسىلاي بولعانىن راستايدى. ۇلكەن وردانىڭ عانا استاناسى بولىپ قالعان ساراي قالاسىن 1503 جىلى قىرىم حانى تالقانداپ جەرمەن-جەكسەن ەتەدى. شىندىعىندا، جوشى ۇلىسىنداعى تۇرك تەكتى ەمەس بىردەن-ءبىر ەل ءرۋستىڭ تاۋەلسىزدىك الۋى ەڭ سوڭىندا – شىڭعىز حان ۇرپاقتارى مەن ولاردىڭ امىرلەرى التىن وردا مەملەكەتىن ىدىراتقاننان كەيىن عانا بولعان ەكەن.

«بولىنگەندى ءبورى جەيدى» دەگەندەي، بالەن حاندىققا بولشەكتەنگەن جوشى ۇلىسىنداعى تۇرك  تەكتى حالىقتاردى، كەشەلەرى ءوز وتارى بولعان رۋس ەلى بىرنەشە عاسىر ىشىندە جاۋلاپ وتارلاۋمەن بولدى. بۇل تۋرالى شاكەرىم: «شىڭعىس حان ناسىلدەرى ءبىرىن-ءبىرى كۇندەپ، ءولتىرىپ، شابىسىپ، حاندىققا تالاسىپ، اقىرىندا بولەك-بولەك كىشكەنە حان بولىپ، سونىڭ ءبارىن دە اياعىندا ورىس الدى. جەردىڭ ءجۇزىن سىلكىنتكەن حانداردىڭ ارتى سولاي بولدى. وسىدان عيبرات الۋ ءتيىس»،– دەپتى (تۇرك، قىرعىز-قازاق ءھام حاندار شەجىرەسى. 57-ب.).

ابىلعازى ءسىبىر حاندىعى تۋرالى: «بۇل جاماعاتتىڭ ءناسىلى كوشىم حانمەن بىتەدى. كوشىم حان تۇران ءۋالاياتىندا قىرىق جىل پاتشالىق قىلدى، كوپ جاسادى، ەكى كوزى كورمەي قالدى. تۇراندى مىڭ ءۇشىنشى جىلى كوشىم حاننىڭ قولىنان ورىس الدى. كوشىم حان قاشىپ، ماڭعىت حالقىنىڭ ىشىنە باردى، سوندا وپات تاپتى»،– دەپ جازعان (تۇرك شەجىرەسى.  118-ب.). ابىلعازىدان ءسوز كەلتىرۋىم – رەسەي كينولارىندا عوي ەرماك قاراقشىدان ەلىن قورعاعان كوشىمدى جاس ەتىپ كورسەتەدى. ورىس حالقىنىڭ ۇلتتىق باتىرىنا اينالعان ەرماكتىڭ  ەكى كوزى سوقىر شال كوشىممەن سوعىسىپ «باتىرلىق جاساعانىن» جاريا ەتۋگە ىڭعايسىزدانعاننان بولار؟

ءحVىىى عاسىرداڭ باسىندا رەسەي وتارشىلدارى قازاق ەلىندە دە حاندىق باسقارۋدى جويعانىمەن، تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسكەن حالىق 1837-1847 جىلدارداعى كوتەرىلىستىڭ باسشىسى بولعان شىڭعىز حان ۇرپاعى كەنەسارىنى حان كوتەرگەن. قازاق تاريحىندا كەنەسارى سوڭعى حان سانالادى. الايدا قازاق ەلىندە 1917 جىلى جەلتوقساندا الاش وردا ۇكىمەتى قۇرىلعاندا، باسشىلىعىنا شىڭعىز حان تۇقىمى ءاليحان بوكەيحانوۆ سايلانعان. ء(اليحان – قازاق حاندىعىن قۇرعان جانىبەك حان بۇتاعىنان. كىشى ءجۇز حانى ابىلقايىردى ولتىرگەن باراق سۇلتاننىڭ ۇلى بوكەيدىڭ (1815-1819 جج. ورتا ءجۇز حانى بولعان) ءتورتىنشى ۇرپاعى).

كەزىندە جوشى ۇلىسىندا بولعان ايماقتاردان وردا ەجەن ەنشىسى اق وردا ورنىندا قۇرىلعان قازاقستان عانا 1991 جىلى رەسەيدەن تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى.  ۇلىستا بولعان وزگە – ءسىبىر، قازان، قاجى-تارحان (استراحان) حاندىقتارى، نوعاي ورداسى مەن داعىستانداعى حالىقتار ءالى دە رەسەي يمپەرياسى بودانىندا. قىرىم 1990 جىلدارى ۋكرايناعا سىيلاندى. الايدا ول ولكەلەردەگى حالىق بۇگىنگە شەيىن ءوزىنىڭ تۇرك ءتىلىن ساقتاپ، رۋ، تايپاسىنىڭ اتاۋىن ۇمىتپاعان. سوندىقتان، «ماڭگىەلدىكتەردى ىزدەيمىن، زەرتتەيمىن» دەگەن عالىمدار ولاردىڭ قازىرگى ۇرپاقتارىن وسىناۋ زور ۇلىس ورنىنداعى ەلدەردەن تابا الادى.

شاعاتاي ۇلىسى    

شىڭعىز حاننىڭ ەكىنشى ۇلى شاعاتايدىڭ ۇلەسىنە شىعىس تۇركستانداعى قاشقاريا، قازىرگى قازاقستانداعى جەتىسۋ ولكەسى جانە ارابشا ماۋرەنناحر (ترانسوكسانيا) اتالعان سىرداريا مەن امۋداريا وزەندەرىنىڭ ارالىعى ءتيدى. بۇل ولكەلەر تۇراننىڭ اتى  اڭىزعا اينالعان قاعانى افراسياب ۇرپاقتارى قۇرعان قاراحاندىقتار يەلىگى ەدى. ءحىى عاسىر ورتاسىندا شىعىستان كەلگەن قيداندار (قاراقىتاي) مەن حورەزم يمپەرياسى ءبولىپ العان بولاتىن. كەيبىر دەرەكتەردە شاعاتاي ۇلىسىنا امۋداريادان وڭتۇستىكتەگى باداحشان، بالح، عازنا ايماقتارى دا بەرىلدى دەلىنەدى.

امۋداريا وزەنى ەرتەدە كاسپي تەڭىزىنە قۇيعان دەگەن اڭىز بار. بۇل تۋرالى ي.ماگيدوۆيچ «وچەركي پو يستوري گەوگرافيچەسكيح وتكرىتي» اتتى كىتابىندا: «پروسلىشاۆ و توم، چتو امۋ-داريا بۋدتو بى ۆپاداەت ۆ كاسپيسكوە مورە، چتو نا نەي  ەست زولوتىە روسسىپي ي چتو پو نەي موجنو  دويتي دو يندي، پەتر ءى پوسلال ۆ 1715 گ. نا كاسپي ەكسپەديتسيۋ، ۆو گلاۆە كوتوروي پوستاۆيل الەكساندرا بەكوۆيچا-چەركاسسكوگو، كاباردينسكوگو كنيازيا…ۋ «كراسنىح ۆود» ون ي ەگو سپۋتنيكي وپروسيلي پريمورسكيح تۋركمەن ي، نە سوۆسەم پراۆيلنو پونياۆ يح، سدەلالي ۆىۆود، چتو امۋ-داريا ۆپادالا سراۆنيتەلنو نەداۆنو ۆ كاسپيسكوە مورە. چەركاسسكي داجە «وتىسكال» پرەجنەە ۋستە ەتوي رەكي، ا ەگو رازۆەدچيكي سوبرالي سۆەدەنيا، بۋدتو حيۆينتسى زاپرۋديلي ۋستە، يز-زا چەگو رەكا پوتەكلا ۆ ارالسكوە مورە»،– دەپ جازادى (م. 1957. 429-ب.). وسى اڭىزدا شىندىق بار-جوعى بەلگىسىز. ماۋرەنناحر 1227 جىلى شاعاتاي ۇلەسىنە بەرىلگەن كەزدە امۋداريانىڭ قاي تەڭىزگە قۇيعاندىعى جايىندا دەرەك كەزدەستىرمەدىك. سوندىقتان ونىڭ ۇلىسىنىڭ شەكاراسىن ناقتى اتاۋ قيىن.

«التىن توبشىنىڭ» 249-بەتىندە: «شاعاتايدى سارتاعچيننىڭ جەرىن بيلەۋگە جىبەردى»،  266-بەتىندە: « شاعاتاي اعانىڭ ۇلدارى سولتۇستىك شەتى كەمىلگە، وڭتۇستىكتەگى شەتى بۇرعاري (بۇحارا), شەميسيگين، سامارقان وسىلارعا دەيىنگى تۇمەن قالالارعا يەلىك قۇرادى»،– دەلىنسە، ال 324- بەتتە: «شاعاتايدىڭ ۇرپاعى ۇرۇستىڭ چاعان قاعانى (ورىستىڭ اق پاتشاسى. ح.ق-ا.), — دەپ، جوشىمەن شاتاستىرىلىپ، قاتە باياندالعان.

كەي دەرەكتەردە سامارقاند پەن بۇحارا قالالارى تىكەلەي ۇلى حانعا قاراستى بولعانى ايتىلادى. بۇل راس تا بولار. 1248 جىلى كۇيىك حان باتۋ حانمەن سوعىسپاق ارەكەتىن جاسىرىپ: «ءوز يەلىگىمدەگى جەرلەردى كورۋگە بارامىن» دەپ، كوپ اسكەرمەن سامارقاندقا قاراي اتتانعانى، ال باتۋ حاننىڭ دا وعان قارسى قاراقورىمعا ەمەس، ىلە وزەنىنە قاراي اسكەرىن جۇرگىزگەنى  بەلگىلى.

شاعاتاي ءوز ۇلىسىنىڭ ورداسىن قايالىق قالاسى ەتۋى دە (قازىرگى قازاقستانداعى تالدىقورعان قالاسىنىڭ ماڭى) حورەزمشاھ استاناسى بولعان سامارقاندتىڭ ۇلى حان يەلىگىندە بولعانىن بىلدىرەدى. ەجەلدەن ەر تۇرك ورداسىن تىككەن، كوپتەگەن تۇرك مەملەكەتتەرى قۇرىلعان تۇران-تۇركستاننىڭ ورتالىعىندا ورنالاسقان شاعاتاي ۇلىسى دا سىرتتان ەشقانداي جاۋ تيمەي-اق، تەك شىڭعىز حان ۇرپاقتارىنىڭ ءوزارا سوعىستارىنان السىرەگەنىن كورەمىز.

1348 جىلى ۇلىستىڭ شىعىسىن شاعاتاي تۇقىمى تۋلى تەمىر ءبولىپ اكەتىپ، «موعولستان» مەملەكەتىن جاريالادى. بۇل شىعىس ايماقتاعى حالىقتىڭ وزدەرىن «سارت بولىپ كەتكەن ماۋرەنناحردان» ەرەكشەلەپ، «ناعىز ماڭگىەلدىكتەر» ەكەندىگىن ءبىلدىرۋ ماقساتىمەن قويعان اتاۋ بولسا كەرەك. بولىنگەننەن كەيىن، ەندى ەكى جاقتىڭ بيلەۋشىلەرىنىڭ ارقايسىسى ۇلىستى  بىرىكتىرىپ بيلەۋ ءۇشىن سوعىستار جۇرگىزەدى.

شاعاتاي ۇرپاقتارىنىڭ بىرىمەن-ءبىرىنىڭ قىرقىسى ناتيجەسىندە 1364-1370 جىلدارى ۇلىس بيلىگىن شىعىس تۇركتەرىنىڭ بارلاس تايپاسىنان شىققان تەمىر الادى. تەمىر شىڭعىز حان تۇقىمى بولماعاندىقتان تەك «سايىپ-قىران ءامىر»، «ۇلى ءامىر»  اتالىپ، شاعاتاي، ۇگەتاي ۇرپاقتارىنان «قۋىرشاق حاندار» تاعايىنداۋ ارقىلى ءوز بيلىگىن جۇرگىزدى. بيلىگى مەيلىنشە نىعايعان كەزىندە دە،  تەمىر ءوزىن «حان» دەپ اتاماعانىن ونىڭ 1391 جىلى  ساۋىردە التىن ورداعا اتتانعان جولىندا ۇلىتاۋدا تاسقا ءوز لاۋازىمىن: «تۇراننىڭ سۇلتانى تەمىر بەك»… دەپ جازدىرعانى دالەل. ال قازاقتىڭ ونى «تەمىر كورەگەن» دەپ اتاۋى، شىڭعىز حان تۇقىمىنان قازان حاننىڭ قىزىنا ۇيلەنگەندىكتەن، تەمىر ەسىمىنە «گۇرگەن» ( كۇيەۋ جىگىت)  ءسوزى قوسىلۋىنان شىققان.

كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەردە «شىڭعىز حان موڭعول بولعان، ال تەمىر – تۇرك» دەگەن پىكىر قالىپتاسقان. وسى جاڭساق پىكىردى لين فون پال «يستوريا يمپەري مونگولوۆ» كىتابىندا قايتالاپ، ەدىگە جايىنداعى تاراۋىندا: «يديگۋ نە بىل مونگولوم. ون بىل ستەپنياكوم. تيۋركوم. مانگىتوم. ۆ ەتوم پلانە س تيمۋروم ۋ نەگو بىلو گورازدو بولشە وبششەگو، چەم س توحتامىشوم»، – دەپتى (سپب. استرەل. 2010. 381-ب.). ال، شىن مانىندە، كونە شەجىرەلەر وسى ۇشەۋىنىڭ دە  الان گوانىڭ  كەنجە ۇلى بودانجاردان تاراعان نيرۋندار ەكەنىن جازعان. «جامي` ات-تاۋاريحتا» بارلاس رۋىن تۇمبەنە حاننىڭ ءۇشىنشى ۇلى قاجۋلىدان تاراتىپ: «ترەتي سىن  – كاچۋلي، وت پوتومستۆا كوتوروگو پرويسحوديت پلەميا بارۋلاس، ەگو ستارشي سىن ۋردامچي-بارلاس» دەپ، ال ماڭعىت رۋىن تۇمبەنەنىڭ تۇڭعىش ۇلىنان تاراتىپ: «پەرۆىي سىن – دجاكسۋ، ەگو ەششە نازىۆالي ياحشي، وت رودا كوتوروگو پرويسحوديات پلەميا نۋياكين ي پلەمەنا ۋرۋت ي مانگۋت» دەگەن. ء(ى ت.1 ك. 29-ب.). ال وسى تۇمبەنەنىڭ التىنشى ۇلى  قابىل حانعا  شىڭعىز حان شوبەرە.

ءى ت. 2-كىتاپتىڭ 275-بەتىندە شاعاتاي ۇلەسىنە بەرىلگەن اسكەردىڭ ىشىندە رۋى بارلاس مىڭباسى قارالدجار ەسىمى اتالىپ: «تىسياچا بارۋلاتاي كارالدجارا، بىۆشەگو يز پلەمەني بارۋلاس; يز ەگو پوتومكوۆ ودين بىل ستارشيم ەميروم پري اباگا-حانە; توت يم دوروجيل. ون كوچەۆال س تاكۋدار-وگۋلوم، يميا ەگو…»،– دەلىنگەن. بۇل جولداردان بارلاس مىڭدىعىنىڭ شىنىمەن دە تۇركستانعا جىبەرىلگەنىن جانە ۇلاعۋ ۇلىسىنا دا بارعانىن كورەمىز. تەمىر ءامىردىڭ اتالارى وسىلار بولسا كەرەك. «جامي` ات-تاۋاريح» 1310 جىلى، تەمىر بيلىككە كەلەردەن 60 جىل ەرتە جازىلعاندىقتان، بۇل دەرەكتەر «بيلەۋشىنى ماداقتاۋدان تۋعان» دەپ ايتا المايمىز. «تەمىردىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ ءۇشىن، ونىڭ اتالارىن شىڭعىز حانعا جاقىن ەتىپ كورسەتكەن» دەگەندەي  پىكىردى تەمىر ۇرپاقتارى بيلىكتە وتىرعان جىلدارى جازىلعان حوندەميردىڭ (1475-1535) «يستوريا موگولوۆ. وت درەۆنەيشيح ۆرەمەن دو تامەرلانا» كىتابى جايىندا ايتساق بولادى. مۇندا تۇمبەنەنىڭ ەكىنشى ايەلىنەن شىڭعىز حاننىڭ ءۇشىنشى اتاسى قابىل حان مەن بارلاس رۋى باستاۋ الاتىن قاجۋلى ەگىز تۋعان دەلىنەدى. قاجۋلىنىڭ ۇلى جاردەمشىدەن تۋعان نەمەرەسى سۋگۋدجيننىڭ ەسۋكەمەن دوس بولعانى، ودان قاراجار نويان تۋعانى ايتىلعان.

«مقش»  مەن «التىن توبشىدا» بارلاس پەن ماڭعىت رۋىن بودانجاردان، بەرىسى شىڭعىز حاننىڭ  جەتىنشى اتاسى مەنەن تۇدۇننىڭ (دوتۋمەنەن) ۇلدارى قاشۋلا مەن ناشىننان تاراتقان. «قاچۇلانىڭ ۇلى تاماقتى تاۋىسىپ ىشەتىن قوماعاي بولاتىن. يەكە بارۇلا، ۇشۇگەن بارۋلا اتالىپ بارۋلاس ەتىپ، ەردەمتۇ بارۇلا، تودوگەن  بارۇلا باستاعان بارۋلاس سولار بولدى… ناچىن باتىردىڭ ۇلدارى ۇرۇعۇداي، ماڭقۇتاي اتتى بولاتىن. ۇرۇعۇت، ماڭقۇت رۋ اتاسى سولار بولدى» (مقش.70-71-ب.), دەسە، «التىن توبشىدا» دا وسى قايتالانعان (39-40-ب.).

مەن «جاڭساق پىكىر»  دەپ شىڭعىز حان، ءامىر تەمىر، ەدىگە بي ۇشەۋىنىڭ ءبىرىن  «موڭعول»، ءبىرىن «تۇرك» دەلىنۋىن ايتىپ وتىرمىن. شىندىعىندا – ۇشەۋى دە شىعىس تۇركتەرى (ماڭگىەلدىكتەر), ءارى بودانجاردان تاراعان نيرۋندار.

ارينە، ۇلىسىن ءىرىتىپ العان شاعاتاي ۇرپاقتارىنان بيلىكتى العان تەمىر ءامىردىڭ وسى ۇلىستى جانداندىرىپ، كۇشەيتۋدە جاساعان ەڭبەكتەرى زور بولدى. ول ۇلىس جەرىمەن شەكتەلمەي، مەملەكەتىنە وڭتۇستىك-باتىسىنداعى تۋلي-ۇلاعۋ ۇرپاقتارى ۇلەسىندەگى يران، ءازىربايجاندى قوسىپ، ال  وڭتۇستىك-شىعىس شەكاراسىن گانگ  وزەنىنە جەتكىزدى. ( حورەزم شاھتارى كەزىندەگى شەكارا يند وزەنىنە دەيىن ەدى). الايدا، تەمىردىڭ جوشى ۇلىسىنا جاساعان ەكى جورىعى التىن وردانىڭ ودان ارى بولشەكتەنۋىنە، وسى سەبەپتەن كۇشەيگەن ءرۋستىڭ وتارىنا اينالۋىنا ىقپال ەتتى. سونداي-اق، ەۆروپاعا جورىققا دايىندالعان وسمان تۇركتەرىنە شابۋىلداپ، بايازيت سۇلتاندى تۇتقىنداۋى، كەيىنگى عاسىرلاردا بۇكىل الەمگە ەۆروپا ەلدەرىنىڭ ۇستەمدىگىنىڭ ورناۋىنا سەبەپ بولادى.             

كوپتەگەن تاريحشىلار توقتامىستى «ءوزىن جوشى ۇلىسى تاعىنا وتىرعىزعان اقساق تەمىرگە  قارسى شىقتى، ءسويتىپ سوعىستىڭ باستالۋىنا سەبەپ تۋدىردى»، دەپ سوگەدى. مەنىڭشە  توقتامىس ءاردايىم  اقساق تەمىرگە شىڭعىز حان اۋلەتىنە  قارسى، شاعاتاي ۇلىسىنىڭ بيلىگىن زاڭسىز  باسىپ العان، جوشى ۇلىسىنىڭ حورەزمدەگى يەلىگىنە دە قول سۇققان ادام دەپ قاراعان.

توقتامىس حاندى جەڭگەننەن سوڭ تەمىردىڭ  ورىس ەلىن شاپپاعانى جونىندە  دە ءارتۇرلى پىكىرلەر ايتىلادى. تەمىر دونداعى ەلەك قونىسىندا دەمالىپ جاتقاندا تۇسىنە  اسكەرىنە اسپاننان قىلىش كەزەنگەن پەرىشتەلەردى كورىپ، سول سەبەپتەن كەرى قايتقان دەلىنەدى. تەمىردىڭ قورقىنىشتى ءتۇس كورۋىن ورىس شىركەۋى «سول كەزدە موسكۆالىقتاردىڭ قۇداي اناسى يكونىن ۆلاديمير قالاسىنان الدىرۋىنان»،– دەپ ءتۇسىندىرىپ، عاسىرلار بويى 20 تامىز كۇنىن اتاپ وتۋدە.

مەنىڭشە، مۇنىڭ سەبەبى، ورىس ەلىنە بارعاندا ولجاعا، سالىققا الىنار زاتتاردىڭ (اڭ تەرىلەرى، ت.ب.) اقساق تەمىردىڭ تابيعاتى جىلى مەملەكەتىندەگى حالىق  ءۇشىن ەش قاجەتى بولماۋىنان. ال التىن وردا اسكەرىن ەكى رەت قيراتقان تەمىردى «ورىس ەلىنە ەنۋگە سەسكەنىپتى!»، دەۋ: «گيتلەر ماسكەۋدى العاننان سوڭ، موردۆاعا، كوميگە بارۋدان قورقىپتى»، دەگەندەي، كۇلكىلى پىكىر.

تەمىر قايتقان ساتتەن-اق ونىڭ  ۇرپاقتارىنىڭ ەل بيلىگىنە تالاسقان سوعىسى باستالادى. جوشى ۇلىسىنىڭ شىعىسىندا 1459 جىلدان باستاپ قۇرىلعان قازاق حاندىعىنان جەڭىلگەن جوشىنىڭ بەسىنشى ۇلى شايباننىڭ ۇرپاعى مۇحاممەت شايباني 1500-1505 جىلدار ارالىعىندا  ءوز قاراماعىنداعى «وزبەكتەرىمەن»  اۋىپ كەلىپ، شاعاتاي ۇلىسىنىڭ بيلىگىن تەمىر ۇرپاقتارىنان الادى. سول كەزدەن باستاپ جوشى ۇرپاعى شايبانيدتەر ماۋرەنناحرداعى بۇقارا، حيۋا حاندارى بولدى. سامارقاندى استانا ەتىپ بەلگىلەگەن شايباني 1508 جىلى وڭتۇستىككە اتتانىپ حوراساندى الادى. بۇل ولكەنىڭ بيلەۋشىسى، تەمىر تۇقىمىنان ورتا ازياداعى سوڭعى تۇياق،  باديۋززامان قاشىپ وعىز تۇركتەرىنىڭ وسمان يمپەرياسىن پانالايدى. بۇل دا ءبىر تاريح تالكەگى-اۋ. كەزىندە وسى يمپەريانىڭ سۇلتانى بايازيت اقساق تەمىردىڭ تۇتقىنىندا جان تاپسىرسا، ال تەمىردىڭ مەملەكەتىندەگى بيلەۋشىلەردىڭ سوڭى باديۋززامان  ءوز ءومىرىن ستامبۋلدا اياقتايدى.

شايبانيدتەردەن جەڭىلگەن تەمىر تۇقىمى بابىر «ءوزىنىڭ شاعاتايلىقتارىمەن» اۋعانستان، ينديانى جاۋلاپ، 1526 جىلى «ۇلى موعولدار» يمپەرياسىن قۇرادى. بۇل مەملەكەتتىڭ سوڭعى بيلەۋشىسىن اعىلشىن وتارشىلارى 1803 جىلى بيلىكتەن كەتىرگەن. 1857 جىلى ينديادا سيپايلار كوتەرىلىسى بولعاندا، ۇلى موعولدار مەملەكەتىن قايتا قۇرامىز دەگەن  كوتەرىلىسشىلەر، تەمىر تۇقىمى بابىردان تاراعان ءىى باھادۇردى تاققا وتىرعىزعان ەكەن. كوتەرىلىس جەڭىلىسكە ۇشىراعان سوڭ، اعىلشىندار تۇتقىنداعان باھادۇر 1862 جىلى قايتىپتى.

1920 جىلى بيلىكتەن بولشەۆيكتەر كەتىرگەن، 1944 جىلى اۋعانستاندا قابۋل قالاسىندا قايتىس بولعان بۇقار ءامىرى سايد ءالىم حان وسى شايباني ۇرپاقتارىنان ەكەن.

ال تاشكەنت ايماعىنا 1598 جىلدان باستاپ، 1870 جىلدارى رەسەي وتارلاعانعا شەيىن ءۇش عاسىرداي جوشىنىڭ ون ءۇشىنشى ۇلى توقاي تەمىردەن تاراعان (ۇلكەن ۇلى وردا ەجەننەن دەپ تە ايتىلادى) قازاق ەلىنىڭ حاندارى بيلىك ەتتى.

