Зуқа батыр ұлы Қажы Сауатағзам (1928-2016)

زۋقا باتىر ۇلى قاجى ساۋاتاعزام (1928-2016)

| Nov 29, 2016

قاجى زۋقاۇلى قاجى ساۋاتاعزام (1928-2016) دۇنيەدەن وزدى:
زۋقا باتىردىڭ كەنجە ۇلى قاجى ساۋاتاعزام اتامىزدىڭ قازاسىنا وراي تاريحي قىسقاشا جيناعىمدى نۇسقاپ كەتەيىن.
التاي-كوكتوعاي اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن ساۋات قاجى، اكەسىن جاۋ العاندا بەسىكتەگى بالا ەكەن. زۋقا قاجى احىرعى احۋالىن سەزىپ، اجالىنىڭ جاۋ قولىنان بولاتىنىن ءبىلىپ بەلقۇدىققا شەت قونىپ وتىرادى. سوندا بالا-شاعا، تۋىس-تۋعاندارىنىڭ ىشىندە قولتىعىنىڭ استىنان شىقپاي قاسىندا قالعاندار بولادى. قالىڭ اسكەر تاڭ اتا بەرگەندە ءبىر قورالى كيىزۇيدى وققا ۇستايدى. وسىندا قازا تاپقانداردىڭ ىشىندە ساۋات قاجىنىڭ اعاسى ءماۋلۇت ءشارىپ (1926-1929), اپكەسى قاماريا، ۇلكەن شەشەلەرىنەن مىقيا، نازار ء(بىلجاي) ۇلى ناسىردىڭ ايەلىمەن ەكى بالاسى، جارىلقاسىن دەگەن ءبىر جىگىت، ءبىتىمشى دەگەن ءبىر بالا، زۋقاۇلى ءشاميدىڭ نامازباي، ازانباي دەگەن قايىنىنىلەرى وسى قاندى قىرعىندا قازا تابادى. تاعى ءبىر قايىنىنىسى سىبانباي /كەرەي-مولقى/ جانە باتىرشاۇلى يمامباي تايقازاننىڭ استىنا كىرىپ جان ساۋعالايدى. زۋقانىڭ ءىنىسى داكەن دە وسىندا وققا ۇشقان دەلىنەدى. زۋقا باتىردىڭ جىگىتتەرىنەن توقاجان دەگەن قارۋلى پالۋان، اسكەرلەر كەتىپ بولعان سوڭ ەڭگەزەردەي قالعان ءبىر اسكەرمەن جەكپەجەك الىسىپ، ۇزاق ۋاقىتتان كەيىن اياعىندا ەكەۋى دە تالىقسىپ بارىپ جان ۇزەدى.
وسىندا امان قالعان زۋقاۇلى ءشاميدىڭ زايىبى قۋانقىزى بايان اجەمىزدەن ەستىپ، ۇلكەندەرىمىزدىڭ ايتۋى بويىنشا مىلتىق داۋىسىنان بەسىكتەگى بالالاردىڭ ءوزى ۇرەيى ۇشىپ جىلاي الماپتى. جاس نارەستە زۋقاۇلى ساۋات، سۇلتان ءشارىپۇلى ءانۋار جانە شاميقىزى ءشىنان وسى ۇيلەردىڭ ىشىندە بەسىكتە بولەۋلى جاتىپ امان قالىپتى. بۇلارمەن بىرگە قۇتىلعانداردىڭ ىشىندە جۇگىرىپ جۇرگەن بەس جاستاعى زۋقاۇلى قيزات (1924-1999) بار ەكەن. 1929 جىلى بولعان وسى قاندى قىرعىندا 53 كىسى شەيىت بولادى.
سوعىستان شىققان ادام جانعا “قازي” دەلىنەدى. بەسىكتەگى ءسابي شاعىندا قازي بولىپ ءوسىپ، توقساننىڭ تورابىنا كەلىپ توسەك تارتىپ جاتسادا ەسىنەن تانباي، يمانىنان جاڭىلماي وتىرىپ اكەسى زۋقا قۇساپ، تاڭاتار “زۋحا” (ساسكە) مەزگىلىندە جاراتقانعا جانىن ءتاسىلىم ەتەدى. قاجى ساۋاتاعزام اتامىز ساۋاتتى وقىمىستى كىسى ەدى. اللاھ الدىنان جارىلقاسىن.