شاعاتاي ۇلىسى ەجەلگى تۇران-تۇركستان جەرىندە بولعاندىقتان، حالقى تۇركتەر بولدى. حورەزمشاھتىڭ ۇلى جالەل اد-ءديننىڭ  لاقابى «ماڭگىبەردى» بولىپ ايتىلۋى – ورتالىق تۇركستاندا دا وعىزدىق «بەنگۋ»  «م» دىبىسىنان باستالىناتىن بولىپ، شىعىس تۇركتىك ديالەكت مۇندا 1219 جىلعا دەيىن-اق كەلگەنى بايقالادى. يسلام ءدىنىن قابىلداۋ سالدارىنان جانە ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا رەسەي وتارىنا تۇسكەندىكتەن جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تىلىنە اراب، پارسى، ورىس سوزدەرى ەنگەنىمەن، ءوزىنىڭ تۇركتىك نەگىزىن  ساقتاپ قالدى. قازىردە شاعاتاي ۇلىسى جەرىندەگى تۇرك تەكتى  حالىقتار ماۋرەنناحردا، جەتىسۋدا، كاسپي تەڭىزى ايماعىندا قازاقستان، وزبەكستان، قىرعىزستان، تۇركمەنستان مەملەكەتتەرىن، قاراقالپاق اۆتونومياسىن قۇرىپ وتىر. ال قاشقاريا بولىگى ءحVىىى عاسىر ورتاسىنان قىتاي يمپەرياسىنىڭ بودانىندا. سوعان قاراماستان ونداعى ۇيعىر، قازاق، قىرعىز تۇركتەرى ءوزىنىڭ  ۇلتتىق قاسيەتتەرىن ساقتاپ ءومىر سۇرۋدە. وتىرىقشىل تۇرمىسقا اۋىسقاندىقتان رۋىن سۇراساڭ – تۇراتىن مەكەنىنىڭ (قالاسىنىڭ) اتاۋىن ايتاتىندىعى بولماسا، بۇل ەلدەردەگى حالىقتىڭ باسىم-كوپشىلىگى  1206 جىلى  تەمىرشىڭدى كيىزگە كوتەرىپ، شىڭعىز حان اتاعان ماڭگىەلدىك قيات، جالايىر، نايمان، كەرەيىتتەردىڭ ۇرپاقتارى. 

 

ۇگەتاي ۇلىسى                       

زەرتتەۋشىلەر ەڭبەكتەرىندە شىڭعىز حاننىڭ ءۇشىنشى ۇلى ۇگەتاي ۇلىسىنىڭ  شەكاراسى تۋرالى دا دەرەك  ءار ءتۇرلى. بۇل تۋرالى  مقش مەن «التىن توبشىدا» ەشتەمە ايتىلماعان. لين فون پال: «ۋگەدەي پولۋچيل زەملي ۆوكرۋگ امۋ-داري نا ۆوستوك دو مونگولي ي كيتايا (يسكليۋچايا تولكو باسسەين رەكي يلي) – تو ەست سەميرەچە ي ۆوستوچنىي تۋركەستان»،– دەپ جازعان («يستوريا يمپەري مونگولوۆ». 19-ب.). الايدا بۇل جەرلەردىڭ (موڭعوليادان وزگەسى) شاعاتاي ۇلىسىنا جاتقانى بەلگىلى. ستەنلي لەن-پۋل «مونگولى ءحىىى-ءحVىىى ۆۆ.»ماقالاسىندا ۇگەتاي ۇلىسى جوڭعاريا بولدى دەسە، تۇسىنىكتەمەدە ۇگەتايدىڭ نەگىزگى ۇلىسى تارباعاتاي ايماعىندا، ەمىل مەن كوبىك وزەندەرىنىڭ القاپتارىندا بولعان دەلىنەدى. ەندى ءبىر دەرەكتەر ونىڭ ۇلىسىن «تاڭعۇت جەرىنەن بايكال كولىنە دەيىنگى جەرلەر»،– دەيدى. نەمەرەسى قايدۋدىڭ ورداسى شىعىس تۇركستانداعى المالىق قالاسىندا بولعانى ايتىلادى. د.ۋەزەرفورد كىتابىندا: «پوسكولكۋ رودينا مونگولوۆ نا رەكاح ونون ي كەرۋلەن تەپەر پرينادلەجال، سوگلاسنو مونگولسكومۋ وبىچايۋ، تۋلۋيۋ، ملادشەمۋ سىنۋ چينگيسحانا، ۋگەدەي رەشيل پوسترويت ستوليتسۋ نا سوبستۆەننوي زەملە نا زاپادە سترانى. ون ۆىبرال مەستنوست  ۆ دولينە رەكي ورحون نا تەرريتوري، كوتورايا رانشە پرينادلەجالا ون-حانۋ يز پلەمەني كەرايتوۆ، ا رانشە بىلا ستوليتسەي نەسكولكيح تيۋركسكيح تسارستۆ. ون ۆىبرال مەستو دليا ستوليتسى، كاك بۋدتو ۆىبيرال مەستو پود كوچەۆۋيۋ ستويانكۋ. پو ۆسەم ەتيم ستاتيام كاراكورۋم (تاك نازىۆالوس ەتو مەستو) بىل پرەۆوسحودەن. ۆوزنيكالا تولكو ودنا پروبلەما… راسپولوجەننىي ۆ وتكرىتوي ستەپي گورود نە داۆال نيكاكوي زاششيتى وت لەديانىح زيمنيح ۆەتروۆ. ون ۆىسترويل كرەپكۋيۋ ستەنۋ، چتوبى وكرۋجيت دۆورتسى، ي پو ەتيم ستەنام ستوليتسا پولۋچيلا  يميا كاراكورۋم، تو ەست «چەرنىە كامني» يلي «چەرنىە ستەنى». راشيد اد-دين وپيسال دۆورتسى ۋگەدەيا، كاك «ۋديۆيتەلنو ۆىسوكوە ستروەنيە س دليننىمي كولوننامي»،–  دەيدى.

«مقش»:«كەرلەننىڭ كودەگە ارالىندا كۇللىسى جينالىپ شىڭعىس قاعاننىڭ اتاعان جارلىعى بويىنشا وگەدەي قاعاندى حان كوتەردى»،– دەپ جازعان (340-ب.). ۇگەتاي قاعان بولعان سوڭ شىڭعىز حان وسيەتى بويىنشا ءشۇرشىت تسزين يمپەرياسىن جويۋدى اياعىنا شەيىن جەتكىزبەككە اتتانباق بولىپ، شاعاتايمەن اقىلداسقاندا، ول ماقۇلداپ: «اعۇرۇقتا جاقسى كىسىنى تاعايىنداپ اتتان!»،– دەپتى. بۇعان قاراعاندا، ۇگەتاي 1231 جىلعى سولتۇستىك قىتاي جورىعىنا اتتانعاندا ءالى قاراقورىم سالىنباعان. اعۇرۇق – شىڭعىز حاننىڭ جورىقتاردان اكەلىنگەن قازىنالارىن ساقتاۋ ءۇشىن سالىنعان قالاشىق. تۇركتىڭ «اۋىر، جۇك» ماعىناسىنداعى ءسوز. ەۆروپالىق زەرتتەۋشىلەر «اۆارگا» دەيدى.

ال قاراقورىمنىڭ سالىنعان جەرى كولتەگىن ماڭگىتاسىندا ايتىلعان، كەزىندە تۇرك قاعاناتتارى باس وردالارىن تىگەتىن قاسيەتتى وتۇكەن ۇيىسى. «قارا»، «قورىم» –  تۇرك سوزدەرى ەكەندىگىنە كىتاپتىڭ 8-تاراۋىندا  كونە تۇرك سوزدىكتەرىنەن مىسالدار كەلتىرگەنبىز. قاراقورىم قالاسىنىڭ سالىنعان ورنىنا قاراساق، ۇگەتاي ۇلەسىندە قازىرگى موڭعوليا جەرىنىڭ دە جارتىسى بولعان سىڭايلى. شامالاۋىمشا، ۇگەتاي ۇلىسىنا تاڭعۇت پەن تارباعاتاي، التاي تاۋىنىڭ شىعىسى، ورحونداعى وتۇكەن جەرى، سولتۇستىگىندەگى بايقال كولىنە دەيىنگى دە جەرلەر كىرگەن سياقتى.

ۇلىستىڭ حالقى كىمدەر، قانداي تىلدە سويلەگەن؟ شەجىرەلەردە، 1206 جىلى ماڭگىەل مەملەكەتى جاريالانۋدان ەرتەدە، وتۇكەن ۇيىسى كەرەيىت حاندىعىنىڭ، التايدىڭ باتىسى (تارباعاتاي-جوڭعاريا دا سولاي بولار)  نايمان حاندىعىنىڭ مەكەندەرى ەكەنى ايتىلعان. ال م. قاشقاري ءوز «سوزدىگىندە» تاڭعۇتتاردى دا تۇرك تەكتى حالىققا جاتقىزعان. وسىعان قاراعاندا، ءحى عاسىردا تاڭعۇتتار ءالى تيبەتتىكتەردىڭ تىلىنە كوشە قويماعان سياقتى. ەندەشە، بۇكىل ۇگەتاي ۇلىسىنداعى حالىق تۇرك ءتىلدى بولعان.

«جامي`ات-تاۋاريح» ۇگەتايدىڭ قاراقورىمنان ءبىر كۇندىك جەردە سالدىرتقان دەمالىس جايى تۋرالى: «ون پوۆەلەل، چتوبى ماستەرا-مۋسۋلمانە پوسترويلي كۋشك ۆ ودنوم دنە پۋتي وت كاراكورۋما، ۆ توم مەستە، گدە ۆ درەۆنيە ۆرەمەنا ناحوديليس سوكولنيچيە افراسيابا ي كوتوروە نازىۆايۋت كارچاگان. ۆەسنوي ون پرەبىۆال تام دليا زاپۋسكا سوكولوۆ»،–  دەپ جازعان ء(ىى-توم، 41-ب.).  سونداي-اق، وسى تومنىڭ 52-بەتىندە: «ۇگەتايعا ءبىر كىسىلەر كەلىپ: «افراسيابتىڭ قازىناسى كومىلگەن جەر تۋرالى جازبا دەرەك تاپتىق دەدى»،– دەيدى. بۇل – وتۇكەن ايماعىنىڭ دا ەجەلدەن تۇران جەرى سانالعانىن، اتى اڭىز تۇرك قاعانى الىپ ەر توڭعا – افراسيابتىڭ ول ولكەدە  دە بولعانىن اڭعارتادى.

ءتۋليدىڭ ۇلى  مەڭگۋ (ماڭگى) ۇلى حان بولعان كەزدەرى  ۇگەتايدىڭ  نەمەرەسى قايدۋ وعان قارسى توڭكەرىس ۇيىمداستىرماق بولعانى ءۇشىن ۇگەتاي ۇرپاقتارىنان  ۇلىسىنىڭ جەرلەرى الىنىپ قويىلعانى جايلى دەرەكتەر بار. قايدۋدىڭ  1269 جىلى شاعاتاي ۇلىسىنداعى تالاس وزەنى بويىندا قۇرىلتاي وتكىزىپ، سول قۇرىلتايدا ۇلى حان سايلانعانى، حان-بالىقتاعى (پەكين) قۇبىلايعا باعىنبايتىنىن مالىمدەگەنى ايتىلادى. قايدۋ قۇبىلاي ورداسىنا شابۋىل جاساماعانىمەن، ءومىر بويى قورعانىس سوعىستارىن جۇرگىزىپ، قۇبىلاي اسكەرلەرىمەن 41 رەت، ال قۇبىلايدى جاقتاۋشى جوشى ۇلىسى اسكەرلەرىمەن 15 رەت سوعىسىپتى. تەك قايدۋ قايتىس بولعاننان سوڭ عانا ونىڭ ۇرپاقتارى حان-بالىقتاعى بيلىكپەن تاتۋلاسقان. الايدا، ۇگەتاي ۇلىسىنداعى ەل شاعاتاي مەن جوشى ۇلىستارىنا كوشىرىلىپ جىبەرىلگەن. دەرەكتەردەن ۇگەتاي ۇرپاقتارىنىڭ  شاعاتاي ۇلىسىنا كەتكەنىن بايقايمىز. قايدۋدىڭ ۇلى شاپار 1304 جىلى شاعاتايلىق دۋا حانمەن كەلىسىپ «بىرىككەن ماڭگىەل مەملەكەتىن» قۇرماق، ونى ۇلاگۋ ۇرپاعى ولجايتۋ باسقارماق بولادى. الايدا، ارالارىنداعى كەلىسپەۋشىلىكتەن ويلارى ىسكە اسپاي، 1306 جىلدان ۇگەتاي ۇرپاقتارى  شاعاتايلىق دۋاعا باعىنادى. اقساق تەمىر شاعاتاي ۇلىسىن بيلەگەن كەزدەرى «قۋىرشاق حان» رەتىندە بىردە شاعاتاي، بىردە ۇگەتاي ۇرپاقتارىن پايدالانعانىن كورەمىز.

ۇگەتاي ۇلەسىنە بەرىلگەن تارباعاتايدا ويراتتار كۇشەيىپ ءۇش حاندىق قۇرىپ، سونىڭ ءبىرى جوڭعاريا اتالعان نەشە عاسىر بويىندا، ولاردى ۇلىس يەسى، ۇگەتاي ۇرپاقتارىنان ەشكىم باسقارعانى جايىندا دەرەك جوق. بۇگىندە قىتاي بيلىگىندەگى تارباعاتاي-جوڭعاريا جەرىندە، موڭعولياعا قاراستى التاي باتىسىندا نەگىزىنەن نايمان، كەرەي رۋلارى قونىستانىپ وتىر. ولار قازىر وزدەرىن «ماڭگىەلدىك» دەپ اتامايدى، قازاق ەتنوسى بولىپ سانالادى.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                                             

 

 

                                                              ونىنشى تاراۋ

قاراشاڭىراقتاعى  قاقىراۋ

ءى. قىتايدى 157 جىل بيلەۋ

ستەنلي لەن-پۋل «مونگولى ءحىىى-ءحVىىى ۆۆ.» ماقالاسىندا شىڭعىز حاننىڭ بورتەدەن تۋعان كەنجە ۇلى ءتۋليدىڭ ۇلەسىنە موڭعوليا بەرىلدى دەيدى. ال ەرتەدە قازىرگى موڭعوليا مەملەكەتىنىڭ كولەمىنە بارا-بار وردوس، ت.ب.، 1912 جىلدان قىتاي يەلىگىندەگى جەرلەر دە موڭعوليا بولىپ سانالعان. كەيبىر دەرەكتەر ۇگەتاي 1229 جىلى ۇلى حان سايلانعان سوڭ ورداسى رەتىندە قاراقورىم قالاسىن سالدىرعانىن ايتادى. ال بۇل قالا قازىرگى موڭعوليانىڭ ورتا تۇسىندا. لين فون پال كىتابىندا: «دەتي تۋلۋيا پولۋچيلي ۆو ۆلادەنيە نە گلاۆنىي يۋرت، ا كيتاي»،– دەۋى قاتە بولار. تۋليۇلى قۇبىلاي ۇلى حان بولعاندا استانانىڭ قىتايعا كوشىرىلىپ، ول ەلگە قوسا يەلىك ەتكەنىن ايتقان سياقتى. ايتسە دە، وتشىكەنجە رەتىندە ءتۋليدىڭ نەگىزگى ۇلىسى اكەسى شىڭعىز حان تۋعان ولكە ونون، كەرولەڭ وزەندەرى مەن بۇرحان قالدىن تاۋى ايماعى  بولسا كەرەك. ايتا كەتەر ماسەلە – «التىن توبشىدا» ءتۋليدى «شىڭعىز حاننان بۇرىن قايتىس بولعان»،–دەپ، قاتە جازعان. شىندىعىندا، تۋلي 1232 جىلى، اكەسىنەن بەس جىل كەيىن قايتىس بولادى.

شىڭعىز حان وسيەتىنە سايكەس، ول قايتقان سوڭ ۇلى حاندىق ۇگەتايعا (1229-1241) تاپسىرىلدى. ودان سوڭ ۇگەتايۇلى كۇيىك ۇلى حان بولادى. ول 1248 جىلى قايتقاننان كەيىن 1251 جىلى تۋليۇلى مەنگۋ (ماڭگى) ۇلى حان بولىپ سايلانادى. ۇگەتاي ۇرپاقتارى تالاسپاس ءۇشىن، ءتۋليدىڭ جەسىرى سورقۇقتانا قۇرىلتايدى استانا قاراقورىمدا ەمەس، شىڭعىز حاننىڭ تۋعان جەرى – تۋلي ۇلىسىندا وتكىزۋگە كۇش سالادى، ال باتۋ حان «ءتارتىپتى ساقتاۋ ءۇشىن» ۇلكەن اسكەر قاتىستىرادى. وسىدان كەيىن ۇلى حاندار تەك تۋلي ۇرپاقتارىنان بولادى.

ماڭگى حان 1257 جىلى قايتىس بولعاندا قاراقورىمداعى حالىق زاڭدى مۇراگەر رەتىندە ۇلى حان ەتىپ ءتۋليدىڭ ۇلى ارىق بۇقانى سايلاسا، ال وڭتۇستىك قىتايدا سوعىسىپ جۇرگەن قولباسىلار قۇبىلايدى سايلايدى. بۇل ۇلىستا كەڭ كولەمدە ازامات سوعىسىنىڭ باستالۋىنا سەبەپ بولدى. ارىق بۇقا جەڭىلىپ الدىنا اكەلىنگەندە قۇبىلاي حان: «شىندىق كىم جاعىندا؟»،– دەپ سۇراپتى. ارىق بۇقا: «بۇرىن مەن جاقتا ەدى، سەن جەڭگەننەن كەيىن – سەن جاقتا»،– دەگەن ەكەن.

تۋلي ۇلدارىنىڭ ءوزارا سوعىسى  باسىلعان سوڭ، ۇگەتاي نەمەرەسى قايدۋ ورتا ازياداعى شىڭعىز حان ۇرپاقتارىن جيناپ، 1269 جىلى تالاس وزەنى بويىندا قۇرىلتاي وتكىزىپ، ءوزى  «ۇلى حان» سايلانادى. ءسويتىپ شىعىس تۇركستان، جەتىسۋ، ماۋرەنناحر جەرلەرى قاراقورىمداعى قۇبىلاي حانعا باعىنبايتىنىن جاريالايدى.

ارينە، ماڭگىەلدىكتەردىڭ  ۇلىستارداعى مۇنداي ءوزارا قاقتىعىستارى ول كەزدەرى ولاردىڭ ۇلتتىق قاسيەتىنە، مەملەكەتتىگىنە زيان كەلتىرە المادى. مۇنداي ماسەلە قۇبىلاي حاننىڭ ۇلى ۇلىستىڭ استاناسىن 1264 جىلى سولتۇستىك قىتايعا، بۇرىن تسزين يمپەرياسىنىڭ ورتاڭعى استاناسى بولعان  چجۋن-دۋ قالاسىنا كوشىرۋىنەن باستالدى. (وسى قالا جانىنان جاڭادان داي-دۋ قالاسىن سالعىزىپ، 1271 جىلى سوعان كوشەدى. بۇل قالالار قازىرگى قىتاي استاناسى پەكين). قۇبىلاي كەزىندە اتا-بابانىڭ تاڭىرىلىك ءدىنى تارك ەتىلىپ، تيبەتتىك بۋددا ءدىنىن قابىلداۋ (بۇدقا تابىنۋ) باستالدى. كولتەگىن «ماڭگى تاسىنداعى»: «التىندى، كۇمىستى، داقىلدى، جىبەكتى سونشاما شەكسىز بەرىپ جاتقان تابعاش حالقىنىڭ ءسوزى ءتاتتى، بۇيىمى اسىل ەدى. جاقىن قونىپ، سودان ادەپسىز قىلىقتى ۇيرەنۋشى ەدى» (5-جول), «ول جەرگە بارساڭ، تۇرك حالقى، ولەسىڭ. وتۇكەن  ۇيىستا وتىرىپ، قازىناعا كەرۋەن جىبەرسەڭ، ەش مۇڭىڭ جوق. وتۇكەن ۇيىستا وتىرساڭ، ماڭگى ەلدىگىڭدى ساقتايسىڭ سەن، تۇرك حالقى توق!» (8-جول), – دەلىنگەن اتا-بابا وسيەتىن ساقتاماۋ – ۇلتتى زور قاسىرەتكە دۋشار ەتەرىن قۇبىلاي حان ەستەن شىعاردى.

ۇگەتاي ءوز العاشقى ەسىمىن وزگەرتكەنىندەي، «قۇبىلاي» ەسىمى دە ول بۇددا ءدىنىن قابىلداعاننان سوڭ العان جاڭا ات سىڭايلى. (حۋبيلگان وزناچاەت «پەرەۆوپلوششەنيە» يلي «پەرەروجدەنيە»، يبو ۆ كاجدوي سۆوەي جيزني دۋشي ليۋدەي زانيمايۋت تەلا س ينىم وبليچەم» («سلوۆار ي پەرەچەن زاكليناني»). «التىن توبشىدا» ونى «ءدىننىڭ اۋەلگى قۇبىلعانى سەچەن قاعان» دەۋى دە وسىعان سايادى. مۇندا قۇبىلاي ءوزىن بۇددانىڭ «قۇبىلعانى» ەتىپ كورسەتپەك بولعان سياقتى. قازاق تىلىندە ەجەلدەن بار «قۇبىلعان» – تۇرك ءسوزى ەكەنى انىق.

قۇبىلاي قىتاي ورتاسىنا بارعان سوڭ «ماڭگى ەل» ءسوزى قىتايشاعا اۋدارىلىپ، حاندىق اۋلەتىن «يۋان»، ال  يمپەريا استاناسىن «حان-بالىق» دەپ اتايدى. بۇگىنگە شەيىن يۋان اتالاتىن قىتاي اقشاسىن قازىرگى موڭعولدار مەن كورشىلەس تۇڭعىس، مانجۇرلاردىڭ دا «موڭگە» دەۋى، ال اقشا كۇمىس بولعاندىقتان   بۇل مەتالدى دا «موڭكە» دەۋى «ماڭگى-يۋان» سينونيم (اۋدارما) سوزدەرىنەن تۋعان.

شىڭعىز حاننىڭ كەنجە ۇلى ءتۋليدىڭ  ۇرپاقتارى قىتايداعى بيلىگىن 105 جىل جۇرگىزدى دەلىنەدى. بيلىكتە ونىنشى ۇرپاعى توعان تەمىر حان وتىرعان كەزەڭدە،  1365 جىلى وڭتۇستىك قىتايدا چجۋ يۋانچجاننىڭ باسشىلىعىمەن كوتەرىلىسشىلەر جەڭىسكە جەتىپ ۋ مەملەكەتىن قۇرادى. لين فون پال  «يستوريا يمپەري مونگولوۆ» كىتابىندا: «چجۋ يۋانچجان ۆىبرال وچەن ۋدوبنىي مومەنت: نا سەۆەرە مونگولى بىلي زانياتى ۆوينوي زا پرەستول. ۆ ەتوي ۋسوبيتسە پوبەديل ايۋسيداحرا، ا توگان-تەمۋر، وجيدايا، چتو ۆويسكو ۋ پودويدەت ك ەگو ستوليتسە، رەشيلسيا نا بەگستۆو… سناچالا ۆ شان-دۋ، پوتوم ۆ دجەحول، ا ۆويسكو كيتايتسەۆ ۆوشلو ۆ وستاۆلەننۋيۋ ستوليتسۋ پراكتيچەسكي بەز بويا. شەل 1368 گود. چجۋ يۋانچجان سەل نا پرەستول، وبياۆيل سەبيا يمپەراتوروم، وسنوۆال نوۆۋيۋ ديناستيۋ، كوتورۋيۋ مى زناەم كاك مين. ەتو بىلا چيستو كيتايسكايا ديناستيا. ا پوسلەدني يمپەراتور مونگولسكوگو كيتايا سكونچالسيا چەرەز دۆا گودا ۆ دجەحولە. ديناستيا يۋان ۋگاسلا. تاك، جەلايا ۆلادەت بەزرازدەلنو زاۆوەۆاننوي زەملەي، مونگولى سپلوتيلي نارود ەتوي زەملي ي پوموگلي ەمۋ سوزدات سيلنوە ناتسيونالنوە گوسۋدارستۆو»،– دەيدى (297-ب.). ءدال وسى ءسوزدى، قىرىق پىشاق بولىپ قىرقىسقان ورىس كنيازدەرىن ءبىر باسشىلىققا بىرىكتىرىپ، ءرۋستى ۇلتتىق مەملەكەت دارەجەسىنە جەتكىزگەن جوشى ۇلىسىنىڭ بيلەۋشىلەرىنە قاراتا دا ايتسا بولادى.

توعان تەمىر 1370 جىلى ينچانلۋ (ينچانفۋ) قالاسىندا قايتىس بولىپ، ۇلىسقا ونىڭ «بىلىكتى» اتانعان ۇلى ايۋشريدار حان بولادى. شىڭعىز حان ۇرپاقتارىن قىتايدان قۋعانىمەن قويماي، مين يمپەرياسى 1372 جىلى تۋلي ۇلىسىنىڭ كەرولەڭ، ونون وزەندەرى وڭىرىنە ءجۇز مىڭدىق اسكەر اتتاندىرادى.  بۇيىر كولى ماڭىنداعى سوعىستا قىتايلار جەڭىسكە جەتىپ، 80 مىڭ ادامدى تۇتقىندايدى، 150 مىڭ ءىرى مالدى، ت.ب. ولجالايدى، قاراقورىمدى تالقاندايدى. 1380 جىلى دا ءدال  وسىنداي ەكىنشى قىرعىن ۇيىمداستىرادى. قىتايدا دا، تۋلي ۇلىسىندا دا «قابا ساقال موڭعولداردى قىرىڭدار! تاتار تىلىندە جازىلعان كىتاپتاردى ورتەڭدەر!» دەگەن ۇرانمەن گەنوتسيد  جۇرگىزىلەدى. كوپشىلىك حالقى قىرىلىپ، قاڭىراپ قالعان ۇلىسقا شىعىس پەن باتىستان تۇڭعىس-مانجۇر تايپالارى وسى كەزدەن باستاپ تاعى دا اعىلىپ كەلىپ قونىستانادى. ولاردىڭ بىرنەشە عاسىرلارعا جالعاسقان كوشى-قونى تۋرالى فرانتسۋز شىعىستانۋشىسى رەنە گرۋسسە ءوز زەرتتەۋلەرىندە ناقتى دالەلدەرمەن جازعان.

شىڭعىز حان تسزين ءشۇرشىت-قىتاي وتارشىل يمپەرياسىنىڭ قالالارىن الۋدى باستاعان 1211 جىلدان، توعان تەمىر بيلىكتەن كەتىرىلگەن 1368 جىلعا دەيىن ەسەپتەگەندە، بۇل ەلدى ماڭگىەلدىك تۇركتەر 157 جىل بيلەپ-توستەگەن ەكەن. ارينە، ءبىر جارىم عاسىرلىق شىعىس تۇركتەرىنىڭ بيلىگى قىتاي ەلىندە ءىز قالدىرماي قويمادى. «ديناستيا مين پوسلە سۆوەي چيستكي ۆسەگو مونگولسكوگو پوتراتيلا منوجەستۆو ۋسيلي نا پويسكي مونگولسكوي گوسۋدارستۆەننوي پەچاتي ي سوحرانيلا مونگولسكي يازىك ۆ ديپلوماتي، چتوبى نە رۆات س پروشلىم. داجە كوگدا تۋركي پوكوريلي كونستانتينوپول ۆ 1453 گودۋ، كيتايسكي دۆور پوسىلال پيسما نا مونگولسكوم يازىكە»،– دەيدى  د.ۋەزەرفورد (چينگيسحان ي روجدەنيە سوۆرەمەننوگو ميرا. 447-ب.).