Kuddüs Çolpanنىڭ facebook پاراقشاسىنان الىندى

اتتىعا جول، اۋىزدىعا ءسوز بەرمەگەن تۇرىم باتىر

kerey.kz

ءار داۋىردە حالىقتىڭ پانا تۇتار، قورمال سانار قۇرمەتتى ازاماتتارى بولادى، سولاردىڭ ءبىرى زامانى اتتىعا جول، اۋىزدىعا ءسوز بەرمەيتىن، باتىرلىعىمەن حالقى جاقتا تۇرىپ، مىناۋ ورتاسى مەن مەكەنىن قورعاۋ جولىندا سىرت جاۋعا سەس بولىپ كەلگەن تۇرىم باتىردى تۋعان حالقى ماڭگى ۇماتپايدى. تۇرىم بالا كۇنىنەن بالۋاندىعىمەن، قامشىگەرلىگىمەن اتى شىققان، ەسەيىپ ات جالىن تارتىپ مىنە كوز الارتقان جاۋلارىنىڭ بەتىن قايتارىپ كوزگە تۇسكەندىكتەن «بۇل وڭىردە تۇرىم بار» دەپ سىرت جاۋلار اتتاپ باسپايتىن بولعان. تۇرىم ءومىرىنىڭ سوڭىندا زيراتىن قازىپ، قابىرىن تۇرعىزىپ قويىپ قاجىلىق ساپارعا اتتانىپ، قايتارىندا بۇگىنگى سەمەي ءوڭىرى ماڭىنا كەلگەندە تۇيىقسىز دۇنيە سالىپ، جول جولداستارى سۇيەكتە بۇزباي سارتەرەكتەگى ءوزى ازىرلەپ كەتكەن قابىرعا جەتكىزىپ، ەل، جۇرتىنا تابىس ەتىدى. يتەلى رۋىنىڭ ءبىر مۇنشا اتاسى اجى گۇڭ بولىپ
«سەن ەسىركە، تىنىش ۇيىقتات، باق سوزىمە!» /اباي/

kerey.kz

ءبىزدىڭ قازاقتا «مالعا دوستىڭ مالدان باسقا مۇڭى جوق» – «مالدان بوعى عانا بوتەن» تالاي جارىمەس ابايدىڭ اتىنا نەشە ءتۇرلى ءسوز ايتقان. ونىڭ ىشىندە ساۋداگەر عانا ەمەس، ءوزىن ء“سوز ۇستاعان”، “ەل ۇستاعان” سانايتىندار دا بولدى. بۇلارعا ابايدىڭ ءوزى جاۋاپ بەرىپ كەتكەن: «تىنىش ۇيىقتات، سەن ەسىركە، باق سوزىمە!». ال، اناۋ جىگىت «مالدىڭ بۋىمەن» نەگىزگى ويىن دۇرىس جەتكىزە الماعان سياقتى. ول، «قۇنەكەڭ مالىن شىعىنداپ، ابايدى وقىتىپ، جاعداي جاساماعاندا قالاي بولار ەدى… ءبىز دە سول قۇنەكەڭ سياقتىمىز…» دەگەندى ايتپاقشى بولدى – اۋ دەيمىن… قۇنەكەڭ قايدا، سەن قايدا… «قۋاتى كۇشتى نۇرلى ءسوز، قۋاتىن بىلگەن ابايلار…» – دەيدى اباي. ءسوزدىڭ قۋاتىن بىلمەگەن وتە قيىن، كۇيىپ قالۋىڭ مۇمكىن… وسى ارادا بريتانيانىڭ پرەمەر – ءمينيسترى بولعان بەندجامين ديزراەليدىڭ
تيبەت اسقان كوش نە سەبەپتى باستالدى؟

kerey.kz

1883-جىلى التايدان جامىسباي باستاعان قازاقتار العاش رەت باركول جەرىنە كوشىپ باردى، 1887-1891-1895 جىلدارى تاعىدا كوشىپ كەلگەندەر بولدى. ونان كەيىندە كوشىپ كەلگەندەر بولدى، مىسالى 1912-1913 جىلدارى، 1920 جىلدارى، 1924-1929 جىلى كەلگەنلەر بولدى، ولاردىڭ دەنى التايدان بولاتىن. 1912 جىلدان كەيىن مانجۋ بيلىگى قۇلاپ قىتاي بيلىگى ورنادى، 1928 جىلى بيلىككە كەلگەن جين شۋرىن التاي تورەسى قاسىمقان ۇلى شارىپقاندى، تارباعاتاي تورەسىنىڭ ۇلى قىزىردى، باركول قازاق ۇكىردايى ءالىپتىڭ ۇلى ەلىسقاندى ۇرىمجىدە وقىتتى، ەلىسقان زاماناۋي اسكەري ءبىلىم الدى، قىتاي ءتىلىن ۇيرەندى. ونى 200 ادامدىق قارۋلى قازاققا باسشى ەتىپ ونى «شىعىس شىڭجاڭ شەگارا قورعانىس وتريادى» دەپ اتادى. 1931 جىلى قۇمىل ۇيعىرلارى قوجانيازدىڭ باستاۋىندا كوتەرىلىس جاسادى. وقيعا ءبىر قىتاي اسكەر باسىنىڭ ءبىر ۇيعىر قىزدى زورلىقپەن ايەل ەتىپ الماق
مىرجاقىپ دۋلاتوۆ تۇرمەدە جاتقاندا جازعان ولەڭى

kerey.kz

جەكە ارحيۆىمنەن تابىلعان قۇندى مۇراعات «مىرجاقىپ دۋلاتوۆ تۇرمەدە جاتقاندا جازعان ولەڭى) بۇل ولەڭدى 1980 – جىلى ءور التايدىڭ كوكتوعاي اۋدانىنا قاراستى دۇرە اۋىلىندا 61 جاستاعى قاۋان ورىنباسارۇلى دەگەن اقساقال ايتقانىنان جەكە ارحيۆىمدە ساقتالىپ قالعانىنان تاۋىپ وقىرمانمەن ءبولىسىپ وتىرمىن. اي، قۇداي – اۋ، اققا جاق، ءوزىڭى ايان مەن ناقاق. اقيقات دەگەن جولىڭنىن، ابىرويىڭدى اشپا حاق. اياتبەنەن قادىسقا، اللا نيەت اق ىسكە. جان الماسام جوق ەدى-اۋ، جازا تارتسىن دەگەن باق. مەنى سوتتاپ بايلاتىپ، زىعىرداندى قايناتىپ. ماسايراسىن ءماز بولىپ، قيناعاندى ءوزىڭ تاپ جاقىن جەردەن جاۋ شىعىپ، ماقۇل ىستەن داۋ شىعىپ. دۇشپان ءۇستاپ قولىمنان، يتتەر تىستەپ تونىمنان. جامان توسۋ بولعان شاق، تۇتقىن بولىپ تارىعىپ، جالعىز جاتىپ زارىعىپ، اشۋ قىسىپ ويدى الىپ، دەرت ءجايىلىپ بويدى
عالىم بوقاش مەرەيلى 50 جاستا

kerey.kz

Altyn Magauina بۇگىن اتامىزدىڭ ەڭ جاقىن شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى، ءبىزدىڭ باۋىرىمىز، قازاقتىڭ ماقتان تۇتاتىن جاستارىنىڭ ءبىرى عالىم بوقاش مەرەيلى 50 جاسقا تولىپ وتىر. ءبىز ءۇشىن بۇل كۇن – جاي عانا عالىمنىڭ تۋعان كۇن ەمەس، بۇل – ونىڭ جارتى عاسىرلىق ونەگەلى ءومىر جولىنىڭ، ادال ەڭبەگىنىڭ، بيىك پاراسات پەن ادامگەرشىلىگىنىڭ مەرەكەسى. ءبىز عالىمدى تەك تەرەڭ ءبىلىمى ءۇشىن ەمەس، ۇلكەن جۇرەگى ءۇشىن قادىرلەيمىز. عالىمنىڭ الەمنىڭ ەڭ بەدەلدى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى – وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الىپ، “ازاتتىق راديوسىندا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ، بۇگىندە امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتىندە ابىرويلى جۇمىس اتقارىپ جۇرگەنى ونىڭ تاباندىلىعىنىڭ، بىلىمگە قۇشتارلىعىنىڭ جانە ەڭبەكقورلىعىنىڭ ايقىن كورىنىسى. الايدا ادامنىڭ شىنايى باعاسى ونىڭ قىزمەتىمەن نەمەسە جەتكەن جەتىستىكتەرىمەن عانا ولشەنبەسە كەرەك. ادامنىڭ قادىرى ونىڭ جۇرەگىندە،