1372 جىلدان كەيىنگى تۋلي ۇلىسىنداعى شىڭعىز حان ۇرپاقتارى جايىندا ستەنلي لەن-پۋل ماقالاسىندا: «فاكتيچەسكي وني سدەلاليس ۆاسسالامي مينسكيح يمپەراتوروۆ، كوتورىە نازناچالي ناچالنيكوۆ وتدەلنىح پلەمەن ي پوسىلالي يم ديپلومى، يزگوتوۆلەننىە ۆ پەكينە»،– دەيدى.  شىعىستاعى  تۋىستارىنا كومەك شىڭعىز حاننىڭ وزگە ۇلدارىنىڭ ۇلىستارىنان كەلمەدى. ويتكەنى ءدال وسى كەزدەرى جوشى ۇلىسىندا ماماي قياتتىڭ ارانداتۋىمەن  «التىن  ۇرىقتاردىڭ» بىرىمەن-ءبىرى 20 جىل الىساتىن الماعايىپ كەزەڭى باستالىپ، ال وسى 1364-70 جىلداردا شاعاتاي ۇلىسىنداعى بيلىكتى تەمىرلان تارتىپ الىپ جاتقان ەدى.

 

ويراتتار ويرانى

 

«جاۋ جاعادان العاندا، يت ەتەكتەن قابادى» دەگەندەي، ماڭگىەلدىكتەردىڭ قاراشاڭىراعىن ميندىك قىتايلار وسىنداي كۇيگە ۇشىراتكان كەزدە  ۇلىستىڭ ءوز ىشىندەگى ويرات تايپاسى شىڭعىز حان تۇقىمىمەن بيلىككە تالاستى باستايدى. 1401 جىلى ويرات تايپاسىنىڭ قولباسشىسى ۇگەشى ۇلىس حانى ەلبەكتى ءولتىرىپ، «تاتار» مەملەكەتىن قۇراتىنىن جاريالايدى.  «تاتار» – شىعىس تۇركتەرىنىڭ ءىى-ءىىى عاسىرلارداعى بىرلەستىگىنىڭ اتاۋى بولعانى بەلگىلى. ويراتتاردى شىڭعىز حان ۇرپاقتارىنا قارسى قويۋدى ماقسات ەتكەن مين يمپەرياسى بۇل مەملەكەتتى مويىندايتىنىن مالىمدەپ، ۇگەشىنى «بۇكىل موڭعولدىڭ يمپەراتورى» دەپ اتايدى.  الايدا، ۇگەشى شىڭعىز تۇقىمى ەمەستىگىنەن  ۇلى حان تۇگىل كىشى حان دا بولا المايتىندىقتان، حالىق ونى مويىندامايدى.  «التىن توبشىدا» وسى كەزەڭ «ويراتتار مەن موڭعولداردىڭ» سوعىسى رەتىندە تاپتىشتەي باياندالعان.  وندا ەلبەگە قاعان  ايەل جالاسىمەن ويرات تايۋدى جازىقسىز ءولتىرىپ، كىناسىن جۋ ءۇشىن تايۋدىڭ ۇلدارى باتۋلا مەن ۇگەشىگە  ءتورت تۇمەندى بيلەتكەنى، وسى تۇمەندەردى باستاعان ەكەۋى ەلبەگە حاندى 1401 جىلى ءولتىرىپ، تاققا تالاسقانىن جازىپ: «موڭعولدىڭ ءبىر ءتور-ۇلىسىن ويراتتار الدى» دەپ ايتۋدىڭ ءمانىسى سول ەكەن»،– دەيدى (283-ب.). (كەيبىر دەرەكتەر ۇگەشىنى ويراتپەن وداقتاسقان قىرعىزداردىڭ بيلەۋشىسى دەيدى).

لين فون پال كىتابىندا شىعىس موڭعولدارىنىڭ وسى كەزدەرى جوشى ۇلىسىنان ارىقتاي ەسىمدى «تازا شىڭعىزحان تۇقىمىن» الدىرتقانى، بىراق  ونىڭ تەگى وسەتين دەگەن ءسوز بارىن جازادى. ۇگەشىنى ارىقتاي جەڭگەننەن باستاپ  ۇلىس ەكىگە ءبولىنىپ، ويرات حاندىعىن باتۋلا، ال قالقا-موڭعولدى ەل تەمىر حان بيلەدى دەيدى (ستەنلي لەن-پۋل ماقالاسىندا «ولجا تەمىر» دەلىنگەن).  1425 جىلى  ۇلىس تاعىنا وتىرعان اداي قاعان ويراتتاردى قايتا باعىندىرادى. الايدا، باتۋلاۇلى توعۇن 1438 جىلى  اداي حاندى قاپىدا ولتىرەدى. وسىلايشا، شىڭعىز تۇقىمىنىڭ «موڭعولدارى» مەن ويراتتار اراسىندا سوعىس يت جىعىسپەن جالعاسا بەرەدى. ەكى جاقتان دا تۋىستارىمەن رەنجىسكەن قولباسىلار قارسىلاستارى جاعىنا شىققان وقيعالار دا بارشىلىق. ماڭگىەلدىكتەردىڭ ءبىرىن-ءبىرى قۇيرەتۋىنە مۇددەلى  مين يمپەرياسى ەكى جاققا كەزەك كومەكتەسكەن.

ويراتتار توعۇنۇلى ەسەن تايشى باسقارعان 1440-1455 جىلداردا تىم كۇشەيەدى.  «التىن توبشى»: «سودان كەيىن ەسەن ءتايجى حان تاعىنا وتىرىپ ويرات پەن موڭعول ەكەۋىن الىپ، ۇسۇننىڭ ءۇش تۇمەن جۇرشىتتەرىن جاۋلاپ وزىنە باعىندىردى»،– دەيدى.  «شۇشىتتەردىڭ ءتور بيلىگىن قولعا الىپ، قايتىپ كەلە جاتقان جولدا، موڭعولمەن سوعىسۋعا اتتانىپ كەلە جاتقان قىتايدىڭ قاعانىن جولىقتىرعانىن، الگى مين يمپەراتورىن ەسەن تايشىنىڭ تۇتقىنداعانى» ايتىلادى. تاريحي دەرەكتەردە ەسەن تايشىنىڭ پەكين قالاسىن دا شابۋىلداعانى جازىلعان. ويراتتار وسى كەزدەرى  شىعىس تۇركستانداعى موعۇلستان جەرلەرىنە، توقماق حاندىعىنا شابۋىلدايدى. ءۇز تەمىر تايشى شۋ وزەنى اڭعارىن باسىپ الىپ، 1451 جىلى ابىلقايىر حاننىڭ استاناسى سىعاناق ماڭىنا كەلىپ سوعىسىپ، جەڭىسكە جەتەدى. ابىلقايىر حاننىڭ وسى سوعىستا جەڭىلۋى، ودان كەرەي مەن جانىبەك سۇلتانداردىڭ بولىنۋىنە، ءسويتىپ، قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىنا سەبەپ بولدى.

وسىلايشا، ويراتتار تاسى ورگە دومالاپ تۇرعان شاقتا  ءوز اراسىندا جانجال باستالعان. «التىن توبشى» بۇل تۋرالى: «ويراتتىڭ وڭ قولىنىڭ الاعا تەمىر چينسانى مەن سول قولىنىڭ قاتان تەمىر ەكەۋى: «ەسەن، سەن قاعان بولدىڭ. ءتايجى شەنىڭدى بىزگە بەر!»،– دەيدى. سويتكەندە ءتايجى: «شەنىمدى ءوز بالاما بەرەمىن!»، دەپ ولارعا بەرمەي قويادى. ولار ءبۇي دەيدى: «الاعا تەمىردىڭ باھادۇرلەرى مەن  قاتان تەمىردىڭ قايتپاس جۇرەگىنىڭ، ابادۇرعان سەچەننىڭ ايلاسىمەن ويرات، موڭعول ەكەۋىنىڭ ءتورىن قاتار الىپ، قاعان تاعىنا وتىردىڭ سەن! جالعىز سەنىڭ كۇشىڭ بە ەدى؟!»،– دەپ، شەرىك قۇرىپ كەلىپ، شابۋىلدايدى. ەسەن قاشىپ قۇتىلادى. ايەل، بالا، مالىن ولجالاپ الادى… سودان كەيىن ەسەن ءتايجى جاپادان-جالعىز ارىپ جۇرگەن كەزىندە سورسۇننىڭ ۇيىنە كەلىپ، ايران ءىشىپ، شىعىپ بارا جاتقانىن سورسۇننىڭ كەمپىرى كورىپ، ەسەندى تانىپ، سورسۇننىڭ ۇلى بۇعۇن ونى ولتىرەدى»،– دەيدى (297-ب.). ءسويتىپ، تۋلي ۇلىسى مەن ۇگەتاي ۇلىسىن بيلەپ، ءشۇرشىتتىڭ ءبىرازىن جاۋلاپ، قىتاي يمپەراتورىن تۇتقىنداپ، پەكيندى شاپقان ەسەن، ءوزىن «قاعان» جاريالايمىن دەپ، ءوز تايپالاستارىنىڭ قولىنان قازا بولادى.

شەجىرە، تاريحي زەرتتەۋلەردىڭ بارشاسىندا وسى 1400 جىلداردان باستاپ شىڭعىز حان ۇرپاقتارى باسقاراتىن حالىق «موڭعولدار» دەلىنىپ،  ويراتتار تەك ءوز تايپاسى اتاۋىمەن اتالادى. وسىلايشا ءبولىپ اتاۋ 1912 جىلعا دەيىن جالعاسىپ، تەك 1912 جىلعى قۇرىلتايدان كەيىن عانا ويراتتار «موڭعولدار قۇرامىندا» اتالا باستاعانىن كورەمىز.

ارينە، ويراتتاردىڭ كۇشەيۋى 1400 جىلى ەلبەك قاعاننىڭ ۇگەشى مەن باتۋلاعا ويراتتىڭ ءتورت تۇمەنىن باسقارتۋى سەبەبىنەن عانا بولماسا كەرەك. مىسالى قازىرگى موڭعوليا تاريحشىسى ب.باابار 2006 جىلى جازعان «موڭعولدار تاريحى» ەڭبەگىندە «شىڭعىز حان كەزىندە موڭعوليا جەرىندە 40 تايپا (تۇمەن) ەل جانە ءتورت ويرات رۋى بولعانىن، ال شىڭعىز حاننىڭ باتىسقا جورىعىنان كەيىن  التى تۇمەن «موڭعول» مەن ويراتتىڭ ءتورت تۇمەنى قالعانىن»  جازادى. «قىرىق تۇمەن موڭعول، ءتورت تۇمەن ويرات» دەگەن دەرەكتەر «التىن توبشىدا» دا  بار (268-ب.). «جامي`ات-تاۋاريحتا» ويرات تايپاسى جايىندا: «يۋرتوم ي مەستو پرەبىۆانيەم ەتيح ويراتسكيح پلەمەن بىلو ۆوسميرەچە (سەكيز-مۋرەن).  نەسموتريا نا  تو، چتو يح يازىك مونگولسكي («تيۋركسكي»  دەپ تۇسىنىڭىزدەر. ح.ق-ا.), ون يمەەت نەبولشۋيۋ رازنيتسۋ وت يازىكا درۋگيح مونگولسكيح پلەمەن، ناپريمەر تاكۋيۋ: نوج درۋگيە تيۋركي نازىۆايۋت كيتۋگا، ا وني گوۆوريات مۋداگا. پودوبنىح ەتيم سلوۆام سۋششەستۆۋەت منوجەستۆو درۋگيح» دەگەن ء(ى ت.1ك.118-ب.). باتۋدىڭ باتىسقا جورىعىنا، قۇبىلايدىڭ وڭتۇستىك قىتاي مەن بيرما، ياۆا جورىقتارىنا دا نەگىزىنەن الگى التى «موڭعول» تۇمەندەرى قاتىسىپ، ال شەت ايماقتا جاتقان ءتورت تۇمەن ويراتتار كوپ قاتىسپاي، كۇشتەرى ساقتالعان سىڭايلى. مەڭگۋ قاعان ورداسىندا شىڭعىز تۇقىمىمەن قاتار «گوريوتتاردىڭ» عانا اق بيەلەر سۇتىنەن جاسالعان قىمىز ءىشۋى» سىرى وسىدا بولسا كەرەك. بۇرىنعى ادەتپەن «ءتورت تۇمەن» دەلىنگەنىمەن، شىعىستاعى تۋلي مەن ۇگەتاي ۇلىستارىن الىپ، ءشۇرشىت پەن  قىتايعا، جوشى مەن شاعاتاي ۇلىستارىنا دا شابۋىلداۋى ويراتتار سانىنىڭ  كەيىنگى ەكى عاسىردا تىم وسكەنىن كورسەتەدى.

 

دايان قاعاننان لەگدەن حانعا شەيىن   

 

مانداعۇل قاعان 1463 جىلى قايتىس بولىپ،  قالقا موڭعولدارىندا  جەسىرى ماندۇقاي 9 جىل ءتور ءىسىن قولعا الادى. تۋلي ۇرپاعىنان قالعانى تەك اداي قاعاننىڭ شوپشەگى جەتى جاسار باتۋ ماڭگى (موڭكە) بولعاندىقتان، وعان «تابانى ءۇش قابات ەتىك كيگىزىپ»، امەڭگەرلىك جول-جوسىنىمەن  بالاعا تۇرمىسقا شىعىپ، 1470 جىلى تاققا وتىرعىزادى. 1543 جىلعا دەيىن بيلىك قۇرىپ، 44 جاسىندا قايتقان باتۋ ماڭگى تاريحتا دايان (تايان) اتىمەن بەلگىلى. بۇل   – بۇددا ءدىنى اسەرىمەن سانسكريت تىلىندە بەرىلگەن لاقاب ەسىمى ەكەن. دايان حان  تۋلي مەن ۇگەتاي ۇلىستارىنىڭ شاشىراپ كەتكەن وردوس،تاڭعۇت، التاي، ت.ب. ايماقتارىن قايتا بىرىكتىرۋ ءۇشىن ءتۇرلى ماڭگىەلدىك رۋلاردىڭ باسشىلارىمەن كوپ جىلدار بويىنا سوعىستار جۇرگىزدى. مۇنىمەن قاتار، ويراتتاردىڭ كوبىن جوڭعارياعا، ىلە وزەنى ايماعىنا قۋىپ، ءبىر بولىگىن ءوز قاراماعىنا قوسىپ الادى. ويراتتاردان ىعىسقان ىلەدەگى قىرعىزدار 1470-1480 جىلداردا تيان-شان تاۋىنداعى ىستىق كول وڭىرىنە قونىس اۋدارادى. دايان بيلىگى كەزىندە قىتايمەن ساۋدا جاساسۋ جاندانادى، تايپا باسشىلارىنىڭ بولشەكتەنۋى ءبىرشاما تىيىلادى. الايدا، 1504 جىلى وڭتۇستىكتەگى تايپالار كوتەرىلىس شىعارىپ، دايان حان ولارمەن بەس جىل بويىنا سوعىسادى. وسى سەبەپتەن ول حان ورداسىن قالقادان وردوس جەرىنە كوشىرەدى.

سول زامانعى مەملەكەت  باسقارۋدىڭ  داستۇرىنە ساي  دايان قاعان بيلىگىندەگى مەملەكەتتى ون ءبىر ۇلىنا ءبولىپ بەرەدى. وڭتۇستىكتەگى وردوستى ۇلكەن ۇلدارى، ەلدىڭ سولتۇستىگىندەگى اۋدانداردى كىشى ۇلدارى يەمدەنەدى. ماڭگىەل مەملەكەتى تاريحىندا دايان قاعاننان سوڭعى حاندار (1544 جىلدان باستاپ) بۇكىلحالىقتىق ەمەس، بەلگىلى ءبىر تايپا، رۋلاردىڭ عانا بيلەۋشىلەرى بولادى. 1634 جىلى مانجۇرلار جاۋلاپ العانشا، بۇل ۇساق حاندار (دايان ۇرپاقتارى) بىرىمەن-ءبىرى قىرقىسىپ، كومەككە كەيدە قىتاي اسكەرىن دە شاقىرۋمەن بولدى. سونىمەن قاتار تيبەتتەگى ءدىني اعىمداردىڭ جانجالىنا شاقىرىلىپ، ەكىنشى جاقتان بارعان ويراتتارمەن دە قاقتىعىسادى.

داياننىڭ بارىسبولات ۇلىنان تۋعان نەمەرەسى، تۇمەت تايپاسىنىڭ باسشىسى  التىن حان (1507-1583)  تۇسىندا ۇلىس ءبىرشاما قالپىنا كەلتىرىلەدى. قىتاي مەن ويراتتارعا قارسى جورىقتار جاسالىنادى، تيبەت ماڭىنداعى امدو، تاڭعۇت، سارى ۇيعىر جەرلەرى ۇلىسقا قايتا قوسىپ الىنادى. قىتاي قالالارىن ءجيى شاپقاندىقتان، مين يمپەرياسى التىن حانعا سالىق تولەۋگە ءماجبۇر بولىپ، وعان «ءسۇي-ۋاڭ» (كىشپەيىل جانە ءادىل) دەگەن اتاعىن بەرەدى. تيبەتتەگى ءدىن ماسەلەسىنە دە ىقپال ەتكەندىكتەن، التىن حاننىڭ نەمەرەسى جوندان جامسون 1588 جىلى قايتىس بولعان 3-ءشى دالاي-لامانىڭ قايتا تۋعان «قۇبىلعانى» دەپ تانىلىپ، 1603 جىلى تيبەتكە الدىرىلىپ، 4-ءشى دالاي-لاما ەتىپ وتىرعىزىلادى. التىن حانمەن قازاق حاندارى دا ويراتتارعا قارسى سوعىس وداعىن جاساسىپ، قۇداندالدىق قاتىناستار ورناتقان ەكەن.

الايدا، بۇدان كەيىنگى كەزەڭدە ءبىر ورتالىقتان باسقارۋ قايتادان السىرەيدى. ال سولتۇستىك-شىعىستاعى، باياعىدا قامباقاي قاعاندى، ۇكىن بارقاقتى «اعاش ەسەككە» شەگەلەپ ولتىرگەن التان حان – تسزين يمپەرياسىنىڭ حالقى شۇرشىتتەر قايتا كۇشەيىپ، «مانجۇر» اتالىنىپ تاريح ساحناسىنا قايتا شىققان ەدى.

«التىن توبشى» اۆتورى ءوز زامانىنداعى بايىرعى تايپالاردى ايتا كەلە: «وزگە ۇلىستان كىرگەن موڭعول، قىتايدى قارعۇد قاراچين دەپ اتايدى. اۋەلدەن ساقار مەن قاراچين ەكەۋى ۇلىس بولىپ بىرىكپەگەن» دەپ، قاراچيندەردىڭ مانجۇر بيلەۋشىسىنە: «مانجۋ، قاراچين ءبىز ەكى ۇلىسىمىز تاتۋلىقتا بولىپ، ءتور بيلىگىن بىرىكتىرىپ ۇستايىق!»، – دەپ ەلشى جىبەرگەنىن جازعان.مۇنى ەستىگەن ساقارلار: «قاراشىن مانجۇرعا بىرىكسە، ەرىكسىز ۇلكەن قاتەلىككە ۇرىنادى!»، دەپ، اقىر اياعىندا ساقار مەن قاراشىن اراسىندا داۋ بولىپ، اجىراسقان ەكەن. الايدا قاراشىن نوياندارى ەكىنشى رەت ەلشى جىبەرىپ، ءوز ۇلىستارىمەن مانجۇر (دايتسين) ۇلىسىنا قوسىلادى. «انت بەرىسكەن حاتتا: «مانجۋ، قاراچين ءبىزدىڭ ەكى ۇلىس ءبىر بايلاممەن ءجۇرۋ ءۇشىن، تاڭىرگە اق جىلقى، جەرگە قارا سيىر شالىپ، ءبىر اياققا اراق قۇيىپ سيىنىپ، ءتور بيلىگىن بىرىكتىرىپ، ءبىتىم ەتتىك!»،– دەپ جازعان»، – دەيدى «التىن توبشى» (329-ب). وسىلايشا كىرمە حالىق قاراشىنداردىڭ 1628 جىلى مانجۇرلارعا ءبىر ەل بولۋعا انتتاسۋىنان كەيىن مانجۇرلار 1634 جىلى ەل استاناسى ورنالاسقان جانە بىرىگۋگە كەلىسپەگەن لەگدەن حان يەلىگى وردوس ولكەسىن شابادى. شاقار حانى لەگدەن شىڭعىز حان ۇرپاقتارىن تاۋەلسىزدىكتى قورعاۋعا شاقىرىپ، وتارشىلدارعا قارسىلىق كورسەتۋگە تىرىسقانمەن، مانجۇرلار مەن قاراشىنداردان جەڭىلىپ، تيبەتكە كەتىپ، 1634 جىلى سول جاقتا قايتىس بولادى.  لەگدەن ولىمىمەن  يۋان يمپەرياسىن قۇرعان قۇبىلاي ۇرپاعىنىڭ بيلىگى تامامدالادى.

تۋلي ۇلىسىنىڭ ءبىر پۇشپاعىنا بيلىك ەتىپ، تۋىستارىنىڭ دا باسىن قوسۋعا شاماسى كەلمەگەن لەگدەن ءوز ەسىمىنە «قۇتۇقتى» (قۇتتى) دەگەن ءسوزدى قوسقانىن مىسە تۇتپاي تاعى: «دانىشپان شىڭعىز تايمين شەشەن، شارتاراپتىڭ سوعىس جانجالىن جەڭۋشى – تايسۇن ءتاڭىردىڭ ءتاڭىرى، دۇنيە ءجۇزىنىڭ حۋرمۋزداسى، التىن كۇپشەكتى اۋدارۋشى نومۇڭ قاعان» دەگەن دە اتاقتار الىپ، كەزىندەگى حورەزم شاھى مۇحاممەدتى باسىپ وزىپتى. نەگىزىنەن، تاريحتان بايقالارى – بيلەۋشى ءالجۋاز بولعان سايىن، وزىنە نە ءتۇرلى اتاقتاردى جاپسىرۋ ارقىلى ەل الدىندا مىقتى كورىنبەككە تىرىسادى ەكەن. اسىرەسە: «التىن كۇپشەكتى اۋدارۋشى»، «نومۇڭ قاعان» دەگەن ەكى اتاق تيبەتتىك ءدىننىڭ تۇسىنىگىندە تىم جوعارى مارتەبەلەر…

تۋلي ۇلىسىنداعى  شىڭعىز حان ۇرپاقتارى 1636 جىلى  مانجۇردىڭ اباقاي حانىن  «ۇلى حان» دەپ مويىندايتىندارىن ايتىپ، وعان لەگدەننەن قالعان يۋان يمپەرياسىنىڭ ءمورىن تاپسىرۋعا ەلشى جىبەرەدى. اباقاي ءمور مەن لاۋازىمدى قابىل الىپ، ماڭگىەلدىك تايپالار باسشىلارىنىڭ مۇراگەرلىگىنە، جەرلەرىنە، ءومىر سالتىنا تيمەۋگە ۋادەسىن بەرەدى. ءسويتىپ، ماڭگىەل قاراشاڭىراعىنىڭ وڭتۇستىك بولىگى وردوس مانجۇر-قىتايلىق جاڭا تسين يمپەرياسىنىڭ قول استىنا الىنىپ، ال سولتۇستىگى ۋاقىتشا دەربەستىگىن ساقتاپ قالادى.

وسى ايتىلعانداردان مىناداي قورىتىندى شىعادى: 1. ءحVىى عاسىردا تۋلي ۇلىسىنىڭ شىعىسىندا «وزگە ۇلىستان كىرگەن «قارعۇد قاراچين» دەپ اتالاتىن» حالىق بولعان; 2. وسى كىرمە حالىقتىڭ 1628 جىلى شاقىرۋىن سىلتاۋ ەتىپ، 1634 جىلى مانجۇرلار تۋلي ۇلىسىن جاۋلاعان، ولارعا لەگدەن حان قارسى تۇرماق بولعان; 3. تۋلي ۇلىسىمەن بىرىگىپ كۇش العاننان سوڭ عانا مانجۇرلار قىتايدى جاۋلاۋعا بەل بۋعان; 4. مانجۇرلارمەن «ەكى ۇلىسىمىز تاتۋلىقتا بولىپ، ءتور بيلىگىن بىرىكتىرىپ ۇستايىق!»،  دەگەن كەلىسىم بولعاندىقتان، جاۋلانعان قىتاي ەلىن ماڭگىەلدىكتەر دە بىرلەسىپ باسقارعان بولۋعا ءتيىس. ارينە، ۋاقىت وتە كەلە مانجۇرلار قىتايلانىپ، مانجۇرمەن وداقتىڭ قىتايعا وتار بولۋعا اۋىسارىن ماڭگىەلدىكتەر بىلمەگەن.

الايدا جوڭعار ويراتتارىنىڭ «ماڭگىەل مەملەكەتىن قالپىنا كەلتىرۋ» ۇرانىمەن جاساعان ارەكەتتەرىنەن سەسكەنگەن قالقا بيلەۋشىلەرى دە رەسەيدىڭ نەمەسە تسين يمپەرياسىنىڭ قول استىنا كىرمەككە كەڭەسەدى. ءۇندىر-گەگەن زانابازار  قالقالىق بيلەۋشىلەردى ۇگىتتەپ، ءدىنى مەن سالتى جاقىن مانجۇرلاردىڭ قول استىنا كىرۋگە كوندىرەدى. 1691 جىلى دولون  كولىندە بولعان جيىن شەشىمى بويىنشا ماڭگىەل  جەرى تسين يمپەرياسىنىڭ يەلىگىنە ءوتىپ، تايپا كوسەمدەرى مانجۇر-قىتايلىق اتاق-شەندەر الادى. قالقالىقتار ءوز ماڭگىەلدىك ويرات تايپاسىنىڭ  «قاماع ماڭگىەل ۇلىسىن قۇرامىز» دەۋىنەن شوشىپ، مانجۇر بيلىگىن قالاۋىنا قاراعاندا، سول كەزدەرى ۇلىستىڭ  اسىرەسە شىعىس ايماقتارىنا تۇڭعىس-مانجۇرلىق حالىقتاردىڭ تىم مول ورنالاسقانى  بايقالادى.

 

ويراتتىڭ ءۇش حاندىعى

دايان قاعان كەزىنەن باتىستاعى تارباعاتاي، ىلە اڭعارىنا، جوڭعاريا ولكەلەرىنە ىعىستىرىلعان ويراتتار ءحVىى عاسىر باسىندا تاعى كۇشەيەدى. بۇل ولاردىڭ ءوز ورتاسىندا جايىلىمعا، بيلىككە تالاسىن تۋدىرادى. سوندىقتان، ويرات تورعاۋىتتارىنىڭ ءتورت رۋىن حو ورلىك تايشى  رەسەي قاراماعىنداعى ەدىل وزەنى بويىنا 1628 جىلى قونىستاندىرىپ، جەكە حاندىق قۇرادى. العاشقىدا ورىس قالا، بەكىنىستەرىن شاپقان ويراتتار كەيىننەن رەسەيدىڭ كاۆكاز، قىرىم جەرلەرىن جاۋلاۋىنا كومەكتەسەدى.

جوڭعاريادا ويراتتىڭ شوروس رۋىنان شىققان باتىر قونتايشى كۇشەيىپ، 1638 جىلى ءوزىن بۇكىلويرات حانى دەپ جاريالايدى. بۇعان كەلىسپەگەن حوشۋت نويانى تورەبەك (تۋرەبەحۋ)  100 مىڭ  رۋلاستارىن باستاپ، تيبەتكە قونىس اۋدارادى. (حوشۋتتاردىڭ بايباعىس باتىر مەن ونىڭ ۇلدارى شەشەن حان مەن ابلاي تايشى باسقارعان ۇلكەن بولىگى جوڭعاريادا قالعان). حوشۋت تورەبەك نويان تيبەتتەگى «قىزىلقالپاقتى» جانە «سارىقالپاقتىلار» ءدىني اعىمدارىنىڭ جانجالدارىن رەتتەۋگە كوپ ەڭبەك جاسايدى. اقىرى 1642 جىلى دالاي-لامانى ءدىن باسشىلىعىمەن قاتار تيبەتتەگى ۇكىمەتتى دە باسقارۋعا كوندىرەدى. (بۇرىندارى بولماعان مۇنداي باسقارۋ 2012 جىلعا دەيىن جالعاسقانى بەلگىلى). ءوزى «مەملەكەتتىك نۇسقاۋشى» (گۋشي) لاۋازىمىن العان تورەبەك قارتايعان شاعىندا ەكى ۇلىنىڭ ءبىرىن ورتالىق تيبەتتىڭ، ەكىنشىسىن كوكنۇر ايماعىنىڭ حانى قىلادى.  ال 1643 جىلى تيبەت ۇكىمەتىنىڭ وكىلدەرى ويرات اسكەرىنىڭ قورعاۋىمەن، ءالى دە پەكيندى الماي، مۋكدەن قالاسىن ۋاقىتشا ورتالىق ەتكەن مانجۇر يمپەراتورىنا ەلشىلەر جىبەرىپ، سىيلىقتار تاپسىرادى.

ويراتتاردىڭ شوروس رۋىنىڭ تايشىلارى بيلىگىن جۇرگىزگەن التاي ايماعىنىڭ جوڭعار (سول قول) اتالۋى وسى تورەبەك گۋشي حاننىڭ تيبەتكە كەتىپ، باروڭ عار (وڭ قول)  اتالۋىنا بايلانىستى سياقتى. بۇل ءحVىىى عاسىرداعى كوكنۇرلىق وقىمىستى ەشەي بالشورانىڭ «پاگسام-چجونسان» شىعارماسىنداعى: «مونگولى ۆ پرەدەلاح رەك يلي ي ەرچەد (ەرتىس) وبرازوۆالي پودداننىح كنياجەسكوگو رودا چوروس لەۆوي ستورونى – جونگارا; مونگولى ۆ پرەدەلاح كۋكۋ-نورا ي حاتۋن-گولا (حۋانحە وزەنى) – پودداننىح كنياجەسكوگو رودا گالگاس (پلەمەني) حوشۋتوۆ پراۆوي ستورونى – بارونگارا; كنياجەسكي رود تورگوتوۆ – ۆ دولينە رەكي ەجيل (ەدىل) نا سەۆەرنوي ستورونە ي ۆ وبلاستي جال تارباگاچي (تارباعاتاي) ۆمەستە س پودداننىمي»،– دەگەن سوزدەردەن بايقالادى. الايدا، تارباعاتاي ايماعىنىڭ «جوڭعار» اتالۋى وسى ولكەنىڭ ۇگەتاي ۇلىسىنان الىنىپ، تۋلي ۇلىسىنا قوسىلىنعان كەزدە («سول قانات») بولۋى دا مۇمكىن.

وسىلايشا، ءحVىى عاسىر ورتاسىندا ءدال ىرگەسىندە  ءۇش حاندىق قۇرىپ داۋرەندەگەن ويراتتارمەن قازاق حاندىعىنىڭ نەشە عاسىر بويعى سوعىستاردا قازاق حالقىنىڭ جويىلىپ كەتپەي، امان قالۋى  – «الەمدىك  تاريحتاعى فەنومەن» دەپ باعالانۋعا ءتيىس ەدى. الايدا  رەسەيگە جالتاقتاعان تاريحشىلارىمىز بۇل ماسەلەنى الەمدىك ساياساتپەن، تاريحپەن بايلانىستىرماي، تەك «ەكى كوشپەندى ەل اراسىندا بولعان ادەتتەگى سوعىس» رەتىندە عانا ءتۇسىندىرىپ كەلەدى.

1451 جىلى دەشتى قىپشاق حانى ابىلقايىردى سىعاناق قالاسى ماڭىنداعى كوك كۇمبەز جانىندا (بۇل – ۇرىس حان ولتىرگەن يساتايۇلى جىر قۇتلۇ قياتتىڭ  كەسەنەسى دەگەن پىكىرلەر بار) جەڭگەن ويراتتار 1630 جىلداردا دا سىرداريا، ارال تەڭىزى ماڭايىندا بولعانىن ابىلعازى باھادۇردىڭ: «ءار نارسە سەبەپ بولىپ ءبىر جىلى قالماقتىڭ اراسىندا بولدىم. سوندا مونعولدىڭ ادەت-عۇرپىن، ءتىلىن جاقسى ۇيرەندىم» دەۋىنەن بايقايمىز («تۇرك شەجىرەسى»، 30-ب.). ارينە، ول ويراتتاردى بۇرىنعى، شىعىس تۇركتەرىن جالپىلاي  «ماڭگىەلدىكتەر» دەيتىن ادەتپەن اتاعان. سونداي-اق، ابىلعازى شەجىرەسىندە، ول كەيىنىرەك، حيۋا حانى بولعان كەزدە دە «قالماقتاردىڭ»  قيات، ۇرگەنش،ت.ب. قالالاردى شاۋىپ، توناپ كەتكەنى، ابىلعازىنىڭ ولارمەن ەكى رەت سوعىسىپ جەڭگەنى ايتىلعان. بۇل ارادا ويراتتاردىڭ «قالماق» دەلىنۋى، «شەجىرەنىڭ» سوڭعى تاراۋلارىن ابىلعازىنىڭ ءوزى ەمەس، بالاسى جازعاننان بولسا كەرەك. قازاقتىڭ حانى سالقام ءجاڭىردىڭ  جوڭعارلارمەن سوعىستا قازا تاباتىنى دا وسى كەزەڭ.

ەلدەرىنە شابۋىلداعان ويراتتاردى قازاق پەن قىرعىز حالقى «قالماقتار» دەپ اتاعان. قازاق پەن قىرعىز ەپوستارىندا ولار ەشقاشان «موڭعول» دەلىنبەيدى. شاكەرىم «شەجىرەسىندە»: «قالماق» دەگەندەر شىڭعىز حان «تامام ماعولدى تۇگەلدەپ العاندا وتىرىقشى بولىپ قالعان تۇركتەر كوشىپ قاشۋعا جەرىن قيماي ءبىرتالاي ەل ماعولعا قاراپ قالدى.1300 جىلدار شاماسىندا ول قالعاندار، ونيۋت، جالايىر، نايمان، كەرەي دەگەندەر ءار ءتۇرلى رۋلاردان ەدى. سول سەبەپتەن ولار قالماق دەپ اتالدى. قالماق دەگەن «قالعاندار»  دەگەن ءسوز. ولاردىڭ «ويرات قالماق» اتانعان سەبەبى، ماعولدار كۇنباتىسقا قويعان اسكەرلەرىن ويرات دەپ اتاۋشى ەدى. سوعان ارالاسقاننان ويرات اتاندى. قالماقتىڭ ءتۇبى ويرات دەگەن ءسوز سونان شىققان»،– دەسە (18-ب.), ال «قالماق ءھام تەلەۋىت» تاراۋىندا: «تەلەت كولىندەگى التاي تۇركتەرىن ورىستار قالماق دەيدى. ءبىزدىڭ قازاق بىلەۋىت قالماق دەيدى. ولار وزەرىن ويرات دەيدى. كەيدە «التاي كىشى» (كىسى) دەيدى. شولسمانداعىلار وزدەرىن تەلەس دەيدى. سول قالماقتار – ءبىزدىڭ قازاقپەن جاقىن تۇقىمداس ەل. قالماق دەگەن «قالعان» دەگەن سوزدەن دەپ جوعارىدا ايتىلدى. ونىڭ رۋلارى ارعىن، نايمان، قىپشاق، كەرەيت، مەركىت، قان، موندۋس، ارا، توتوش، شاپتى، تونشون، المات، كەبەك، قودۋ، پايلاعاس، ايتتاس، قۇرتتى، ساقال، تەلەس، ايداق، قىرعىز، سويۋو، موڭعول، سارت. تىلدەرى ەسكى تۇركشە، بىراق موڭعولعا كوپ قاراعاندىقتان ماعول ءتىلى قوسىلعان. جانە سوندا تەلەۋىت دەگەنى بار، ولار وزدەرىن تەلەۋيت، ياكي قارا قالماق دەسەدى. قالماقتار ولاردى تولەڭگىت دەيدى»،– دەپ جازعان. الايدا، ءۇش حاندىق قۇرعان ويرات تايپاسى رۋلارىنىڭ ىشىندە شاكەرىم جازعان رۋلار اتالماعان.

كەيىنگى كەزدەگى زەرتتەۋشىلەردىڭ كەيبىرىنىڭ پىكىرىنشە «قالماق» دەگەن اتاۋ 1771 جىلى قىستا رەسەيدىڭ وكتەم ساياساتىنا شىداماي، جوڭعارياعا قايتا اۋعان تورعاۋىت-ويراتتاردىڭ ەدىل بويىنان كوشپەي (ايازدان جارىلعان مۇزدان وزەندى «قىزىل سۋ» باسقاندىقتان)  «قالعان» بولىگىنە بەرىلگەن اتاۋ كورىنەدى… انىعى، «قالماق» – تازا تۇرك ءسوزى.

XVII عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ويراتتاردىڭ جوڭعار بولىگىنىڭ قونتايشىسى شوروس عالدان بوشىقتى  شىڭعىز حاننىڭ ماڭگىەل مەملەكەتىن (بارشا ماڭگىەل ۇلىسىن) قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ۇرانىن كوتەرەدى. باتىر قونتايشىنىڭ ۇلى، 1645 جىلى تۋعان عالدان جيىرما بەس جاسىنا دەيىن تيبەتتە ءدىني قىزمەت اتقارىپ، اعاسى سەڭگە 1670 جىلى قازا بولعان سوڭ، قازاقتاردىڭ كومەگىمەن جوڭعار ويراتتارىنىڭ بيلىگىنە كەلگەن ەدى.  كەزىندە شىڭعىز حان ءوزىنىڭ شەشەك (گۇل) ەسىمدى قىزىن ويرات تايپاسىنىڭ كوسەمى قۇتۇقا بەكتىڭ ۇلى تورەلشىگە بەرگەنى راس. سول سەبەپتەن ويرات كوسەمدەرى شىڭعىز حانعا جيەن دە بولار. الايدا شىڭعىز حان ۇرپاقتارى «ۇلى حان» مانسابىن بىرىنەن-ءبىرى قىزعانىپ جۇرگەندە، «قىزدان تۋعان» ويرات رۋباسىلارىنا بەرۋگە قايدان كونە قويسىن! سوندىقتان عالدان ءوز يدەياسىن ىسكە اسىرۋدى تيبەتكە كەتكەن حوشۋت ويراتتارىن بىرىكتىرۋدەن باستاماق بولادى. ءسويتىپ، ءوزى تورەبەك (گۋشا حان) ۇلدارىنىڭ ءبىرىنىڭ قىزىنا ۇيلەنىپ، ال ءوز قىزىن تورەبەك نەمەرەلەرىنىڭ بىرىنە قوسادى. الايدا عالدان قۇرماق «قاماع ماڭگىەل ۇلىسىندا» وزدەرىنە  «بىرىنشىلىك» تيمەسىن بىلگەن حوشۋت تورەبەك ۇرپاقتارى «ورتاق وگىزدەن، وڭاشا بۇزاۋ ارتىق» دەگەن ساياسات ۇستانادى. لحاساداعى ءدىنباسىلاردىڭ ۇگىتىنە قاراماستان، ولار عالدانعا باس يە قويماي، تەك ونىڭ قالقانى الۋ ارەكەتتەرىنە، تسين يمپەرياسىمەن سوعىسىنا ارالاسپاۋعا ۋادە بەرۋمەن شەكتەلەدى. كوك نۇر ويراتتارىن 1678 جىلى  كۇشپەن باعىندىرماق جوسپارىن تۋىستارى قولداماعاندىقتان، عالدان 30 مىڭ اسكەرىمەن 1679 جىلى شىعىس تۇركستان قالالارىن الۋعا اتتانادى. 1644 جىلى اكەسى باتىر قونتايشىنىڭ قازاق حانى سالقام جاڭگىردىڭ مىلتىقپەن قارۋلانعان شاعىن اسكەرىنەن جەڭىلىس تاپقانىن ەسكەرگەن عالدان ءوز اسكەرىن وتتى قارۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە قاتتى كوڭىل بولەدى. شىعىس تۇركستاندى العان سوڭ تۇرفان مەن جاركەنت قالالارىنداعى  كەندەردەن سەليترا، كۇكىرت الىپ وق-ءدارى جاساتادى، ورىس زاۋىتتارىمەن بايلانىسىپ مىلتىقتار ساتىپ الادى، سولاردىڭ ۇلگىسىن پايدالانىپ وزدەرى مىلتىق جاسايدى.

شىعىس تۇركستاندى العان سوڭ، عالدان ەسىمىنە قوسىلعان «بوشىقتى» ءسوزىن كەيبىر زەرتتەۋشىلەر موڭعولشا «قاسيەتتى» دەگەن ءسوز ەكەن دەيدى. قازىرگى موڭعول تىلىندە «قاسيەتتى» ءسوزى – اريۋن، ناندين دەلىنەدى. ادەتتە، ەلدى  جاۋلاۋشىلار  ءوزىن «قۇتقارۋشى» دەپ جاريالايدى عوي! مەنىڭشە، «بوشىقتى» – «بوساتۋشى، ەلگە بوستاندىق الىپ بەرۋشى» (ورىسشا «وسۆوبوديتەل») دەگەن ماعىناداعى  تۇرك ءسوزى. دتس 114: BOS`(بوش) – سۆوبودنىي; BOS`U (بوشۋ) – وسۆوبوجداتسيا، پولۋچات سۆوبودۋ: at  bos`udi   لوشاد وسۆوبوديلاس (وت پريۆيازي) (مق ءىىى 266);  ۆوS`AT  وت bوs`ا  وسۆوبوجدات: ol ءbulunuۇ bosatti ون وسۆوبوديل پلەننيكا (مق ءىى 307); ءۆوS`Uۇ (بوشۇع) – رازرەشەنيە، داۆاەموە سۋلتانوم پوسلۋ پري ەگو وتەزدە  (مق ءى 372).

و.ءسۇحبااتار «سوزدىگىندە» «گالدان – تيبەتتىڭ dga` ldan سوزى» دەگەنىنە دە كۇمان بار. قازىرگى موڭعول تىلىندە «گال» – وت دەگەن ءسوز. «عالىن» دەپ تە ايتىلادى. قازاقشا «جالىن» سوزىمەن ءبىر. م.قاشقاري «سوزدىگىندە» بار كونە تۇرك ءسوزى. دتس 227: JAL  وبجيگات، پريجيگات: kun juzug jaldi سولنتسە وبوجگلو ليتسو (مق ءىىى 63); JAL ۆسپىحيۆات، ۆوسپلامەنياتسيا: ot jaldi  وگون ۆسپىحنۋل (مق ءىىى 63); JALIN پلاميا: ot jalini  پلاميا وگنيا (مق ءىىى 23); ەندەشە، گالدان – وتتى، جالىندى دەگەن ءسوز.

1680 جىلدارى  تسين يمپەرياسى  قالقا حاندارىنىڭ دا بىرقاتارىن ءوز قول استىنا قاراۋعا كوندىرىپ ۇلگەرگەن ەدى.  باتىسىنان قاۋىپتەنگەن بولسا كەرەك، گالدان بوشىقتى 1682-1684 جىلدارى قازاق جەرىنە شابۋل جاساپ، سايرام بەكىنىسىن الادى. ماقساتى قالقانى الۋ بولعاندىقتان، قازاق جەرىنە ودان ءارى ەنبەيدى. بايقار بولساق، ويراتتار مەن قازاق ەلى اراسىنداعى 1451 جىلدان  باستالعان ەكى ءجۇز جىلدىق سوعىستىڭ العاشقى 150 جىلىندا ويراتتار شىڭعىز حان قاراشاڭىراعىنداعى بيلىكتى الۋ جولىندا ماتەريالدىق كۇش-قۋات الار تابىس كوزى رەتىندە قازاق جەرىن وقتىن-وقتىن شاۋىپ وتىرعان.

عالدان قالقاداعى  جاساقتى مەن تۇشەتۋ حاندارىنىڭ ءوز ارا جانجالدارىنا ارالاسىپ، 1688 جىلى قالقاعا كىرەدى. جاساقتى حانىمەن بىرىگىپ تۋشەتۋ حانى شيمەت دورجىنى جەڭەدى. عالدان بيلىگىن مويىنداۋدان باس تارتقان تۋشەتۋ حانى تسين يمپەرياسىنىڭ شەكاراسىنا بارىپ، كۇللى حالقىمەن قول استىنا الۋعا ءوتىنىش جاسايدى. كەلەسى ءبىر-ەكى جىلدا وزگە ماڭگىەلدىك ۇساق بيلەۋشىلەر دە مانجۇر-قىتاي قاراماعىنا وتەدى. قالقالىقتاردىڭ تاعى ءبىر بولىگى كوكنۇرداعى تورەبەك ۇلدارى بيلىگىندەگى ويراتتارعا، تاعى  ءبىر بولىگى رەسەي جەرىنە كەتەدى.

1689 جىلى نەرچينسك قالاسىندا رەسەي مەن تسين يمپەريالارى اراسىندا كەلىسىم شارت جاسالىپ، وزدەرىنىڭ ازيانىڭ وسى وڭىرىندەگى وتارلاۋ، ىقپال ەتۋ ايماقتارىن بولىسەدى. شارتتا  قازاق ورداسى رەسەيگە تيەسىلى،  جوڭعار ويراتتارى تسين يمپەرياسىنا تيەسىلى دەپ بەلگىلەنەدى. وسى 1689 جىلى تسين يمپەراتورى تيبەتتەگى ءدىن يەلەرى ارقىلى عالدان بوشىقتىعا تسين بوداندىعىن قابىلداۋعا ۇسىنىس جاسايدى.

ارينە، عالدان بۇل ۇسىنىستى قابىل المايدى. اسكەري كومەك سۇراپ عالداننىڭ ماسكەۋگە دە ەلشىلىك جىبەرگەنىنەن ەش ناتيجە بولمايدى. الايدا عالدان اسكەرىنىڭ جارتىسى مىلتىقپەن قارۋلانعانىنا قاراعاندا، ونىڭ رەسەي زاۋىتتارىمەن ساۋدا-ساتتىعى بولعانى بايقالادى. قالقاداعى بيلىكتى عالداننىڭ باسىپ الۋىنان قاۋىپتەنگەن مانجۇر-قىتاي ۇكىمەتى وعان قارسى قالىڭ اسكەر اتتاندىرادى. پەكيندەگى رەسەي ەلشىسىنە تسين ۇكىمەتى عالدانعا كومەكتەسۋ – 1689 جىلعى شارتتى بۇزۋ بولىپ سانالاتىنىن ەسكەرتەدى. عالدان اسكەرى قالقانىڭ سولتۇستىك-شىعىسىنداعى  ولجا وزەنىندە تۇرعاندىقتان،  مانجۇرلاردىڭ اتا-جۇرتىنا دا قاۋىپ تونگەن ەدى.  تسين يمپەراتورى  1690 جىلى جازدا قۇرامىندا قالقا مەن وردوس ماڭگىەلدىكتەرى بار مانجۇر-قىتاي قولىنىڭ ءبىرىن  مانجۇريادان كەرولەڭ، ەكىنشىسىن وڭتۇستىكتەن (قىتايدان) تولى وزەنى باعىتىنا اتتاندىرادى. 26 شىلدەدە شابۋىلىن باستاعان بۇل اسكەردى سانى بىرنەشە ەسە از عالداننىڭ اسكەرى جويىپ جىبەرەدى. تسين يمپەراتورىنىڭ ءوزى باستاپ كەلگەن بەس ەسە كوپ اسكەرمەن تامىز ايىندا ۇلان بۇتۇنداعى ءتورت كۇندىك سوعىستا دا جوڭعار اسكەرى بەرىلە قويمايدى. 1691 جىلى قوبداعا كەلگەن عالدان اسكەرىنىڭ قولىندا  ءالى  دە قالقانىڭ ءبىر   بولىگى قالىپ، باسقا اۋداندارىن دا الۋ مۇمكىندىگى بار ەدى. وسى سەبەپتى مانجۇر-قىتاي يمپەراتورى 1991 جىلعى مامىر ايىندا دولون نوردا قالقا حاندارى مەن نوياندارىنىڭ جيىنىن شاقىرتىپ، قالقانىڭ تسين يمپەرياسى قۇرامىنا ەنۋىن زاڭداستىرادى. سوندىقتان، عالداننىڭ 1692 جىلى قالقا بيلەۋشىلەرىن ءوز جاعىنا تارتۋ ارەكەتتەرىنەن ناتيجە شىقپادى. ونىڭ ورىس قالالارى يركۋتسك، توبىل، نەرچينسكىگە، ءتىپتى ماسكەۋگە دە ەلشىلىك جىبەرۋى  ەش ناتيجە بەرمەدى. بۇل كەزدە جوڭعارياداعى بيلىكتى عالداننىڭ اعاسى  سەڭگەنىڭ ۇلى سىبان رابدان الىپ قويعاندىقتان، ول جاقتان دا ەشقانداي كومەك كەلمەيدى. 1693-94 جىلدارى عالداننىڭ كەيبىر قولباسىلارى قاراماعىنداعى اسكەرىمەن تسين يمپەرياسىنا، جوڭعارياداعى جاڭا بيلەۋشى سىبان رابدانعا قاشا باستايدى. اسكەرى ازىقسىز قالعان عالدان 1995 جىلى تيبەت پەن كوك نۇرداعى حوشۋت ويراتتارىنا قاراي بەت تۇزەمەك بولادى. مۇنى اڭداعان تسين ۇكىمەتى ونىڭ وڭتۇستىككە جولىن كەسۋ ءۇشىن گانسۋ اۋدانىنا اسكەر جىبەرەدى. مۇنىمەن قاتار مانجۇر-قىتاي ۇكىمەتى ماڭگىەلدىكتەر مەن وزگە دە بۇددا دىنىنە سەنەتىن حالىقتار ورتاسىندا «عالدان مۇسىلمان ءدىنىن قابىلداپتى»، «ورىستاردان 60 مىڭ مىلتىق الىپتى» دەگەن سياقتى جالعان اقپاراتتار تاراتادى.

تسين يمپەراتورىنىڭ 1995  جىلى قازان ايىندا ەكى باعىتتا اتتاندىرعان اسكەرلەرى قالىڭ قار جاۋعاندىقتان، جورىقتارىن توقتاتۋعا ءماجبۇر بولادى. 1696 جىلى اقپاندا اسكەري ارەكەتتەرىن قايتا باستاپ، مامىر ايىندا عالداننىڭ كەرولەڭدەگى تۇراعىنا تاقالادى. باتىسقا شەگىنگەن عالدان قولى يمپەريانىڭ باتىسقا اتتاندىرعان اسكەرىمەن كەزدەسىپ، 13 مامىردا تەرەلج وزەنىندەگى شايقاستا  قاتتى جەڭىلىسكە ۇشىراپ، اسكەرىنىڭ ۇلكەن بولىگىنەن، ازىق-تۇلىگى، جۇكتەرىنەن ايىرىلادى. اسكەرلەرى ءۇيسىز-كۇيسىز قالعان عالدانعا تسين يمپەراتورى 1696 جىلدىڭ قاراشا ايىندا بودان بولۋدى ۇسىنىپ تاعى حات جولدايدى. بىراق عالدان بوشۇقتى كەلىسپەيدى. شىعىسى مەن وڭتۇستىگىن تسين اسكەرى قورشاعان، باتىسىنداعى ءوز ەلىنە جولدى تۋىسى سىبان رابدان اسكەرلەرى  جاپقاندىقتان، امالى تاۋسىلعان عالدان 1697 جىلى مامىر ايىندا ۋ ءىشىپ ولەدى. دۇشپاندارى دەنەسىن قورلاماۋ ءۇشىن ولىگى سول جەردە ورتەلىنەدى. وسىدان سوڭ-اق تسين ۇكىمەتى كوكنۇر ولكەسىنە اسكەرىن كىرگىزىپ، حوشۋت ويراتتارىنىڭ بيلەۋشىلەرىنەن «يمپەرياعا ادال بولۋعا» انت الادى.

عالدان بوشۇقتىنىڭ «ماڭگىەل مەملەكەتىن قايتا قۇرۋ» يدەياسىن  ونىڭ بيلىگىن باسىپ العان سىبان رابدان دا ىسكە اسىرماق بولادى. مانجۇر-قىتاي يمپەرياسى يەمدەنگەن ماڭگىەل قاراشاڭىراعى (قالقا، وردوس) مەن كوكنۇر ويراتتارىنان دا، ورىس بودانى بولىپ «قالماق» اتانعان  حو ورلىكتىڭ  تورعاۋت-ويراتتارىنان دا  كۇدەر ۇزگەن ول، بىرىنشىدەن قازاق حاندىعىنداعى شىڭعىز حان ۇرپاقتارىمەن تاتۋلاسپاققا تىرىسقان سىڭايلى. بۇل ونىڭ تاۋكە حانعا تيبەتتە تۇتقىندا جاتقان ۇلىن قايتارۋدى ۇيىمداستىرعانىنان بايقالادى. الايدا، ۇلىن الىپ بارعان سىبان رابداننىڭ بەس ءجۇز نوكەرىن تاۋكە حان  ءولىمشى ەتىپ ساباپ جىبەرەدى. بۇدان كەيىن تاۋكە حان سىبان رابداننىڭ قالىڭدىعى، ەدىل قالماقتارىنىڭ حانى ايۋكەنىڭ قىزىن جوڭعارياعا بارا جاتقان جولىندا ۇستاپ قالادى.

ايتسە دە، سىبان رابدان بيلىگىنىڭ العاشقى ون بەس جىلىندا ەشكىممەن اسا سوعىسپايدى. ول تيبەتتەگى   حوشۋت-ويراتتىڭ لابسان حانىنا تسين يمپەرياسىنا قارسى سوعىسۋ ءۇشىن وداقتاسۋعا ۇسىنىس جاسايدى. ءوز قىزىن ونىڭ ۇلىنا بەرمەك بولادى. الايدا تيبەت حانى وداقتاستىققا كەلىسكەندە، سىبان رابدان ودان تيبەت بيلىگىن تولىقتاي بەرۋدى تالاپ ەتەدى. ارينە، لابسان حان بۇعان كەلىسپەيدى. سىبان رابدان قىزىن ۇزاتۋ سىلتاۋىمەن 1717 جىلى تامىزدا تيبەتكە 6000 اسكەر اتتاندىرادى. لحاساعا كىرگەن جوڭعار اسكەرى قالانى ءۇش كۇن بويى توناعانىمەن، كوپ قان توگىلمەپتى.  ويتكەنى تيبەتتىكتەر  وزدەرىن قىتاي بيلەگەننەن گورى، ويرات يەلىگىندە بولعاندى ءجون ساناعان. قولباسشى تسەرەن-دوندۇب لابسان حاندى ءولتىرىپ، ونىڭ تاعايىنداعان دالاي-لاماسىن پەكينگە جىبەرەدى، تيبەتتى سىبان رابدان يەلىگى دەپ جاريالايدى. بۋددا ءدىنىنىڭ ورتالىعى تيبەتتىڭ ويراتتار (جوڭعارلار)  قولىندا بولۋىن قالاماعان تسين ۇكىمەتى 1719 جىلى تيبەتكە كوپ اسكەر اتتاندىرادى. بۇل سوعىستا تيبەتتىڭ اسكەرى سوعىسۋشى ەكى جاقتىڭ دا قۇرامىندا بولىپتى. مانجۇر-قىتاي ۇكىمەتىنىڭ اسكەرىنەن جەڭىلىس تاپقان ويراتتار 1720 جىلدىڭ كوكتەمىندە تيبەتتەن كەتىپ، جىل سوڭىندا ىلە القابىنا ورالادى. تسين اسكەرى تيبەتتەگى عالدان مەن سىبان رابداندى جاقتاعانداردى جاپپاي جازالايدى.

1723 جىلى كوك نۇردا تسين يمپەرياسىنىڭ بيلەپ-توستەۋىنە قارسى حوشۋت بيلەۋشىلەرى، تورەبەك (گۋشي) حاننىڭ نەمەرەسى لۋبسان ءدانتسزيننىڭ باسشىلىعىمەن  (لاتسزان دانتسزەن، ت.ب.) كوتەرىلىس ۇيىمداستىرادى.  الايدا، ءبىر جىلدان كەيىن كوتەرىلىسشىلەر جەڭىلىپ،  لۋبسان دانتسزين جوڭعارياداعى سىبان رابداندى  پانالايدى. قاشقىندى  ۇستاپ بەرۋ تۋرالى پەكيندەگى ۇكىمەتتىڭ تالابىن سىبان رابدان ورىنداۋدان باس تارتادى. (بيچۋرين، 1834, 56 ب; زلاتكين، 1946. 356-ب.)

مىڭداعان جىلدار بويىنا تاۋەلسىز مەملەكەتتىگىن ساقتاپ، قىتايلىقتارمەن جۇزدەگەن سوعىستاردى باسىنان وتكەرگەن تيبەت ەلى سول كەزدەن  باستاپ تولىقتاي قىتاي بوداندىعىنا ءتۇسىپ، كۇنى بۇگىنگە شەيىن شاماسى كەلگەنشە قارسىلىعىن كورسەتىپ كەلەدى.

تۋلي مەن ۇگەتاي ۇلىستارىنداعى اتا-باباسىنىڭ ەجەلگى مەكەندەرىنەن قۋىلعان، ونى قايتارۋدان كۇدەرىن ۇزگەن شوروس-ويراتتار (جوڭعارلار) ەندى بارلىق كۇشتەرىن ەشكىمگە بودان بولماي جوشى ۇلىسىندا وتىرعان قازاق ەلىنە باعىتتايدى. 1723 جىلعى كوكتەمدەگى جوڭعار-ويراتتارىنىڭ جويقىن شابۋىلى قازاق تاريحىندا «اقتابان-شۇبىرىندى، القاكول-سۇلاما» دەگەن اتپەن قالدى.

ويراتتار ماسەلەسىنە توقتالعان سەبەبىم – قازاق حالقىنىڭ ەكى ءجۇز جىل بويىنا سوعىسقانى «جاي ءبىر كوشپەندىلەر» ەمەس، قىتاي، تيبەت، رەسەي جانە ءوز ماڭگىەلدىكتەرىمەن جۇزدەگەن شايقاستاردا شىنىعىپ-شىڭدالعان، سوعىس تاجىريبەسى مول حالىق بولعانىن بايقاتۋ ەدى. ويتكەنى ەلىمىزدەگى تاريح وقۋلىقتارىندا بۇل اسا اشىپ ايتىلماعان تاقىرىپ.

ماڭگىەلدىك شىعىس تۇركتەرىنىڭ كەيىنگى ۇرپاقتارى ءوز تۋىستارىمەن بىرلەسكەننەن گورى، جاتقا بودان بولۋعا يكەم ەكەنىن جوشى ۇلىسىنداعى شىڭعىز حان ۇرپاقتارىنىڭ مىسالىنان دا، تۋلي ۇلىسىنداعى قالقالىقتار مىنەزىنەن دە بايقاعان رەسەي يمپەرياسى، نەرچينسك شارتىنداعى ماقساتىنا جەتۋ ءۇشىن، قازاق حاندىعىمەن سوعىسقان سىبان رابدانعا زەڭبىرەك، مىلتىق سياقتى وتتى قارۋ بەرىپ، كومەكتەسكەنى ءسوزسىز. ويلاعانداي-اق، قازاقتىڭ كىشى ورداسىنىڭ حانى ابىلقايىر 1731 جىلى رەسەي بوداندىعىن قابىلداۋ تۋرالى  شارتقا قول قويادى. «ابىلقايىر ورىس قارۋىنىڭ كۇشىمەن وزگەمىزگە بيلىگىن جۇرگىزەر» دەگەن ۇرەي بيلەدى مە،  قازاقتىڭ وزگە دە حان، سۇلتان، رۋ باسىلارى، ءتىپتى جوڭعار قاۋپى سەيىلگەن مەزگىلدە دە، بىرىمەن-ءبىرى باسەكەلەسكەندەي، جارىسا رەسەي بوداندىعىن قابىلداۋعا اسىقتى.

قازاق حالقىمەن سوعىستان جانە ءوز اراسىنداعى بيلىككە تالاستان السىرەگەن جوڭعارلىق ويراتتاردى 1755 جىلى تسين يمپەرياسىنىڭ اسكەرى بىرنەشە رەت شابۋىلداپ، مەملەكەت رەتىندە جويىپ جىبەردى. سول كەزدەن باستاپ شىعىس تۇركستان جەرى ۇيعىر، قازاق، قىرعىز سياقتى تۇرك حالىقتارىمەن قوسا قىتاي وتارىنا اينالىپ وتىر.

رەسەيدىڭ وتارشىلدىق وكتەمدىگىنە شىداي الماعان ەدىلدەگى تورعاۋىت-ويراتتاردىڭ 30 909 شاڭىراعى (180 مىڭعا جۋىق ادام) 1771 جىلى كاڭتار ايىندا جوڭعارياعا قاراي كوتەرىلە كوشەدى. قازاق جەرى ارقىلى جۇرگەن ولارعا قازاقتاردىڭ شابۋىلداعانى تاريحىمىزدا «شاڭدى جورىق» دەگەن اتپەن قالىپتى. بىراق قىتاي مەن قازاق ەلىنىڭ  ورتاسىندا وزگە ءبىر كۇشتىڭ بولۋىن كوزدەگەن ابىلاي حان، ولاردى تولىق قىرعىنعا ۇشىراتپاي، جوڭعارياعا 20 مىڭدايى جەتەدى. رەسەيدە قالعان 60 مىڭعا جۋىق قالماق 1773-74 جىلدارداعى ە.پۋگاچەۆ باسقارعان كوتەرىلىسكە بەلسەنە قاتىسىپ، ۇكىمەت تاراپىنان كوپ قۋعىن كورەدى. ايتسە دە، بۇگىندە سانى 140 مىڭعا جەتىپ، ەدىل ماڭىن قونىستاپ وتىر.

جوڭعاريا مەملەكەتىن تالقانداعاننان سوڭ مانجۇر-قىتاي ۇكىمەتى 1760-جىلدارى قوبدا ايماعىن قۇرادى. بۇل ايماق قۇرامىندا 3 قوسىن دەربەد، 2 قوسىن حويت، 1 قوسىن حوشۋت، 1 قوسىن تورعاۋىت (ەدىلدەن  ورالعاندارى), 1 قوسىن ەلەت، 7 قوسىن التايلىق ۇراڭقاي، 2 قوسىن التىن كول ۇراڭقايلارى، 1 قوسىن ماڭعىت، 11 قوسىن بايات، 2 قوسىن زاقشىن – بارلىعى 32 قوسىن بولادى.

ءسويتىپ، كەزىندە قالقا، قىتاي، موعۇلستان، قازاق، قىرعىز، رەسەي، تيبەت، وزبەك ەلدەرىنىڭ كوڭىلىن كوپ الاڭداتقان ويراتتاردىڭ ءۇش حاندىعى ءبىرى جويىلسا، وزگەلەرى جاتتىڭ بودانىنا اينالعان: تيبەتكە جاقىن كوك نۇر – بارونعار حاندىعى قىتايلانسا، جوڭعار حاندىعى جەر بەتىنەن ءوشىرىلىپ، حالقىنىڭ ءبىر سىپىراسى قازىرگى موڭعوليانىڭ باتىس ايماعىندا. «ەدىل قالماقتارى» اتانعان تورعاۋىت-ويراتتارىنىڭ رەسەيدە قالعاندارى تالاي ساياسي گەنوتسيدتەردى باستان كەشىپ، سول ورىندا ءومىر سۇرۋدە. جەكە-جەكە، ارالارى شالعاي ءومىر ءسۇرىپ جاتقاندىقتان بۇل زامانعى ويراتتار ءبىر-ءبىرىنىڭ ءتىلىن (ديالەكتىلەرىن) ءتۇسىنۋى نەعايبىل.

قازىبەك بەك تاۋاسارۇلى «ءتۇپ-تۇقياننان وزىمە شەيىن» كىتابىندا اڭىراقاي شايقاسى كەزىندەگى جوڭعار-ويراتتارى جايلى: «جىلعارى، مۇرگەر دەگەن ەكى باتىرى ارتىنداعى ءوز ءتىلىن الاتىن مىڭعا جۋىق قولىمەن بىزگە تۇتقىن بولدى. مەن ولاردى بەستەن-وننان اۋىلدارعا ءبولىپ جىبەردىم. ولارعا سەنۋ دە قيىن ەدى. ازىراعىن شاپىراشتىعا، كوبىرەگىن مايداننان الىسىراق دۋلات اراسىنا جىبەردىم. ولار قايدا بارۋعا دا قايىل، تەك قايتا ۇرىسقا سالماساڭىزدار بولدى دەگەندى ايتقان بولاتىن. كەيىن قازاق اراسىندا بۇلار ماڭگى قالىپ، وزدەرىنىڭ ءتىلىن، ءدىنىن جوعالتىپ، شاپىراشتى، دۋلات بولىپ ءسىڭىپ كەتە باردى»،– دەيدى (270 ب).

جالپى، قازاق-ويرات ارا-قاتىناستارى جايىندا بىرەر ءسوز ايتا كەتەلىك. تاريحتا (1595 ج.) تاۋەكەل حان ويراتتىڭ دا ءبىر بولىگىن باسقارىپ، «قازاق پەن قالماق حانى» اتانعان كەز دە بولىپتى. قازاق ورتاسىندا تۇرعان حوشۋىت كۇندەلەڭ ۇباشى تايشى قاراماعىنداعى ءوز ويراتتارىن باستاپ 1646 جىلى جوڭعاردىڭ باتىر قونتايشىسىمەن سوعىسقان ەكەن. كۇندەلەنگە قازاقتار كومەك كورسەتكەن. قازاققا سالقام ءجاڭىر حان بولعان كەزدەگى 1644 جىلعى قازاق-جوڭعار سوعىسىندا باتىر قونتايشىنىڭ ەدىلدەگى حو ورلىكتەن كومەك سۇراعاندا ول: «جاڭگىر بالامداي ەدى»،– دەگەن ەكەن، (قازىبەك بەك كىتابى، 280-ب.).

شىنىمەن دە، حو ورلىك بۇل سوعىسقا ءبىراز اسكەر جىبەرگەنىمەن، ءوزى قاتىسپاعان. 1652 جىلى حوشۋت ويراتتىڭ حانزاداسى عالدامامەن جەكپە-جەكتە قازا بولعان سالقام جاڭگىردىڭ اناسى ويرات بولسا،  ۇلى تاۋكە حان دا جاڭگىردىڭ ويرات ايەلىنەن تۋعان. ابىلايدىڭ وتىز ۇلىنىڭ 29-ى  رەسەي پاتشالىعىنىڭ بوداندىعىن مويىنداعاندا، تەك ويرات ايەلىنەن تۋعان ۇلى قاسىم مەن ونىڭ بالالارى (كەنەسارى، ناۋرىزباي، بوپاي، ت.ب.) قازاقتىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن اقىرىنا دەيىن سوعىسىپ شەيىت بولعاندارى بەلگىلى. بۇل تۋرالى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيۇلى: «وتىز ۇلدى ابىلايدىڭ 29-نىڭ تۇقىمى كەنەسارى، ناۋرىزبايعا قاس بولعان… ءبىر عانا قاسىم ۇرپاعىنان باسقا ابىلاي ۇرپاعى اس ءىشىپ، اياق بوساتقاننان باسقا ەشنارسەگە جاراماعان»، – دەگەن ەدى.

سىبان رابدتان 1698 جىلى پەكينگە جازعان حاتىندا: «مەن قازاقتارمەن  سوعىسۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىرمىن»،–دەۋى، تاۋكە حاننىڭ ونىڭ قالىڭدىعىن تارتىپ العانى، تۇتقىنداعى بالاسىن قايتارعاندا ەرتىپ جىبەرگەن نوكەرلەرىن قورلاعانى، عالدان بوشاقتى  قالقا، قىتايمەن سوعىسقان كەزدە تاۋكە حان ونىڭ اسكەرىن ارتتان شابۋىلداۋى، ت.ب. سەبەپتەردى ايتقان بولار. ارينە، ەكى  عاسىرلىق سوعىس ەكى حالىققا دا وڭاي بولمادى. الايدا، ول زامان قازىرگىدەي، حالىقتار ءبىرىن-ءبىرى ىڭ-شىڭسىز سۇلىكشە سورىپ توزدىرمايتىن، ماسەلە اشىق  سوعىستاردا شەشىلەتىن كەز. ءبىر ۇلىس، بىردەي تايپا-رۋلاردى  قازاق-وزبەك ەتىپ بولگەن العاشقى جىلدارداعى شايباني حاننىڭ ءتورت جورىعىندا ماڭگىەلدىكتەر ءبىرىن-ءبىرى از قىرىپ پا؟ «اقتابان شۇبىرىندىدان» كوپ وتپەي-اق ۇلى ءجۇز حالقىن تولە بي مەن جولبارىس حان  جوڭعار ۇكىمەتىنىڭ وكىلى رەتىندە بيلەگەنى، ابىلقايىر حان، باراق سۇلتانداردىڭ رەسەي ۇكىمەتىنە «وزدەرىنە عالدان سەرەن قونتايشىنىڭ تۇركستان، تاشكەنت، ت.ب. قالالاردى باسقارۋعا ۇسىنىس جاساعانىن، ورىس رەنجىتسە، جوڭعارعا قاراپ كەتەتىندەرىن»  جازعان قۇجات دەرەكتەر بارشىلىق.

ەكى عاسىردان اسقان رەسەي بوداندىعى كەزىندەگى قازاق حالقىنا جاسالىنعان اشىق-استىرتىن گەنوتسيدتەر، ميلليونداعان كەلىمسەكتەردى قونىستاندىرۋ، زاردابى عاسىرلارعا كەتەر  يادرولىق جارىلىستار، ت.ب. قاسىرەتتەر ويرات شاپقىنشىلىعىنان قانشاما ەسە اۋىر بولدى.  وسى سەبەپتەن، ورىس وتارشىلدارى، ءوز ىستەگەن زوبالاڭدارىنان قازاقتىڭ نازارىن اۋىتقىتۋ ءۇشىن، ويرات سوعىستارىنىڭ ماسەلەسىن تەرەڭىنەن اشىپ كورسەتپەي، تەك قۇبىجىقتاندىرۋ (دەمونيزيروۆات) ماقساتىن كوزدەگەن سىڭايلى. ەندەشە، بۇل تاريحىمىزدى دا تەرەڭىرەك زەرتتەپ، ويرات-قازاق قاتىناستارىنىڭ اقيقاتىن بىلگەنىمىز ءجون.

جوڭعارياداعى جەرلەرگە 1760 جىلدان باستاپ قازاق ەلىنەن كوشكەن كەرەي  تايپاسىنىڭ رۋلارى قونىستانادى. 1916 جىلى قازاق ەلىندەگى كوتەرىلىستەن كەيىن ورىس جازالاۋشىلارىنان ىققان جۇزدەگەن مىڭ قازاقتار وسى ولكەگە كوشتى. 1929-32 جىلداردا كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ بايلار قوجالىقتارىن تاركىلەۋ، حالىقتى اشتىققا ۇشىراتۋى ناۋقاندارى سالدارىنان  قازاقتاردىڭ بوسقىن كوشتەرى جانە جالعاستى.

كەزىندە ۇگەتاي-تۋلي ۇلىسىنا قاراعان بۇل ولكەدەگى قىتاي  باسقىنشىلىعىنا قارسى ماڭگىەلدىكتەر كوتەرىلىسىنىڭ ەڭ ءىرىسى رەتىندە التايداعى وسپان باتىر باسقارعان كەرەيلەر كوتەرىلىسىن اتاۋعا بولادى. باسىندا قىتايدىڭ گوميندان ۇكىمەتىمەن سوعىسىپ، كەيىننەن گوميندانمەن وداقتاسا كوممۋنيستەرمەن سوعىسقان، ورتاعا ءوز ساياسي مۇددەلەرىن كوزدەگەن رەسەي-كسرو مەن اقش مەملەكەتتەرى دە ارالاسقان وسپان باتىر كوتەرىلىسىنىڭ تاريحى كۇردەلى. ول قىتاي ۇكىمەتىنىڭ قولىنان قازا تاپقان سوڭ، باياعىداعى ماڭگىەلدىك كەرەيىت توعرىل حان (ون حان) حالقىنىڭ ۇرپاقتارى ەلىن تاستاپ، تيبەت ارقىلى يندياعا اۋادى، ودان اۋعانستان اسادى. بوسقان وسى ماڭگىەلدىكتەردى تۇركيا مەملەكەتىن قۇرىپ وتىرعان وعىز حان ۇرپاقتارى ارنايى ۇشاقتار جىبەرىپ كوشىرىپ الىپتى.

قازىر ۇگەتاي ۇلىسىنىڭ قىتايعا قاراستى التاي مەن شىعىس تۇركستان سولتۇستىگى ايماقتارىندا ميلليونعا جۋىق «قازاق» اتالاتىن ماڭگىەلدىك شىعىس تۇركتەرىنىڭ  ۇرپاقتارى ءومىر ءسۇرىپ وتىر.  

 

* * *

تۋلي ۇلىسى مەن ۇگەتاي ۇلىسىنىڭ موڭعوليا اتانعان بولىگىندەگى جاعدايدى ايتساق، تسين مانجۇر-قىتاي بيلىگى 1755-57 جىلدارى تالقاندالعان ويراتتاردىڭ قالعانىن  ايماق-اۋداندارعا ورنالاستىردى. باستاپقىدا قالقاداعى اكىمشىلىك باسقارۋدى شىڭعىز حان تۇقىمىنان الىپ، رۋ باسىلارىنا بەرگەن تسين ۇكىمەتى، كەيىنىرەك قىتاي قىزمەتكەرلەرىنە (امبان، ت.ب.) تاپسىرتادى. تۋلي ۇرپاعىنا  ەش ساياسي بيلىك قالدىرماعان مانجۇر-قىتاي ۇكىمەتى ولاردىڭ ەلدى مەيلىنشە ۇساق يەلىكتەرگە بولشەكتەۋىنە قارسى بولمادى، حالقىن قاناۋىنا شەك قويمادى. التىن حان تۇسىندا-اق  لامايزم قاتتى ناسيحاتتالعان بۇل  ەلدە تسين بيلىگى كەزىندە مونستىرلار سانى تىم كوبەيتىلدى. لامالاردىڭ  سانى جالپى حالىقتىڭ تورتتەن بىرىنە جەتكەن. مۇنداي جاعدايدا قاراپايىم حالىق تىم كەدەيلەندى.

بۇل ەلدەگى احۋال جونىندە «ءسىبىر ەنتسيكلوپەدياسىندا»: «نە رەشاياس سرازۋ كولونيزوۆات مونگوليۋ كيتايتسامي، دايتسينتسى ۆسياچەسكي پوكروۆيتەلستۆوۆالي ۆنەدرەنيۋ ۆ نەە كيتايسكوگو تورگوۆوگو كاپيتالا، پوكرىۆشەگو سۆوەي پاۋتينوي ۆسيۋ سترانۋ ي ۆىساسىۆاۆشەگو يز نەە پوسلەدنيە سوكي. تەم جە پۋتەم شلي ي رۋسسكيە كۋپتسى، دليا وپەراتسي كوتورىح ۆوزموجنوست بىلا وتكرىتا رۋسسكو-كيتايسكيمي دوگوۆورامي 2-وي پولوۆينى XIX ۆەكا. ۋبەديۆشيس ۆ وكونچاتەلنوم وبەسسيلەني حالحي ي بوياس اگرەسسيۆنىح دەيستۆي يمپەراتورسكوي روسسي، كيتايسكوە پراۆيتەلستۆو پريستۋپيلو ك زەملەدەلچەسكوي كولونيزاتسي مونگولي. ەتو زاستاۆيلو وتشاتنۋتسيا وت نەگو ي اريستوكراتيچەسكيە ەلەمەنتى، چەم نە پرەمينۋلو ۆوسپولزوۆاتسيا تسارسكوە پراۆيتەلستۆو روسسي، ناچاۆشەە ينتريگي سرەدي حالحاسوۆ»،– دەلىنگەن

باتىس مەملەكەتتەرىنىڭ قىتايعا ەنۋى كەزىندە ءوز ۇلەسىن الۋعا  اسىققان رەسەي دە  مانچجۋريا ارقىلى سارى تەڭىزگە شىعىپ، پورت-ارتۋر قامالىن، وعان بارار تەمىر جول دا سالادى. 1904-1905 جىلعى سوعىستا جاپونيادان جەڭىلگەنىنە قاراماستان وسى ساياساتىن جالعاستىرا بەرەدى. وسىلايشا «نەرچينسك شارتىن» بۇزعان رەسەي ۇكىمەتىنىڭ  جانسىزدارىنىڭ ۇگىتى مەن قارجىلاندىرۋى ارقاسىندا قالقالىق موڭعوليا كنيازدەرى 1911 جىلعى قىتايدا بولعان رەۆوليۋتسيانى پايدالانىپ تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ، ەلدەن قىتاي اسكەرلەرى مەن قىزمەتكەرلەرىن قۋدى. 1911 جىلعى 30 قاراشادا قۇرىلعان «قالقا كۇرەنىنىڭ  ۋاقىتشا ۇكىمەتى»  بارشا موڭعولداردىڭ تاۋەلسىز ەكەندىگى تۋرالى ۇندەۋ جاريالايدى. 1-جەلتوقساندا جاريالانعان موڭعوليا مەملەكەتىنە بوعدا گەگەن ءVىىى  باسشى بولىپ سايلاندى.

قوبدادا مانجۇر گۋبەرناتورى جانە اسكەرى تۇرعاندىقتان جانە قالقاداعى استانادان شالعايدا بولعاندىقتان كوتەرىلىس ۇيىمداستىرا الماعان ويراتتار بۇل ۇندەۋدى ماقۇلدايدى. 1912 جىلدىڭ كوكتەمىندە ۋلاانگوم كۇرەسىندە كوبدوس ايماعىنىڭ بارلىق نوياندارى جينالىپ،  موڭعول مەملەكەتىنە قوسىلۋ ماسەلەسىن تالقىلايدى. كەيبىر ويرات نوياندارى سان عاسىرلىق سوعىستارىن ەسكە الىپ، قالقالىقتارعا سەنىمسىزدىك ءبىلدىرىپ، ولاردىڭ قۇرعان مەملەكەتىنە كىرۋگە قارسى بولعان.  الايدا كوپشىلىك نوياندار  قالقالىقتار قۇرعان جاڭا موڭعوليا مەملەكەتى قۇرامىنا ەنۋدى قولدايدى. ءسويتىپ، «مونگولىن تۋلگار ءتورد» مەملەكەتىنىڭ باسشىسى بوگدو-حانعا قوبدا ايماعىنىڭ 30 قوسىنى قول قويعان حات جىبەرىلەدى. (1987 جىلعى ساناق بويىنشا ويرات سانى قىتايدا 139 مىڭ، موڭعوليادا 205 مىڭ ەكەن).

سولتۇستىك موڭعوليادان قىتايدىڭ تىقسىرىلۋىنا  قول جەتكىزگەن رەسەي ۇكىمەتى ەندى بۇل ولكەنى ءوزى الماققا كىرىسەدى. 1915 جىلعى 25 مامىردا كياحتا قالاسىندا ورىس، قىتاي، موڭعول-قالقا ۇكىمەتى وكىلدەرىنىنىڭ «سىرتقى موڭعوليانىڭ اۆتونومياسى تۋرالى ۇشتىك كەلىسىمى» ارقىلى قالقانىڭ ءتورت ايماعى مەن قوبدوس وكرۋگى «اۆتونوميالىق موڭعوليا»  اتالىپ رەسەي ىقپالىنا كوشەدى، ال وڭتۇستىك موڭعوليا مەن بارعا تولىقتاي قىتايعا بەرىلەدى.  الايدا 1919 جىلى  قىتاي اسكەرى بۇل اۆتونوميانى جويادى. 1921 جىلى ەل استاناسى ۋرگانى رەسەيدەگى ازامات سوعىسىنان جەڭىلىس تاپقان «اق گۆاردياشىلار» بارون ۋنگەرن فون شتەرنبەرگ باسقارۋىمەن باسىپ  الىپ، جەكە مەملەكەت قۇرماق بولادى. بارون ۋنگەرن بۋددا ءدىنىن قابىلدايدى. الايدا، كوپ وتپەي  «قىزىل» رەسەيلىكتەر ۋنگەرن مەن قىتاي اسكەرلەرىن قۋادى. ەلدى «اقتاردان» قۇتقارىسىمەن، «قىزىلدار» ەسكى ساياساتتى جالعاستىردى.  «موڭعوليا – كسرو-نىڭ 16-شى رەسپۋبليكاسى» دەگەن انەكدوت شىندىقتان الىس ەمەس-تۇعىن.

1932 جىلى ەجەلگى مانجۇر جەرىندە قىتايدان بولەك مەملەكەت قۇرماق بولعان جاپونيا، ماڭگىەل قاراشاڭىراعىن دا ءوز ىقپالىنا الۋعا تىرىسادى.  الايدا ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا جاپونيا جەڭىلىپ، 1945 جىلدىڭ 19 تامىزى كۇنى مانچجوۋ-گو باسشىسى پۋ ي (تسين يمپەراتورلارىنىڭ مۇراگەرى) تۇتقىنعا الىنعان سوڭ بۇل مەملەكەت ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتادى.  موڭعوليا دا قايتادان رەسەي «ىقپالىنا» كوشەدى.

1991 جىلى كسرو ىدىراعان ساتتە ماڭگىەلدىكتەردىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارى ءومىر كەشىپ جاتقان مەملەكەتتەر قاتارىنان قازاقستان، قىرعىزستان، وزبەكستان جانە موڭعوليا رەسەيدەن تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى. الايدا، رەسەي مەن قىتاي  يمپەريالارى 1689 جىلى جاساسقان «نەرچينسك شارتىنان» تولىقتاي باس تارتا قويار ما ەكەن؟. مىسالى، قازاقستان 2010 جىلى رەسەيمەن «كەدەندىك وداق» دەگەن شارتقا وتىرىپ، بۇگىندە قايتادان «ورتاق ۆاليۋتاعا كوشۋ»  ماسەلەسى   ايتىلۋدا.

قاراشاڭىراقتىڭ قازىرگى جاعدايى

  

زەرتتەۋلەر شىڭعىز حاننىڭ بورتەدەن تۋعان ءتورت ۇلىنا ەنشىلەپ بەرگەن ۇلىستارىنىڭ حالقى تۇتاستاي تۇركتەر بولعانىن كورسەتەدى. جوشى مەن شاعاتاي  ۇلىستارىنا كەلگەن ماڭگىەلدىك شىعىس تۇركتەردىڭ ءتىلى مەن سالتىنا بۇل ەلدەرگە يسلام ءدىنى تاراۋى اسەرىنەن ءبىرشاما وزگەرىس ەنگەنىمەن، ءوزىنىڭ تۇركتىك نەگىزىن ساقتاپ وتىر. ۇگەتاي ۇلىسىنىڭ باتىس بولىگى – التاي مەن جوڭعارياداعى قازاق حالقىنىڭ دا جاعدايى وسىنداي. وتشىكەنجە ءتۋليدىڭ ۇلىسى – ماڭگىەل قاراشاڭىراعىنداعى حالىقتىڭ دا شىڭعىز حان زامانىنداعى سويلەگەن ءتىلى (زەرتەۋشىلەردىڭ «مونگولسكي پيسمەننىي» دەپ جۇرگەندەرى) شىعىس تۇرك ديالەكتىسى ەكەنىن كىتاپتىڭ 8-تاراۋىنداعى كونە جازبا ەسكەرتكىشتەردەن مىسالدار ايقىن كورسەتتى. الايدا، ناق وسى ماڭگىەل قاراشاڭىراعىنداعى موڭعوليا اتالاتىن ەلدەگى قازىرگى حالىقتىڭ ءتىلىن ەشكىم دە تۇرك ءتىلى دەپ ايتا المايدى. سول سەبەپتەن: «قازىرگى «موڭعولمىز» دەۋشىلەر كىمدەر، ولاردىڭ ءتىلى نە ءتىل؟» دەگەن ماسەلە كەيىنگى جىلداردا  ءبىراز زەرتتەۋشىلەردى ويلاندىرۋدا.

مىسالى قازاق زەرتتەۋشىسى ق.سالعاراۇلى «ۇلى قاعانات» كىتابىندا: «بۇل مونعول حالقىنىڭ ەتنوقۇرامىن ەجەلگى تۇرك تەكتى حالىقتاردىڭ ۇرپاقتارى مەن تۋنگۋس-ءمانجۇر توبىنداعى حالىقتاردىڭ ۇرپاقتارى قۇرايدى»،–دەيدى (364-بەت).

ق.زاكيريانوۆ «شىڭعىسحاننىڭ تۇركىلىك عۇمىرناماسى» كىتابىندا قازىرگى موڭعوليا عالىمدارىنىڭ كەيبىرى  شىعىستاعى موڭعولدار ويراتتارمەن سوعىس كەزىندە مانجۇر تايپالارىن كومەككە وزدەرى شاقىرعان دەسە، ەندى بىرقاتارى مانجۇرلار جاۋلاۋشى رەتىندە وزدەرى كەلدى دەپ ەكى داي پىكىر ايتاتىنىن جازىپ: «بىراق ايعاقتىڭ اتى ايعاق. موڭعوليانىڭ كەڭ بايتاق جەرىنە سان جەتپەس مانچجۋر تايپالارى باسىپ كىرەدى. ويتكەنى جەر قاڭىراپ بوس جاتتى: سونداي كەڭ دالادا 6 تۇمەن عانا قالعان ەدى! قازىرگى كەزدەگى موڭعولداردىڭ شىعۋ تەگىن ەندى وسىدان تۇسىنە بەرىڭىز!»، – دەيدى (101-ب).

قازاقستاندىق زەرتتەۋشى ا.گ.ولوۆينتسوۆ تا كىتابىندا: «پوسلە راسپادا مونگولسكوي يمپەري (1368 گ.) دجۋردجيتى، يلي كاك تەپەر يح ستالي نازىۆات، مانچجۋرى، پريزنالي كيتايسكي سيۋزەرەنيتەت ديناستي مين ي پرينيالي ۋچاستيە ۆ  زاسەلەني مونگولسكوي تەرريتوري»، – دەيدى («تيۋركي يلي مونگولى»، الماتى. 2012. 234-ب.).

شاقىرۋمەن كەلسە دە، جاۋلاپ السا دا قازىرگى  حالىقتىڭ ول ەلگە شىڭعىز حان زامانىنان كەيىن قونىستانعانىن عالىمدارى مويىنداي تۇرا، شىڭعىز حان كەزىندەگى تاريحتى يەمدەنۋى قالاي؟ مىسالى، ەگيپەتتى كەيىننەن جاۋلاعان ارابتار: «ىقىلىم زامان پيراميدالارىن ءبىز سالعانبىز، تۋتانحامون اراب بولعان!»،– دەمەيدى عوي!

وسىنداي پىكىرلەردى ەسكەرە كەلە، بۇل ولكەنىڭ حالقى حۋننۋ يمپەرياسى، تۇرك قاعاناتتارى جانە شىڭعىز حان كەزىندەگى – ءۇش مىڭ جىلعا جۋىق ۋاقىتتاعى تۇركتىك تۇعىرىنان نەلىكتەن، قانداي تاريحي جاعدايلارعا بايلانىستى اجىراپ قالعانى، نەلىكتەن بوتەن ءتىل ورنىعىپ، تۇرك ءتىلىنىڭ مولشەرى تىم تومەندەگەنى وقىرمانعا ۇعىنىقتى بولۋ ءۇشىن تۋلي ۇلىسى بايانىنا جەكە تاراۋ ارناعان ەدىك.

«ءسىبىر ەنتسيكلوپەدياسى»: «يا ز ى ك  مونگول پرينادلەجيت ك التايسكوي سەمە يازىكوۆ، ك كوتوروي وتنوسياتسيا تاكجە يازىكي تۋرەتسكوي ي تۋنگۋسسكوي گرۋپپ. وني وبەدينيايۋتسيا وبششيمي پرينتسيپامي مورفولوگيچەسكوگو ي فونەتيچەسكوگو سترويا ي لەكسيچەسكيم ماتەريالوم. پودوبنو دۆۋم درۋگيم گرۋپپام، م. يازىك سوستويت يز ريادا نارەچي، گوۆوروۆ ي پودگوۆوروۆ، ب. يلي م. وتليچايۋششيحسيا درۋگ وت درۋگا ي ۆ تو جە ۆرەميا سۆيازاننىح مەجدۋ سوبوي. گلاۆنەيشيە نارەچيا رازدەليايۋتسيا نا زاپادنۋيۋ ي ۆوستوچنۋيۋ گرۋپپى. ۆ پەرۆۋيۋ ۆحوديات ت. ناز. ويروتسكيە (كالمىتسكيە) گوۆورى: 1) تورگۋت، 2) دۋربەت، 3) وليۋت، 4) حوشۋت، 5) حويت; وسوبو ستويات موگولى (ۆ افگانيستانە), ا تاكجە تيبەتسكيە ي امدوسكيە. ۆوست. گرۋپپا، ۆ سۆويۋ وچەرەد، دەليتسيا نا 2 وسنوۆنىە پودگرۋپپى: سەۆەرنۋيۋ ي يۋجنۋيۋ. پەرۆايا زاكليۋچاەت ۆ سەبە گوۆورى: 1) دوبايكالسكيح بۋريات، 2) زابايكالسكيح بۋريات، 3) بارگي، 4) حالحي; ۆتورايا: 1) يۋجنىە (وردوس، چاحار، تۋمەت، سۋنيت ي در.), 2) يۋگو-ۆوستوچنىە (حاراچين، حورچين، وننيۋت، بارين، ۋدزۋمچين ي در.), 3) سەۆەرو-ۆوستوچنىە (گورلوس، دۋربۋت، دجالايت); وسوبو ستويات داۋر ي حوتوحويتۋ»،– دەپ جازادى.

ب.ح.تودوەۆا «يازىك مونگولوۆ ۆنۋترەننەي مونگولي» كىتابىندا (م.1985.): «ا.د.رۋدنەۆ ۆ سۆوەم سحەماتيچەسكوم وبزورە مونگولوۆ دەليل يح پو نارەچيام نا تري گرۋپپى:  ۆوستوچنىە (مونگولى), سەۆەرنىە (بۋرياتى) ي زاپادنىە (ويراتى). ك ۆوستوچنىم مونگولام ون وتنوسيل : 1) يۋجنىح – وردوس، چاحارى، تۋمۋتى، سۋنيتى ي در. ي 2) سەۆەرو-ۆوستوچنىح، كۋدا ۆحوديات: ا) يۋگو-ۆوستوچنىە (حورچين، حاراچين، ونيۋت، بارين، حەشيكتەن، ۋدجۋمچين، ي در.); ب) سەۆەرنو-ۆوستوچنىە (گورلوس، ءدۇربۇت); ۆ) حالحا – ۆوستوچنىە ي زاپادنىە. گ.ي.رامستەد ك ۆوستوچنىم مونگولام تاكجە وتنوسيل ۆسەح سوبستۆەننو مونگولوۆ (ۆنەشنيح ي ۆنۋترەننيح) ي دەليل ۆوستوچنومونگولسكيە نارەچيا نا تري گرۋپپى: 1) يۋجنومونگولسكۋيۋ گرۋپپۋ (چاحار، وردوس، تۋمۋت ي ت.پ.), 2) سەۆەرو-ۆوستوچنۋيۋ گرۋپپۋ، كوتورايا وحۆاتىۆاەت منوگيە مەلكيە پلەمەنا ۋ گرانيتس مانچجۋري (حورچين، وننيۋت، ۋدجۋمچين ي ت.پ..، ا تاكجە گورلوس ي دۋربۋت-بەيسە، يمەيۋششيە وسوبىي گوۆور) ي 3) حالحاسكوە نارەچيە»،– دەيدى.

كورىپ وتىرعانىمىزداي، بۇل ءتىل قانشاما ديالەكتىلەرگە، ال ديالەكتىلەرى تولىپ جاتقان «گوۆور»، ءتىپتى «پودگوۆور» بولىپ تا بولىنەدى ەكەن. كەيبىر زەرتتەۋشىلەر ەڭبەگىندە «موڭعول تىلدەرى» دەگەن ءسوز قولدانىلعان. ال ب.يا.ۆلاديميرتسوۆ «جالپىموڭعولدىق ورتاق ءتىل جوق» دەگەن تۇجىرىمعا كەلىپ: «مونگولى گوۆوريات نا منوگيح نارەچياح ي گوۆوراح.  وبششەگو جە مونگولسكوگو يازىكا نە سۋششەستۆۋەت ۆوۆسە. گوۆوريت پو مونگولسكي زناچيت گوۆوريت نا ودنوم يز منوگيح مونگولسكيح  نارەچي،.. ۆ توي يلي درۋگوي ستەپەني وتليچايۋششيحسيا درۋگ وت درۋگا»،–دەپتى («سراۆنيتەلنايا گرامماتيكا مونگولسكوگو پيسمەننوگو يازىكا ي حالحاسكوگو نارەچيا» م.1929).

زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىر توبى موڭعول، تۇرك، تۇڭعىس تىلدەرىندەگى ۇقساستىقتار ءۇشىن بۇل تىلدەردىڭ نەگىزى ءبىر دەپ «التاي تىلدەر توبىنا» جاتقىزسا، وزگە عالىمدار بۇل ۇقساستىقتاردى ءتۇرلى تاريحي كەزەڭدەردە وسى حالىقتاردىڭ ءوزارا قاتىناستارى بارىسىندا سوزدەردىڭ بىرىنەن-بىرىنە ەنۋىنەن دەگەن پىكىردە. بارشا زەرتتەۋشىلەرگە ءتان، ورتاق نارسە – ولاردىڭ ءوز زەرتتەۋلەرىن «موڭعول حالقى دا، موڭعول ءتىلى دە ەجەلدەن بولعان» دەگەن نىق سەنىممەن جۇرگىزگەندىگى ەكەنىن كورەمىز. كەيىنگى ەكى-ءۇش عاسىردا «موڭعول تىلىندەگى تۇرك سوزدەرى» (نەمەسە كەرىسىنشە), «موڭعول تىلىندەگى تۇڭعىس-مانجۇر ىقپالى» (نەمەسە كەرىسىنشە), ت.ب.اتتارمەن ونداعان زەرتتەۋلەر جاسالىپتى. الايدا مۇنداي  زەرتتەۋلەردىڭ اقىرى-سوڭى: «ۆ ناستوياششەە ۆرەميا ترۋدنو ۋستانوۆيت يسكوننۋيۋ پرينادلەجنوست وبششەگو پلاستا يازىكوۆىح ەدينيتس، ۆحودياششيح ۆ  وبششەالتايسكي فوند، تاك كاك گران مەجدۋ «سۆويم» ي «چۋجيم» پراكتيچەسكي ستەرلاس» دەگەن سوزدەرمەن اياقتالعانىن كورەمىز (ودەميش زەينەل. «تيۋركو-مونگولسكيە ەلەمەنتى ۆ تۋرەتسكوم ي تيۋركسكيح يازىكاح يۋجنوي سيبيري»، ۋلان-ۋدە. 2004.).كونەتس فورمى

 موڭعول مەن مانجۇر تىلدەرىندەگى كىرمە سوزدەردى زەرتتەگەن ۆ.ي.تسينتسيۋس تە ءدال وسىنداي تۇجىرىم جاساۋعا ءماجبۇر بولىپ: «ۆىدەليت زايمستۆوۆاننوە سلوۆو نە ۆسەگدا لەگكو. ەتو وسوبەننو زاترۋدنيتەلنو پري سحودستۆە فونەتيچەسكوگو سترويا كونتاكتيرۋيۋششيح يازىكوۆ، چتو كاك راز وتنوسيتسيا ك مانچجۋرسكومۋ ي مونگولسكومۋ يازىكۋ»،–دەپتى («مونگوليزمى-دۋبلەتى ۆ مانچجۋرسكوم يازىكە»، م.1974.).

ەگەر «وسىناۋ تىلدەردىڭ نەگىزى ءبىر» دەگەن تۇجىرىم جاسالىنسا، وندا وسى حالىقتاردىڭ دا ءتۇپ-تەگى ءبىر دەگەنگە سايار ەدى. بۇل تاريحي دالەلدەۋدى قاجەت ەتەتىن ۇلكەن شارۋا جانە ساياسي سەبەپتەردەن كەيبىر مەملەكەتتەرگە ءتيىمسىز دەپ ەسەپتەلەدى. سوندىقتان ءتىل زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ باسىم-كوبى كىرمە سوزدەردى «ىزدەۋ جانە تاپپاۋ» باعىتىندا جۇرگىزىلۋدە ەكەنىن بايقايمىز. الايدا  ەكى حالىقتىڭ تىلدەرىندەگى ۇقساستىققا تەك «ەنگەن، وگەي ءسوز» دەگەن تۇرعىدان عانا قاراۋ – زەرتتەۋدىڭ ءۇستىرت، تاياز  جۇرگىزىلۋىنە سوقتىرماق.

موڭعوليا عالىمى و.ءسۇحبااتار «متكس»  جيناعىندا 1100 سوزگە انىقتاما جاساعان ەكەن. بۇلاردىڭ كوپشىلىگى تيبەت، قىتاي، سانسكريت، مانجۇر سوزدەرى دە، ال تۇرك سوزدەرىنىڭ سانى شامالى-اق. سەبەبى، و.ءسۇحبااتار ەكى تىلدە (قازىرگى موڭعول مەن تۇرك تىلدەرىندە) بىردەي كەزدەسەتىن  كوپتەگەن سوزدەردى (تەمىر، قارا، جولشى، بولجاۋ، ت.ب،)  تەك «موڭعول ءسوزى» دەپ ەسەپتەگەن سىڭايلى. ال سالىستىرما  زەرتتەۋلەر ارقىلى تابىلار تۇرك سوزدەرىنە مۇلدە جولاماعانىن كورەمىز. مىسالى، ونىڭ موڭعول تىلىندەگى «گەر» ء(ۇي) ءسوزىن تۇرك ءسوزى دەپ ويلاماعانى بايقالادى. ( قالماقشا – «گەر» دەلىنەدى). شىندىعىندا، بۇل «كىر» دەگەن تۇرك ءسوزى. دتس 308: KIR ۆحوديت، پرونيكات ۆنۋتر چەگو-ليبو:  jana kirip turgas` ءqaۇan bujruqi az ءtutuquۇ eligin tutdi  سنوۆا ۆويديا (ۆ ريادى ۆراگوۆ), ون سحۆاتيل سۆوەي رۋكوي بۋيۋرۋكا كاگانا تيۋرگەشەي (كت ب<sub>38</sub>); انىقتاي تۇسەيىك – قىلىش نەمەسە پىشاقتى كىرگىزىپ (سالىپ) قوياتىن قىن دا قازىرگى موڭعول تىلىندە «گەر»، قالماقشا «گەر». (دتس 444: QIN  نوجنى: qos qilic`  qinqa ءsiۇmas  دۆا مەچا ۆ (ودني) نوجنى نە ۆمەششايۋتسيا (مق ءى 359).

شىڭعىز حان زامانىندا كۇيەۋ جىگىت «گۇرگەن» دەپ اتالعانىن بىلەمىز. بۇل ءسوز قازىرگى موڭعول تىلىندە «حۇرگەن»، قالماق تىلىندە «كۇرگن» (ورىسشا «زيات»). مەنىڭشە، مۇنىڭ دا تۇبىرىندە «كىر»  ءسوزى تۇر. شىعىس تۇركتەرىنىڭ داستۇرىنشە – ۇيلەنبەك جىگىت ءۇش جىل قىزدىڭ ۇيىندە «كىرمە» بولىپ قىزمەت قىلادى. مۇنى تاريحتا تەمىرشىڭدى اكەسىنىڭ بورتە قىزدىڭ ۇيىندە قالدىرىپ كەتۋىنەن دە كورەمىز. قىز ۇيىنە «كىرگەن» جىگىت ءۇش جىلدان سوڭ ۇيلەنىپ (جەكە ءۇي بولىپ) «قوساقتالاتىن» بولعاندىقتان، ەۆەنك تىلىندە «گۋرگەن» دەپ قوساقتالىپ ارباعا، سوقاعا جەگىلگەن قوس ات، قوس وگىزدى  اتاعان.

اقساق تەمىر ءوزى شىڭعىز حان تۇقىمىنان بولماعاندىقتان، بيلىگىن زاڭدى ەتۋگە تىرىسىپ، حان تۇقىمىنان قىز الىپ «كۇيەۋ جىگىت» بولعان. ونىڭ ەسىمىندەگى «كورەگەن» ءسوزى شىندىعىندا «كىرگەن» (كۇيەۋ بالا) ءسوزى.

سونىمەن، موڭعولدىڭ «گەر» – ءۇي ءسوزى دە، «گۇرگەن» – «كۇيەۋ جىگىت» ءسوزى دە  تۇركتىڭ «كىر» دەگەن سوزىنەن ەكەن. بايقاعانىمىزداي، ءسوزدى زەرتتەگەندە حالىقتىڭ سالت-داستۇرىمەن، تاريحىنداعى مىسالدارمەن سالىستىرا زەرتتەۋ عانا دۇرىس ناتيجە بەرمەك.

«جامي` ات-تاۋاريحتاعى» ويرات تايپاسى جايىندا: «نەسموتريا نا  تو، چتو يح يازىك مونگولسكي، ون يمەەت نەبولشۋيۋ رازنيتسۋ وت يازىكا درۋگيح مونگولسكيح پلەمەن، ناپريمەر تاكۋيۋ: نوج درۋگيە تيۋركي نازىۆايۋت كيتۋگا، ا وني گوۆوريات مۋداگا. پودوبنىح ەتيم سلوۆام سۋششەستۆۋەت منوجەستۆو درۋگيح»،– دەگەن ء(ىت.1ك.118-ب.)  تۇسقا توقتالايىق. ءۇستىرت قاراساق، ەكى ءسوز دە تۇرك تىلىندە جوق سياقتى كورىنەدى. «كونە موڭعول» تىلىندە شىنىمەن دە «پىشاق» ءسوزى  kituga, قازىرگى تىلىندە  «حۋتگا»، ال ويرات- كالماق تىلىندە  ۋتح  ەكەن. (تۇڭعىس ءتىلى دەۋگە، ەۆەنكشە پىشاق «حيركان» دەلىنەدى). وسىنداي سەبەپتەردەن «موڭعول دەگەن ەتنوس تا، ونىڭ ءوز ءتىلى دە بولعان جانە بار» دەگەن تۇجىرىم جاسالادى. شىندىعىندا، بۇل ءسوزدىڭ نەگىزىندە تۇركتىڭ «ءوتۋ» ءسوزى جاتىر. شىعىس تۇرك ديالەكتىندە كوبىنەسە ءسوز زات ەسىم تۇرىندە ەمەس، زاتتىڭ سىنى، ارەكەتى تۇرىندە كەلەتىنىن كورەمىز: «ءۇي» ءسوزى  – «كىر» ەتىستىگىمەن، «پىشاق» ءسوزى – زاتتى ارى-بەرى قوزعاپ «وتكىزۋ» ءسوزى (وسىدان وتكىر نەمەسە وتپەيتىن سوزدەرى تۋعان) ارقىلى بەرىلگەن.  بايقاساق، بۇل ءسوز  دە «تاريح» دەگەندى بىلدىرەتىن «وتۋكەن»  (قموڭع: ءتۇۇح), «كەسۋ» (قموڭع: وگتلوح), ءومىرى ءوتىپ  «قارتايعان»  كىسى  (قموڭع: ءوتلوح) سوزدەرىمەن  بارشاسى تۇبىرلەس، ماعىنالاس – تۇركتىڭ  «ءوت، ءوتۋ» سوزىنەن ەكەن. (وسى ەكى-ءۇش ءسوزدى تالداۋدان-اق بۇل سالادا ءالى جۇمىس شاش-ەتەكتەن ەكەنىن بايقايمىز).

وقىرماندا: «ومىرلەرىن ءتىل، تاريح زەرتتەۋگە ارناعان، ءتۇرلى عىلىمي اتاقتارى بار جاندار انىقتاي الماعان «كىرمە» سوزدەر قۇپياسىن، نەلىكتەن ەشبىر عىلىمي اتاعى جوق، ءتىل يا تاريح سالاسى ماماندىعى بويىنشا قىزمەت ىستەپ نان تاپپاعان كىسى (مەن) اشىپ وتىر؟» دەگەن سۇراق تۋارى ءسوزسىز. ماسەلە – مەنىڭ ءوز زەرتتەۋىمدى ءجۇز پايىز دالەلدەنگەن فاكتىدەن باستاۋىمدا. ول داۋسىز دەرەك – قازىرگى موڭعوليا جەرىندە ءVى-ءVىىى عاسىرلاردا تۇرك حالقى ءومىر سۇرگەنى جازىلعان «ماڭگى تاستارداعى» تاريح. ودان ەرتە يا سول كەزدەرى بۇل ولكەدە «موڭعول» دەگەن حالىق تۇرىپتى دەگەن ەشقانداي جازباشا ايعاق جوق. بۇل دا داۋسىز، دالەلدەنگەن ماسەلە. وسى تەرريتوريادا تۇرعان «ماڭگى تاستارداعى» جازۋدى 1893 جىلى دات عالىمى ۆيلگەلم تومسەن وقىپ، تۇرك قاعاناتتارى جايى انىقتالعاننان-اق نيەتى ءتۇزۋ، شىندىقتى بىلمەك عالىمدار بولجام، دولبارعا ەمەس، ناقتى تاريحي ايعاققا سۇيەنىپ جۇمىس جاساۋى كەرەك ەدى. مەنىڭ «كورەگەندىگىمنىڭ» سىرى – تۇرك حالقى ءومىر سۇرگەن ولكەدەگى «موڭعول ءتىلىن» زەرتتەگەندە، ءبىرىنشى كەزەكتە، كەز كەلگەن سوزدەن تۇركتىك نەگىز ىزدەۋىمدە. ەكىنشى فاكت – ءVىىى عاسىردا تۇرعىلىقتى حالقى تۇرك ءتىلدى بولعان، شىڭعىز حان كەزىندە دە وزىندىك ديالەكتىدەگى تۇرك تىلىندە سويلەگەن ولكەدە بۇگىندە بوتەن ءتىلدىڭ ورنىققانى.

كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەر ادەتتە: «ياۆنو تيۋركسكايا پو پرويسحوجدەنيۋ لەكسيكا، زايمستۆوۆاننايا يز رازليچنىح تيۋركسكيح يازىكوۆ، پرونيكالا ۆ مونگولسكيە يازىكي ۆ رازنىە يستوريچەسكيە ەپوحي، ناچينايا س گلۋبوكوي درەۆنوستي» (راسسادين); «مونگولسكو-مانچجۋرسكيە يازىكوۆىە سۆيازي يمەيۋت داۆنيۋيۋ يستوريۋ، منوگووبرازنى ي وسۋششەستۆلياليس نا وگرومنوي تەرريتوري، پريچەم بىلي پەريودى پوۆىشەننوي ينتەنسيۆنوستي يح ي بىلي رەگيونى، گدە وني وتليچاليس ۋستويچيۆوستيۋ ي دليتەلنوستيۋ. نەسومنەننو ي تو، چتو نا پروتياجەني دليتەلنوگو يستوريچەسكوگو پەريودا مونگولى ي مانچجۋرى زانيمالي سمەجنىە تەرريتوري، نەودنوكراتنو وكازىۆاياس زاۆيسيمىمي درۋگ وت درۋگا، ي چتو كونتاكتى مەجدۋ نيمي پريۆوديلي ك شيروكومۋ  لەكسيچەسكومۋ وبمەنۋ»،–  دەگەن سياقتى  (ت. بيامباجاۆ. «گلاگولنايا لەكسيكا مونگولسكوگو ي مانچجۋرسكوگو يازىكوۆ»)  ىزگى نيەتتى بوس سوزدەردى ساپىرۋدا ايانبايدى. ال ناقتى: «ول قانداي تاريحي كەزەڭدەر؟» دەگەن ماسەلەگە جاۋاپ  ايتپايدى. كورشى حالىقتاردا ءتىل جانە باسقا ماسەلەلەردە اۋىس-ءتۇيىس بولاتىنى ەش جاڭالىق ەمەس. عالىمداردىڭ ءبىرىنشى كەزەكتە زەرتتەۋگە ءتيىسى «وسى ولكەدە  ءVى-ءحىV عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن تۇرك ءتىلدى حالىقتىڭ ءتىلى قايدا، ءوزى قايدا؟» دەگەن ماسەلە بولسا كەرەك ەدى. شىڭعىز حاننىڭ ءتورت ۇلىنىڭ ۇلىسىنداعى حالىقتار  جايىن بايان ەتتىك. ەندى «تۇرك قاعاناتتارى  داۋرەندەگەن بۇل ولكەدە تۇرك ءتىلى نەلىكتەن جويىلدى؟» دەگەن سۇراققا دا جاۋاپ ىزدەپ كورەيىك.

1) ءVىىى عاسىردا جازىلعان كولتەگىن، تونۇقۇق ت.ب. جازبا ەسكەرتكىشتەردەگى ءماتىن ءتىلىن تۇرك تەكتى كىسىنىڭ ءححى عاسىردا دا تۇسىنە الاتىندىعى فاكت. بۇل جازۋ ءتىلىنىڭ ورتالىق تۇركستان تۇركتەرى تىلىنەن  ايىرماسى تىم از. م.قاشقاريدىڭ ايتۋىنشا، ح عاسىردىڭ وزىندە-اق تۇركستانداعى تۇركتەردىڭ تىلىنە كوپتەگەن پارسى، اراب سوزدەرى ەنگەن. ەندەشە،  «ناعىز تازا تۇرك ءتىلى» ءVىىى عاسىر «ماڭگى تاستارىنداعى» ءتىل شىعار!؟

2) 1310 جىلى جازىلعان «جامي` ات-تاۋاريحتا» كەلتىرىلگەن مىسالداردان شىڭعىز حان كەزەڭى تىلىنە ءبىرشاما قىتاي جانە تۇڭعۇس-مانجۇر سوزدەرىنىڭ ەنگەنى، ءسويتىپ، ءVىىى عاسىر ەسكەرتكىشتەرىندەگى تىلمەن سالىستىرعاندا 20%-داي تۇركشەسىن جوعالتقانى بايقالادى. مۇنىڭ  سەبەپتەرى – ولكەدەگى تۇرك قاعاناتتارى ىدىراپ، ودان كەيىن قۇرىلعان ياعلاقار قاعاناتىن ەنيسەي قىرعىزدارى شابۋى، ياعلاقار-ۇيىعىر قاعاناتىنىڭ ءبىرشاما حالقىنىڭ وڭتۇستىك-باتىسقا كوشۋى،  وسىنى پايدالانعان  كيدانداردىڭ  902 جىلى قىتاي يمپەرياسىمەن قوسا بۇل ولكەنى دە جاۋلاۋى دەۋگە بولدى.

قازىرگى موڭعولياداعى داعۋر تايپاسى تۋرالى ب.ح.توداەۆا «مونگولسكيە يازىكي» ماقالاسىندا: «پريامىمي پوتومكامي كيدانەي سچيتايۋت سەبيا سوۆرەمەننىە داگۋرى. ەتنيچەسكوە پرويسحوجدەنيە داگۋروۆ نەياسنو; ودني يسسلەدوۆاتەلي سچيتايۋت يح مونگولسكيم پلەمەنەم، پودۆەرگشيمسيا سيلنومۋ تۋنگۋسو-مانچجۋرسكومۋ ۆليانيۋ، درۋگيە – تۋنگۋسو-مانچجۋرسكيم پلەمەنەم، پەرەشەدشيم ۆ 13–14 ۆۆ. نا مونگولسكي يازىك. ۆىدەليايۋتسيا چەتىرە ديالەكتا – بۋتحاسكي، تسيتسيكارسكي، حايلارسكي (ۆ كوتوروم ۋسماتريۆاەتسيا ستول سيلنوە تۋنگۋسو-مانچجۋرسكوە ۆليانيە، چتو ينوگدا ەگو داجە سچيتايۋت ديالەكتوم ەۆەنكيسكوگو يازىكا) ي سينتسزيانسكي»،– دەيدى. «جامي` ات-تاۋاريح»: «ۆوسستال ودين يز ەميروۆ كوچەۆنيكوۆ پو يمەني دجۋلانچي اماكي (اباكي). ون پريبرال ك رۋكام ۆلادەنيا حيتايا، كارا-حيتايا ي دجۋردجە»،– دەپ  قيدانداردى «كوشپەلىلەر» اتاعان.

ءبىر عاسىر وتكەندە (1115 ج.) قيدانداردىڭ لياو يمپەرياسىنا سولتۇستىگىندەگى بودانى شۇرشىتتەر شابۋىلداپ، سولتۇستىك ايماعىندا 1128 جىلى تسزين يمپەرياسىن قۇرادى. بۇل يمپەريانىڭ «التىن حاندارى» كەرەيىت، قيات تايپالارىنىڭ باسشىلارىن «اعاش ەسەككە» شەگەلەپ ولتىرگەنى، يمپەرياعا تۇرك تايپالارىنىڭ سالىق تولەپ تۇرعانى بەلگىلى. وسىلايشا، تۇڭعىس-مانجۇرلار مەكەندەيتىن ولكەدەن كەلگەن حالىقتاردىڭ سولتۇستىك قىتايدا قۇرعان ەكى يمپەريانىڭ قول استىندا 200 جىل بولعان كەزەڭدە شىعىس تۇركتەرىنىڭ تىلىنە شامامەن الگى 20% بوگدە سوزدەر ەنگەن بولار. قىتاي تىلىنەن «ۆان»، «چەن سيان»، «گو-ۆان»، «اي-ۆان»، «چاۋتحۋري» دەگەن لاۋازىم اتاۋلارى،  «فۋدجين»، «گوا» دەگەندەي ايەلدەر اتاۋلارى دا وسى كەزەڭدە ەنگەن سىڭايلى.

بۇل يمپەرياعا شىڭعىز حان العاشقى شابۋىلدى 1211 جىلى جاساپ، سوڭعى شايقاس 1234 جىلمەن اياقتالادى.  شىڭعىز حان اسكەرىندە جانە اكىمشىلىك قىزمەتتەرىندە قيداندار دا، شۇرشىتتەر دە بولىپتى. شىڭعىز حان ماڭگىەل قاعاناتىن قۇرعان كەزدە تۇرك ىقپالى كۇشەيۋىنەن، ەندى كەرى قاراي – شىعىس تۇركتەرىنىڭ ءتىلى (داعۋر، ت.ب. تۇڭعىستان قابىلداعان اسسيميلياتسيالانعان سوزدەرىمەن قوسا) «مەملەكەتتىك ءتىل»  رەتىندە  كورشى تۇنعىس، مانجۇرلارعا دا ەنگەنى ءسوزسىز.

3) «ۇلى حان» ورداسىن قۇبىلاي حان 1264 جىلى قىتاي ىشىنە (قازىرگى پەكينگە) كوشىرگەندىكتەن مەملەكەت بيلەۋشىلەردىڭ ون ۇرپاعى 105 جىل بويىنا سانى كوپ حالىققا ارقا سۇيەيمىن، سونىڭ كوڭىلىنەن شىعايىن دەپ شىعىس-تۇرك (ماڭگىەل) ءتىلىن دامىتۋعا قۇلشىنباعانى بايقالادى. سوندىقتان، قىتايدا 1368 جىلعا دەيىن بيلىك قۇرعان ون ۇرپاق كەزەڭىن «تىلگە يا پايداسى، يا زيانى بولماعان كەزەڭ» دەۋگە بولار.

4) قىتايدىڭ مين يمپەرياسى تۋلي ۇلىسىنا 1372 جانە 1380 جىلدارى 100 مىڭ اسكەر اتتاندىرىپ «قابا ساقالدىلارلى قىرۋ!»، «تاتار تىلىندەگى كىتاپتاردى جويۋ!»  ناۋقانىن جۇرگىزدى. بۇل رۋحاني تۇرعىدان دا جاسالعان گەنوتسيد بولدى.

«ءسىبىر ەنتسيكلوپەدياسى» موڭعولدىڭ كونە ادەبي ەسكەرتكىشتەرى رەتىندە: «ك نيم وتنوسياتسيا: نادپيس نا چينگيسوۆوم كامنە (1220-30), پيسما يل-حانوۆ ارگۋنا (1289), ي ۋلدزەيتۋ (1305) ك فرانتسۋزسكومۋ كوروليۋ فيليپپۋ كراسيۆومۋ، نادپيس ۆ يۋن-كاني (نە يزدانا), نادپيسي ۆ ەردەنيدزۋ (1342), پايدزا ابدۋللا-حانا (1362-68), يارلىكي توحتامىشا (1393) ي كۋتلۋگ-تيمۋرا (1397) ي نەكوتورىە در.»، – دەپ، شىعىس تۇرك ديالەكتىندە جازىلعانى الدەقاشان دالەلدەنگەن دەرەكتەردى اتايدى. «سوۆەرشەننو وسوبو ستويات تىرسكيە نادپيسي، نايدەننىە ۆ ۋستە امۋرا ي داتيروۆاننىە 1413 گ. زاتەم سلەدۋەت دليتەلنىي پەرەرىۆ، پوسلە كوتوروگو ۆسە پامياتنيكي ناپيسانى سوۆرەمەننىم مونگ. پيسموم. سيۋدا وتنوسياتسيا نادپيسي تسوكتۋ-تايدجي ۆ 1601 ي 1624, ا تاكجە ۆ حەسەك-بايشينە (كونەتس XVI ۆەكا)»، — دەيدى.

وسى 1413-1601 جىلدار ارالىعىنداعى 200 جىل بويىنا جازىلعان ءبىر دە ءبىر جازباشا ەسكەرتكىشتىڭ بولماۋى، مين يمپەرياسىنىڭ «تاتار تىلىندەگى كىتاپتاردى جويۋ» ساياساتىن   ۇزاق ۋاقىت جۇرگىزگەنىن كورسەتەدى. الايدا، 1413 جىلعا دەيىنگى جانە 1605 جىلعى جازبا ەسكەرتكىشتەردى سالىستىرۋ ارقىلى وسى ەلدەگى ءتىلدىڭ وزگەرگەن شاماسىن انىقتاۋعا بولار ەدى.

«ەڭ كونە موڭعول جازبا ەسكەرتكىشى» سانالاتىن «شىڭعىز تاسى» 1832 جىلى بايكال شىعىسىنداعى نەرچينسك ايماعىنان تابىلعان» ەكەن. ونى دورجي بانزاروۆ اۋدارعاندا «وبياسنەنيە مونگولسكوي نادپيسي نا پامياتنيكە كنيازيا يسۋنكە، پلەمياننيكا چينگيس-حانا» دەپ تاقىرىپ قويعان. تاستاعى جازۋدا يسۋنكە دەگەن كىسىنىڭ 335 جاۋىنگەر العانى عانا ايتىلعان. («زاپيسكي يمپەراتورسكوگو ارحەولوگيچەسكوگو وبششەستۆا، ت. III, سپب 1851 گ.،  268-292 بب.). شىڭعىز حان اياعى باسپاعان ولكەدە ونىڭ جيەنى  يسۋنكەگە قايتىس بولعاننان سوڭ قويىلعان الگى تاس نەگە «شىڭعىز حان تاسى» دەپ اتالعانى، نەلىكتەن «1225 جىلداردا جازىلعان» دەلىنەتىنى تۇسىنىكسىز.  باسقا دەرەكتەردىڭ دە جازىلۋ مەزگىلدەرى كۇماندى ەكەنى بايقالادى.

قىتاي گەنوتسيدىنەن سوڭ، 1400 جىلعا قاراي، حالقى قىرىلىپ ازايعان ولكەگە سولتۇستىكتەن تۇڭعىس-مانجۇر تايپالارى لەك-لەگىمەن قونىستانارى بەلگىلى. 1211 جىلدان باستاپ شىڭعىز حان ۇرپاقتارىنىڭ قول استىندا بولعان ءشۇرشىت، ت.ب. تۇڭعىس تايپالارى ولاردى ءوز زاڭدى بيلەۋشىلەرى دەپ، ال تۋلي ۇرپاقتارى بۇل حالىقتى ءوز بودانى، قىتاي سياقتى ورتاق جاۋعا قارسى تۇرار وداقتاس دەپ ساناپ، قونىس اۋدارعانداردى قۋانا قارسى العانى تاريحي احۋالعا سايكەسەدى. شىعىس تۇركتەرى مەكەنىندە بوگدە ۇلتتار سانى كۇرت ارتۋىنان حV عاسىردان باستاپ ءحVىى عاسىرعا دەيىنگى 200  جىل بارىسىندا بۇل ولكەدەگى تۇرك ءتىلى كەمىندە 50%  تۇركتىگىن جوعالتتى دەپ شامالاۋعا بولادى. مۇنى ءبىز وسى حV عاسىر شاماسىندا جازىلعان مقش تىلىنەن كورە الامىز.

5) قىتاي گەنوتسيدتەرىمەن قوسا، 1400-1455 جىلداردا جارتى عاسىر بويىنا ولكەدە «ءتىلى وزگە تۇركتەرگە ونشا ۇقسامايتىن» ويرات تايپاسى ۇستەمدىك ەتتى. بۇل دا  تۇرك ءتىلىنىڭ وزگەرۋىنە «ءوز ۇلەسىن قوسقانى» انىق.

6) 1619 جىلى التىن حان تۇسىندا ماڭگىەلدىكتەر تيبەتتىڭ لامالىق «سارى ءدىنىن» جاپپاي قابىلدايدى. تيبەت تىلىندەگى كىتاپتار جەدەل تۇردە كوشىرىلىپ، ەلدە موناسترلار كوپتەپ سالىندى. ەكى-ءۇش عاسىر كولەمىندە لامالار سانى ەلدەگى حالىقتىڭ تورتتەن بىرىنە جەتكەن. وسى ءدىن ارقىلى ماڭگىەلدىكتەر تىلىنە  جۇزدەگەن تيبەت سوزدەرى ەندى.

ادەتتە، حالىق قانداي ءدىندى قابىلداسا، وزدەرىنە سول ءدىندى ناسيحاتتايتىن كىتاپتارداعى ەسىمدەردى الاتىنى تاريحتا دالەلدەنگەن نارسە. مىسالى، حريستيان ءدىنىن قابىلداعان ورىستاردىڭ كۇللى ەسىمدەرى بيبليا كەيىپكەرلەرىنەن بولسا، يسلامدى قابىلداعان حالىقتار ءوز ەسىمدەرىن قۇرانداعى كەيىپكەرلەرگە سايكەس قويادى. ءوزىم شىعىس تۇرك ۇرپاعى، يسلامدى كەشتەۋ قابىلداعان قازاق ۇلتىنىڭ كىسىسى بولا تۇرا، اتام  قوجا-احمەت، ءوزىم حاسەن، اكەم كارىمجان  ەسىمدەرى تەك اراب سوزدەرىنەن تۇرادى. («قوجا» – تۇرك ءسوزى ەكەنىن وسى كىتاپتى جازۋ بارىسىندا راشيد اد-ديننەن انىقتادىم). ازان شاقىرىپ قويىلعان «تەمىر جولدى» (قىسقاشا «تەمىر») دەگەن اتىمدى، ءىسساپاردان ورالعان اكەم، ءوزى كسرو-لىق اتەيستىك قوعام ادامى بولا تۇرا: «ايان الدىم!» دەپ، «حاسەن» ەسىمىنە اۋىستىرىپتى. (حاسان، حۋسەين – مۇحاممەت پايعامباردىڭ نەمەرەلەرى،  حازىرەت-ءاليدىڭ ۇلدارى). ەندەشە «سارى ءدىندى»  قابىلداعان سوڭ ماڭگىەلدىك تۇركتەردىڭ دە، ول ەلگە كوشىپ كەلگەن تۇڭعىس-مانجۇر تەكتى حالىقتىڭ دا تيبەتتىك ءدىني كىتاپتارداعى ەسىمدەردى جاپپاي قابىلداعانىنا تاڭدانۋعا بولمايدى.

الايدا وسى ءدىننىڭ جوعارعى باسشىسىنىڭ «دالاي-لاما» لاۋازىمىنداعى «دالاي» – مۇحيت، تەڭىز، تەرەڭ، كەڭ، داليعان، ۇلكەن دەگەن ماعىناداعى (كەيىننەن «دالا» سوزىنە اينالعان)  تۇرك ءسوزى. بۇل – شىعىس تۇركتەرىنىڭ تيبەت ءدىنباسىلارىنا ىقپالىنىڭ ايتارلىقتاي بولعانىن كورسەتسە كەرەك.

7) تۋلي-ۇگەتاي ۇلىسىنداعى حالىقتىڭ تۇركتىگىن جويعان كەلەسى ۇلكەن سوققى – 1634-1911 جىلدار ارالىعىندا قاراشاڭىراقتىڭ  مانجۇر-قىتايلىق تسين يمپەرياسىنىڭ بوداندىعىنا ءتۇسۋى بولدى.  بۇعان قوسا، وسى كەزدەرى امۋر وزەنىنىڭ سولتۇستىگىن رەسەيدىڭ جاۋلاۋى ول ايماقتاعى تۇڭعىس حالىقتارىن وزەننىڭ وڭتۇستىگىنە، مانجۇريا مەن ماڭگىەلدىڭ تۋلي ۇلىسىنا جاپپاي بوسقىنداۋعا دۋشار ەتتى.  اۋىپ كەلگەندەردىڭ كوپشىلىگى ءتىلى مۇلدە بوتەن داعۋرلار بولعان.

ي.پ.ماگيدوۆيچ كىتابىندا ە.پ.حاباروۆتىڭ سولتۇستىك مانچجۋرياعا 1650-1652 جىلدارداعى جورىقتارى جايىندا: «ۆەسنوي 1650 گ. دوبرالسيا دو رەكي ۋركي، ۆپادايۋششي ۆ امۋر. پروسلىشاۆ و دۆيجەني  وتريادا (چەرەز رۋسسكوگو پەرەبەجچيكا), داۋرى وستاۆيلي پريرەچنىە رايونى ي ۋشلي ۆ نەيزۆەستنوم ناپراۆلەني. زاۆوەۆاتەلي ۆستۋپيلي ۆ پوكينۋتىي، حوروشو ۋكرەپلەننىي گورود داۋرسكوگو «كنيازكا» لاۆكايا (نا رەكە ۋركە). تام بىلي سوتني وبشيرنىح دوموۆ – قاجدىي نا پولسوتني ي بولەە چەلوۆەك. ۆ ياماح كازاكي ناشلي بولشيە حلەبنىە زاپاسى. وتسيۋدا حاباروۆ دۆينۋلسيا ۆنيز پو امۋرۋ. دالشە تا جە كارتينا: وپۋستەۆشيە سەلەنيا ي گورودا. حاباروۆسكايا فلوتيليا دۆينۋلاس دالشە ۆنيز پو تەچەنيۋ رەكي. كازاكي سنوۆا ۆيدەلي بروشەننىە سەلەنيا، ا وكولو سەلەني – نەسجاتىە حلەبنىە پوليا…نانايتسى، سوەدينيۆشيس س ديۋچەرامي، نەوجيداننو ناپالي نا رۋسسكيح، نو بىلي رازبيتى…ۆەسنوي 1653 گ. ون ۆەرنۋلسيا ۆ داۋريۋ، ك ۋستيۋ زەي. ۆ تەچەنيە ۆسەگو لەتا  ەگو ليۋدي پلاۆالي ۆۆەرح ي ۆنيز پو امۋرۋ، سوبيرايا س مەستنىح جيتەلەي ياساك. ۆەس لەۆىي بەرەگ امۋرا وپۋستەل: پو پريكازۋ مانچجۋرسكيح ۆلاستەي جيتەلي پەرەشلي نا پراۆىي بەرەگ رەكي»،– دەپ جازادى («وچەركي پو يستوري گەوگرافيچەسكيح وتكرىتي». م. 1957.  330-ب.).  بۇل بايانداردان ءبىز داۋرلاردىڭ  قالالاردا، كەڭ اعاش ۇيلەردە تۇرعانىن، ەگىن ەگىپ، مال، قۇس ۇستاپ، ايتارلىقتاي وركەنيەتتە ءومىر سۇرگەنىن كورەمىز.

لۇبسان دانزاننىڭ «التىن توبشى» كىتابىن 2005 جىلى اۋدارعان ج.قاماي: «وسىدان ءتورت عاسىر بۇرىن جازىلعان بۇل شىعارمانىڭ ءتىلى، ءسوز تىركەستەرى ەجەلگى موڭعول ءتىلى ەرەكشەلىكتەرىنە سايكەس قۇرىلعاندىقتان، قازىرگى موڭعول ءتىلىنىڭ ءسوز بىتىمىنەن  بولەك، ءتىپتى قازاق ءتىلىنىڭ ءسوز قۇرىلىمىنا ءبىر تابان جاقىن دەۋگە ابدەن بولادى»،– دەيدى. سونداي-اق، وسى شىعارماداعى سوزدەردىڭ كوبى قازىرگى موڭعول تىلىندە قولدانىلمايتىنىن، ال ولار قازىرگى قازاق تىلىندە ءوز ماعىناسىمەن ساقتالىنعانىن ايتادى. الايدا، «قازىرگى موڭعول تىلىنەن گورى قازاق تىلىنە جاقىن» وسى شىعارمانىڭ ءتىلىن تۋراسىنان، باتىل: «تۇرك ءتىلى» (كونەقازاق) دەۋىنە اۋدارماشىنى عىلىمدا قالىپتاسىپ قالعان «ەجەلگى موڭعول ءتىلى بولعان» دەگەن پىكىر  جىبەرمەي، قۇرساپ تاستاعانى سەزىلەدى.  دەگەنمەن، وسى كەزەڭدە تۇرك ءتىلىنىڭ «قاراشاڭىراقتاعى» مولشەرى تاعى دا 30-25% كەمي تۇسكەن بولار. مۇنى 1634 جىلى مانجۇر جاۋلاپ الۋىنا قارسى تۇرماق بولعان لەگدەن حاندى كوپشىلىكتىڭ قولداماۋىنان، ونىڭ كوكنۇر، تيبەت ولكەسىنە كەتۋىنەن، سونداي-اق 1691 جىلى دا  ماڭگىەلدىك رۋباسىلار «ويراتتان گورى مانجۇرلاردى جاقىن كورىپ»، تسين بوداندىعىن ءوز ەرىكتەرىمەن قابىلداۋىنان دا بايقايمىز.

«التىن توبشى» شىعارماسىنىڭ جازىلعان كەزىن زەرتتەۋشىلەر 1628 جىل دەپ ءجۇر. بايقاعانىمىز، تاريحتا ءحVىى-ءحVىىى عاسىرلاردا لۋبسان دانزان (دانتسزين) ەسىمدى ءتورت كىسى اتالعان. ءبىرى – وسى كىتاپتىڭ سوڭىندا ءوز ەسىمىن «دىنگە قۇمار سوپى لۇبساندانزان دەگەن گۇشي»، دەپ كورسەتكەن كىتاپ اۆتورىنىڭ ءوزى; ەكىنشىسى – اۆتور 323-بەتتە بايانداعان لۇبسان تايشى. ول 1634 جىلى قايتىس بولعان  لەگدەن حاننىڭ نەمەرەسى. ەكىنشى ۇلى ابۇنايدىڭ ايەلى كۇرۇني حانشادان (مانجۇر بارىس شەشەننىڭ قىزى) تۋعان;  ۇشىنشىسى، 1723 جىلى كوكنۇردا تسين يمپەرياسىنا قارسى كوتەرىلىستى باسقارعان حوشۋت-ويراتى، تورەبەك (گۋشي) حاننىڭ نەمەرەسى، لۋبسان دانتسزين. كوتەرىلىس جانشىلعان سوڭ ول جوڭعارياداعى سىبان رابداندى پانالاعان. ەگەر «التىن توبشى» اۆتورى سول دەسەك، ول  ماڭگىەلدىكتەردىڭ تسين يمپەرياسىنا باعىنۋى جايىن  جايباراقات بايانداماسا كەرەك ەدى; ءتورتىنشىسى، قىتايدىڭ «مەن-گۋ-يۋ-مۋ-تسزي» قۇجاتتارىنداعى (ورىسشاعا اۋدارعان پ.س. پوپوۆ، سپب، 1895. «زاپيسكي و مونگولسكيح كوچەۆياح»)  تسينحاي حوشۋتتارىنىڭ باسشىسى ۆانشۋك-رابداننىڭ ۇلى لۋبسان دانتسزين. وعان 1771 جىلى 1-دارەجەلى تايتسزى اتاعى بەرىلگەنى جازىلعان. الايدا. «التىن توبشى» اۆتورى سوڭعى ەكەۋى ەمەس دەپ ويلايمىن.

بيلەۋشىلەردىڭ تاپسىرىسىنسىز، ءوز قالاۋىمەن شەجىرە جازاتىن كىسىلەر، ادەتتە، تاريحتى بايانداي كەلە، كىتاپ سوڭىن ءوز تەگى، ءوزى جايلى مالىمەتپەن اياقتايدى. مۇنى ارعىسى ق.جالايىر، ابىلعازى باھادۇر، شاكەرىمدەردەن، بەرگىسى – بۇگىنگى شەجىرە جازۋشىلاردان دا كورەمىز. وسى داستۇرگە ساي «التىن توبشىنىڭ» اۆتورى «سوپى لۇبساندانزان دەگەن گۇشي» – لەگدەن حاننىڭ نەمەرەسى لۋبساننىڭ ءوزى بولۋعا ءتيىس.  سولاي بولسىن يا بولماسىن، بىراق 1634 جىلى لەگدەن حاننىڭ قايتىس بولۋىن، لەگدەننىڭ بالاسى مەن نەمەرەسى جايىن بايان ەتكەن «التىن توبشى»  1628 جىلى ەمەس، 1700 جىلدارى جازىلسا كەرەك.

8) 1912 جىلى موڭعوليا مەملەكەتى  قۇرىلعان سوڭ  ەل  استاناسىنىڭ قالقا  ايماعىندا بولۋى، ءالى دە تۇركتىگىن ساقتاپ قالعان سوزدەرگە تس، ە، چ، ەە، ۋ، اا، وو سياقتى «استانا ديالەكتىسى» دىبىستارىنىڭ ەنۋىنە سەبەپ بولدى.  ويتكەنى، قالقا –  تۇركتىگىنەن ەڭ اجىراعان ايماق بولاتىن. مىسالى، قازاق تىلىندە دە بار «شىلبىر» ءسوزى ءحىىى-حV عاسىرلاردا («كونە موڭعول ءتىلى»)  «چۋلبۋعۋر» دەلىنگەن ەدى. ال حح عاسىر ورتاسىندا ءار ديالەكتىلەردە «شۋلبۇر (حورچين-قاراشا), «چولبۇر (ارۋ قاراشىن), «چۋلۆۇر» (شاقار، ۇرات), تسۋلۆۇر» (شيلينكول، سۋنيت) دەلىنگەن وسى ءسوز، قالقا ديالەكتىسى ارقىلى «ورتاق ءتىل جاساۋ» اسەرىنەن «تسۋلبۋر» دەلىنىپ، تۇركتىك سيپاتىن جوعالتۋعا شاق قالعان. برمس جيناعىنداعى كەي ءبىر موڭعول سوزدەرىنىڭ سينونيم-بالامالارى ونعا جەتەدى جانە سوزدەر تەگى ءارتۇرلى ەتنوس تىلىنەن ەكەنى بايقالادى. وسىدان: «بۇل حالىق قۇراما ما؟» دەگەن وي تۋادى.

سونداي-اق، قازاق تىلىندەگى «شاق» ءسوزى، وردوستىقتار ديالەكتىسىندە  «چاگ»  دەلىنىپ، ءدال كونە تۇرك جازبا ەسكەرتكىشتەرىندەگىدەي  ايتىلادى:  دتس: س`اQ   پورا، ۆرەميا: tan erta c`aqda  keldi  ۆ ۋترەننيۋيۋ پورۋ نا زارە  پريشەل («وعىز-ناما» 44.); س`اQLIY وتنوسياششيسيا ك كاكومۋ-ليبو ۆرەمەني: edguti ءcaqliۇ c`in bolmista پوسلە توگو كاك ۆ تەچەنيە دوستاتوچنوگو ۆرەمەني ونا پروپيتاەتسيا ۆلاگوي (Rach I 151).  ال قالقا ديالەكتىندە بۇل ءسوز «تساگ» دەلىنەدى.  نازار اۋدارتارى – «اراب ءسوزى» دەلىنىپ جۇرگەن «ساع+ات» ءسوزى تۇركتىڭ وسى، «مەزگىل» دەگەندى بىلدىرەتىن «چاع»، «شاق»  سوزىنەن شىققان سىڭايلى. 

سونىمەن، بايقاعانىمىز – وسى ولكەدە بىرنەشە مەملەكەت قۇرعان شىعىس تۇركتەرىنىڭ ءتىلى،  زەرتتەۋشىلەر ايتقانداي، «مىڭداعان جىلدار بويىنا» ەمەس، تەك ءحىV عاسىر سوڭىنا قاراي، ءتۇرلى تاريحي وقيعالار سەبەبىنەن تۇركتىگىن جوعالتا باستاعان ەكەن.  وسى  تاريحي شىندىقتى نەگىزگە الىپ زەرتتەر بولساق، قازىرگى موڭعول تىلىنەن مىڭداعان تۇرك سوزدەرىن تابۋعا بولادى. ادەتتە، قازاق تىلىنە كىرمە سوزدەردى «پارسى، اراب، ورىس، لاتىن، ت.ب. تىلدەردەن ەنگەن» دەيمىز. بايقاعانىمىزداي، قازىرگى قازاق (تۇرك) جانە موڭعول تىلدەرىندەگى بىردەي نەمەس ۇقساس سوزدەر تۋرالى «كىرمە، ەنگەن، وگەي» دەۋ دۇرىس ەمەس ەكەن. سوندىقتان ول سوزدەردى  «موڭعولداردىڭ تۇرك بولعان كەزىنەن «ساقتالىپ قالعان»،  قازىر ەكى حالىققا دا «ورتاق سوزدەر»  دەپ اتاساق –  بۇل تاريح شىندىعىنا سايكەس كەلەر ەدى.

  

***

موڭعول مەن تۇڭعۇس-مانجۇر تىلدەرىنىڭ ءبىر-بىرىنە ىقپالى ماسەلەسى تۋرالى ءبىرىر ءسوز ايتايىق.  ەگەر  ءبىر حالىقتىڭ تىلدىك ىقپالى كورشىلەرىنە جۇعىستى بولۋى، ءبىرىنشى كەزەكتە، ونىڭ ساياسي كۇشەيۋىنە بايلانىستى دەسەك، تۇرك سوزدەرىنىڭ تۇڭعۇس-مانجۇر حالىقتارى تىلىنە ەنۋى شىعىس تۇركتەرىنىڭ مودە قاعان يمپەرياسى (سيۋڭنۋ-حۋننۋ) قۇرىلعان ج. ج. س. دەيىنگى ءىىى عاسىردان باستالسا كەرەك. بۇل پروتسەسس  ج. ج. س. ءىى عاسىرى ورتاسىندا ءسانبي بيلەۋشىسى تاڭشىقاي ىرگەسىن قالاعان تاتار بىرلەستىگى كەزىندە جانە ءVى-ءVىىى عاسىرلاردا تۇرك قاعاناتتارى داۋىرلەپ تۇرعان ءۇش عاسىردا دا جالعاستى دەcەك بولادى. بوگدە ءتىل سوزدەرىن جازباشا ەمەس، تەك ەستۋ ارقىلى قابىلداۋدان سوزدەر بۇرمالانىپ جاتتالارى بەلگىلى. سول، تۇركتەردەن  بۇرمالاي قابىلداعان سوزدەردى دە تۇڭعىس-مانجۇر تايپالارى قيدان، ءشۇرشىت بيلىگى ورناعان ح-ءحىى عاسىرلاردا قايتادان تۇركتەرگە اكەلگەن. ءحىىى عاسىردا بۇل ولكەدە تۇركستانداعىدان ەرەكشە – «شىعىس-تۇرك ديالەكتى»  پايدا بولۋىنىڭ، زەرتتەۋشىلەردىڭ  كەي سوزدەردى كىمنەن كىم قابىلداعانىن تابا الماۋىنىڭ ءبىر سەبەبى وسى بولار.

تۇرك سوزدەرىنىڭ تۇڭعۇس-مانجۇر حالىقتارى تىلىنە ەنۋىنىڭ كەلەسى كەزەڭى شىعىس تۇركتەرىنىڭ ءحىىى عاسىردا ماڭگىەل يمپەرياسىن قۇرىپ، 1370 جىلعا دەيىن داۋىرلەگەن زامانى بولۋعا ءتيىس. مىسالى، 1264 جىلى مەملەكەتتىڭ ماڭگىەل اتاۋى قىتايشاعا «يۋان» دەلىنىپ اۋدارىلىپ، نەگىزگى كۇمىس اقشاسى دا  «يۋان» دەلىنگەنىمەن، ونى شىعىس تۇركتەرى (ماڭگىەلدىكتەر) «مەڭگۇ» دەپ ءوز تىلىندە اتاعان. اقىرى، وسى اقشا اتاۋى – كۇمىس مەتالىنىڭ دا اتى بولىپ كەتكەن. تۇڭعۇس-مانجۇرلار دا اقشانى جانە كۇمىس مەتالىن  «مەڭكە»، موڭكو» دەۋى – تۇركتەردىڭ قىتايدا يۋان ديناستياسىن ورناتقاننان سوڭ بولعان جاعداي.

ال شىعىس تۇركتەرىنىڭ  (ماڭگىەل) تىلىنە ەنگەن تۇڭعۇس-مانجۇر تىلدەرىنىڭ بىرقاتارىن تانۋ نەلىكتەن قيىن دەسەك، بىرىنشىدەن، تۇڭعۇستار دا كوپتەگەن تايپا، رۋلاردان تۇراتىندىقتان، تىلدەرىندە دە ديالەكتىلەرى، سويلەۋ مانەرى اسا كوپ. تۇڭعىس-مانجۇر تىلدەرىنىڭ سالىستىرما سوزدىگىندە» (سست-ميا) بۇل حالىقتاردىڭ ونى (10) اتالعان: ەۆەنك، سولون، ەۆەن، نەگيدال، وروچ، ۋدەي، ۋلچ، وروك، ناناي، مانچجۋر).

ال وسى 10 حالىقتىڭ تەك ءبىر عانا ەۆەنكىنىڭ ءوز ىشىندە قانشاما رۋلار، قانشاما تىلدىك ديالەكت، گوۆورلارعا بولىنەتىنىن گ.م. ۆاسيلەۆيچتىڭ «وچەركي ديالەكتوۆ ەۆەنكيسكوگو (تۋنگۋسسكوگو) يازىكا» (ل.1948.) كىتابىنداعى كەستەدەن كورەمىز. وندا: «ايانسكي ديالەكت، الدانسكيە گوۆورى، انگارسكي گوۆور، باياكيتسكي گوۆور، باۋنتوۆسكي گوۆور، ت.ب. دەپ، بارلىعى 7 ديالەكت، 21 گوۆوردى اتاپ كورسەتكەن. ەگەر وسىنشاما ديالەكتىلى تايپا، رۋلار شىعىس تۇركتەرىنىڭ جەرىنە بىرنەشە رەت – قيدان، تسزين-ءشۇرشىت، تسين-مانجۇر بولىپ باسىپ كىرسە، ءارى ولاردىڭ تىلدەرى جازباشا ەمەس، تەك ەستۋ ارقىلى ەنسە، ونىڭ قاي رۋدىڭ ديالەكتى ەكەنىن بۇل زاماندا اجىراتۋ قالايشا مۇمكىن بولسىن!؟ زەرتتەۋشىلەردىڭ لاجسىزدان: «ۆىدەليت زايمستۆوۆاننوە سلوۆو نە ۆسەگدا لەگكو»، «گران مەجدۋ «سۆويم» ي «چۋجيم» پراكتيچەسكي ستەرلاس» دەۋى، وسىنداي سەبەپتەردەن بولىپ وتىر.

سونىمەن، ماڭگىەل قاراشاڭىراعىنداعى قازىرگى ءتىل شامامەن 80-85 پايىزعا ءVىىى-ءحىىى عاسىرلارداعى تۇركتىگىن جوعالتقان دەگەن پىكىرگە كەلەمىز. ال وسى ولكەدەگى حالىق تىلىمەن قوسا  تۇركتىگىن دە ءدال وسىنشا پايىزعا جوعالتتى ما؟   قازىرگى قازاقتا، تاتاردا، قىرعىزدا دا تۇركشە بىلمەيتىن، تەك ورىسشا عانا سويلەيتىن جالايىر، نايمان، كەرەي، قوڭىرات، ت.ب. رۋ ادامدارى جەتەرلىك. سوندىقتان، «بوتەن تىلدە سويلەيدى» دەپ، موڭعولياداعى حالىقتىڭ بارشاسىن تۇڭعىس-مانجۇرعا جاتقىزا سالۋعا بولما ما؟

ق.زاكيريانوۆ «شىڭعىسحاننىڭ تۇركىلىك عۇمىرناماسى» كىتابىندا موڭعوليا عالىمدارى ت.ءوشىر مەن ب.سەرجە زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە، بۇگىنگى موڭعوليا جەرىندە بارلىعى 769 رۋدىڭ ءومىر سۇرەتىنىن انىقتاعانىن، ونىڭ ىشىندەگى  35-ءى قازاق  رۋلارىمەن اتتاس ەكەنىن جازىپ: «شىڭعىسحان داۋىرىندە  بۇل ايماقتى مەكەن ەتكەن رۋلار سانى 60 بولسا، ال قازىرگى ۋاقىتتا بۇل ايماقتى 700 رۋ مەكەن ەتەدى ەكەن»، – دەيدى (94-96 ب.).

ارينە، بۇدان «قازاق قۇرامىندا كەزدەسپەيتىن رۋلاردىڭ بارشاسى تۇڭعىس-مانجۇر رۋلارى» دەگەن اسىعىس تۇجىرىم تۋماسا كەرەك. قولىمداعى دەرەكتەر ماڭگىەل قاراشاڭىراعىندا قازىر ءومىر سۇرەتىن رۋلار اراسىندا 1310 جىلى «جامي` ات-تاۋاريح» «تۇرك» دەگەن تايپالاردىڭ بىرقاتارى بار ەكەنىن كورسەتەدى. ول رۋلاردىڭ كەيبىرى قازاقتان باسقا دا – قازىرگى تاتار، وزبەك، نوعاي، ت.ب. تۇرك حالىقتارىنىڭ قۇرامىندا نەمەسە موڭعوليا جەرىنىڭ وزىندە عانا ساقتالعان تۇرك رۋلارى بولۋى مۇمكىن. ال 769 رۋدىڭ «جاڭالارى» – سول تايپالاردان وربىگەن بە، الدە سىرتتان كىرگەن تۇڭعىس-مانجۇرلىق تايپالاردان تاراعان رۋلار ما؟ شۇكىر، ءالى دە رۋ اتاۋلارى ۇمىتىلماعاندىقتان، بۇل زەرتتەۋ ارقىلى انىقتاۋعا بولاتىن ماسەلە.

1206 جىلعى قۇرىلتايدان كەيىن وزدەرىن ماڭگىەل اتاعان ويراتتار، كوپ وتپەي قايتادان «ويرات»، «قالماق» دەپ، ءوز تايپا اتاۋىن نەمەسە جاڭا اتاۋ العانىن كوردىك. 1206 جىلى «ماڭگىەلمىز» دەگەن قيات، جالايىر، قوڭىرات، نايمان، ت.ب. تايپالار دا حV-ءحVى عاسىرلاردا موعولستان، ۇلى موعول دەگەن اتپەن مەملەكەتتەر قۇرعان حالىق تا بۇگىندە «قازاق، وزبەك، نوعاي، تاتار ۇلتىمىز» دەپ، باسقا اتاۋلارمەن مەملەكەت قۇرعان. ويراتتار 1912 جىلدان باستاپ قايتادان «موڭعول» اتالدى. 1653 جىلى امۋر وڭتۇستىگىنە وتكەن تۇڭعىس داۋرلار دا قازىر «موڭعولمىز» دەيدى. وسىنىڭ ءوزى «ماڭگىەل-موڭعول» ءسوزى ۇلتتىڭ ەمەس،  بىرلەستىكتىڭ اتاۋى ەكەنىن كورسەتەدى. ويتكەنى بىرلەستىككە ەنۋگە دە، شىعىپ كەتۋگە دە بولادى. ال تەگىڭنەن، گەناڭنان ەشقايدا «شىعىپ كەتە» المايسىڭ. «اقش ازاماتىمىز» دەپ جۇرگەندەر دە وزدەرىنىڭ ءتۇپ-تەگى چەح، شۆەد، دات، ت.ب. ەكەنىن ايتادى، ۇمىتپاعان. مەنەن ۇلتىمدى سۇراسا، «قازاقپىن» دەيمىن. بىراق، بۇل – بىرلەستىك اتاۋى ەكەنىن، ال تەگىم، قانىم تۇرك ەكەنىن بىلەمىن. ەندەشە، بۇگىنگى موڭعولياداعى رۋلاردىڭ ادامدارى «موڭعولمىن» دەپ بىرلەستىك  اتاۋىن ايتار، ال «تەگىڭ كىم؟» دەگەنگە نە دەر ەكەن؟  بۇل سۇراققا جاۋاپتى بۇگىندە تۋلي ۇلىسىندا – ماڭگىەل قاراشاڭىراعىندا تۇرىپ جاتقان  حالىقتىڭ وزىنە  قالدىرالىق.

 

 

سوڭى.

 

الماتى. 2008-2012 جج.

                                     

                                                 

 

قىسقارتىلعان  سوزدەر.

 

 

 «جامي` ات-تاۋاريح» نەمەسە  «جا-ت» – شىڭعىز حاننىڭ ۇلى ءتۋليدىڭ نەمەرەسى عازان حاننىڭ تاپسىرۋىمەن ۇلاعۋ ۇلىسىنىڭ وڭتۇستىك ازىربايجانداعى استاناسى تەبريزدە (قازىر يرانعا قارايدى) 1300-1310 جج. باس ءۋازىر راشيد اد-ءديننىڭ باسشىلىعىمەن جازىلعان ءتورت تومدىق ەڭبەك. كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ ورىس تىلىنە اۋدارىپ «سبورنيك لەتوپيسەي» دەگەن اتاۋمەن 1952  جىلى شىعارعان نۇسقانى پايدالاندىق;

مق № نەمەسە م. قاشقاري «سوزدىگىندە» – ماحمۇت قاشقاريدىڭ «ديۋان لۇعات-ات تۇرك» كىتابىنىڭ (1074 ج.). ز.-ا. م.اۋەزوۆا  ورىس تىلىنە  اۋدارعان نۇسقاسى. الماتى. «دايك-پرەسس» 2005.

دتس  –   «درەۆنەتيۋركسكي  سلوۆار».  لەنينگراد. «ناۋكا» 1969.

سست-ميا – «سراۆنيتەلنىي سلوۆار تۋنگۋسو-مانچجۋرسكيح يازىكوۆ». لەنينگراد. «ناۋكا»   1975.

 «وعىز-ناما» – ءازىربايجان. باكۋ. «ەلم»  1987 .  فازاللاح راشيد اد-دين. «وگۋز-نامە»

 تۋررس – تۋرەتسكو-رۋسسكي سلوۆار . م. 1977.

ازرس – ازەربايدجانسكو-رۋسسكي سلوۆار. باكۋ. 1985.

برمس –  بولشوي سوۆرەمەننىي رۋسسكو-مونگولسكي – مونگولسكو رۋسسكي سلوۆار. يۋ.كرۋچكين. م. 2006.

 قالم. – كالمىتسكو-رۋسسكي سلوۆار. م. 1977.

متكس – قازىرگى موڭعوليا عالىمى و.ءسۇحبااتاردىڭ «مونگول حەلني حار ۇگين تول» («موڭعول تىلىنە كىرمە سوزدەر») ۋلان-بااتار. 1997.

قتتس – «قازاق ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگى». الماتى. «دايك-پرەسس» 2008.

ءتۇسىن. –   شىعارمالارداعى سوزدەرگە اۋدارماشىلار نەمەسە باسپانىڭ تۇسىنىكتەمەلەرى.

مقش –   «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى» اتالاتىن ەڭبەك.

س.س.پ. – 1952 ج. كسرو عا شىعارعان: راشيد اد-دين. «سبورنيك لەتوپيسەي» تومدارىنداعى  تۇسىنىكتەمەلەر  «مقش ءبولىمى» ( «سوكروۆەننو سكازانيە»، پاراگراف) دەگەندى بىلدىرەدى.

«التىن توبشى» – لۇبسان دانزاننىڭ 1926 جىلى تابىلعان كىتابى;

ق.جالايىر «جىلنامالارىندا»   –  قادىرعالي قوسىمۇلى ءجالايريدىڭ 1603 ج. جازىلعان، الماتى  «قازاقستان» باسپ. 1997 ج. «جىلنامالار  جيناعى» اتىمەن  شىققان كىتاپ.

«ابىلعازى «شەجىرەسىندە»  نەمەسە «ابىلعازىدا»  –  حيۋا بيلەۋشىسى ابىلعازى باھادۇردىڭ 1663 ج. جازعان «تۇرك شەجىرەسى» كىتابى.

شاكەرىم «شەجىرەسى» – شاكەرىم (شاھكارىم) قۇدايبەردىۇلىنىڭ  «تۇرك،  قىرعىز-قازاق ءھام حاندار شەجىرەسى».

لين فون پال كىتابىندا – جازۋشىنىڭ ىلگەرىدە اتالعان كىتابى. (زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىر عانا كىتابى  پايدالانىلعان جاعدايدا، وسىلاي،  كەيدە تەك اۆتور ەسىمىن عانا كورسەتتىك).

ققاز. – قازىرگى قازاق تىلىندە;

قموڭع. – قازىرگى موڭعول تىلىندە;

قالم. – قالماق (ويرات) تىلىندە;

 

 

«درەۆنەتيۋركسكي  سلوۆار» جيناعىنداعى  قىسقارتۋلار:

بك –  بىلگە قاعان ەسكەرتكىشى 735 ج. ورحون ءوز.

ە – ەنيسەي ەسكەرتكىشتەرى.

كت م  كولتەگىن كىشى جازۋى

كت ب – كولتەگىن ۇلكەن جازۋى 732 ج. ورحون ءوز.

كچ – كۇل-شور ەسكەرتكىشى 721 ج.  ۋرگا ق.

لوك – «وعىز-ناما»  ءحىىى عاس.

مق – ماحمۇت قاشقاريدىڭ «ديۋان لۇعات-ات تۇرك» كىتابى. 1072-1074 جج.

مو – س.ف.ولدەنبۋرگ تاپقان بەس قۇجات.  حىىى عاسىر. باسى.

مچ – مويىن-شور ەسكەرتكىشى («سەلەنگا تاسى»).  759 ج.

و – ونعىن ەسكەرتكىشى. 731 ج.

س – سۋدجين-داۆان توبەسى  ەسكەرتكىشى.

ت – تالاس ءوز. ەسكەرتكىشى.

تون – تونۇقۇق ەسكەرتكىشى. 712 جانە 716 جج.

يۋگ – احمەت يۇگىنەكيدىڭ «اقيقات سىيى»  پوەماسى ءحىىى عاس. ءبىرىنشى جارتىسى.

سھuاst  – «مانيحەيلەردىڭ سىيىنۋى». V-ءVىى عاسىرلار.

Huen –  بۋددا موناحىنىڭ  ءومىربايانى  ءVىى عاس.

كر –  كاليامقارا مەن پاپامقارا حانزادالار تۋرالى ۇيعىر شا نۇسقاسى.

Qas –  جۇسىپبەك بالاساعۇننىڭ «قۇتادعۋ بىلىك»  شىعارماسىنىڭ گەرات نۇسقاسى.

جب  – جۇسىپبەك بالاساعۇننىڭ «قۇتادعۋ بىلىك»  شىعارماسى.، 1069-1070 جج..

Rach  – شيپاگەرلىك جيناق.

Suv – «التىن جارىق» سۋتراسى.  ح عاسىر.

ThS –  «1000 بۋددا ۇڭگىرى» حرامىنان  الىنعان  قولجازبالار.

تت – يار-حوتودان تابىلعان بال اشار كىتاپشا.

Usp – ۇيعىردىڭ زاڭدىق  قۇجاتتارى. ءحىى-ءحىV عاسىرلار.

 

ەسكەرتۋ: قىسقارتىلعان سوزدەن سوڭ  جازىلعان سان  جازبا ەسكەرتكىشتىڭ بەتىن، ودان تومەن تۇسىرىلگەن سان  نەشىنشى جولى ەكەنىن كورسەتەدى، مىسالى: يۋگ 24₇ – ا. يۇگىنەكي كىتابىنداعى 24 بەتتىڭ جەتىنشى جولى» دەگەندى بىلدىرەدى.

قوجا-احمەت حاسەن كارىمجانۇلى   (تەمىر جولدى  قوجا-تۇرك)

internettv.kz