Мәдениет Руханият Тарих Тұлғалар Қазақ дәстүрі Қазақ шежіресі Әдеби әлем
ШОҚАН УӘЛИХАНҰЛЫ ДЕГЕН ЕКЕН..
kerey.kz
Ел аузында қазақ оқымыстылары айтты деген сөздер аз емес. Белгілі ғалым, этнограф А. Сейдімбек құрастырған тарихи тұлға, асқан оқымысты Шоқан бабамыздың тапқыр сөздерін назарларыңызға ұсынамыз.
* * *
Омбыға оқуға жүрер алдында бала Шоқан әкесінің ел іші мәселесін шешудегі кейбір өктем, ожар қылықтарына көңілі толмай, «оқуға бармаймын» деп қиғылық салса керек. Тіптен көнбей бара жатқан баласын қатал Шыңғыс жәрдемші жігіттеріне байлатып алмаққа ыңғайланып: «Шықпаса көтеріп әкеліңдер, арбаға таңып аламыз!» − дейді. Сонда дәрмені таусылған Шоқан әкесіне: «Байлатпа! Абылай тұқымынан байланғандар мен айдалғандар жетерлік болған!» − деп тіл қатады.
Бала да болса ақиқат сөзді айтып тұрған баласынан тосылған әке дереу Шоқанды босаттырып жібереді.
* * *
Петербургте Сыртқы Істер министрлігінің бір жауапты қызметкері Шоқанмен таныса тұрып: «Сіз расымен тірісіз бе?! Қашғарға барды дегені рас па өзі? Әлде, бергі жағында тасаланып жатып, өткен-кеткеннен мәлімет жинап қайтып келдіңіз бе?» − деп қыршаңқы сұрақ қояды.
Сонда, Шоқан шамданбай, жайдары қалпын сақтай тұрып: «Рас айтасыз. Сіздің алдыңызда мен емес, менің елесім тұр. Ал, Қашғар сапарына келетін болсақ, денем әлі Омбыда, жаным Қашғарда. Солардың көмегімен Қашғар туралы еңбек жаздым!» − деген екен.
* * *
Орыс Географиялық Қоғамының мәжілісінде бірнеше сағат бойына Қашғар сапары туралы баяндама жасаған Шоқанға қойылған сұрақтар да аз болмапты. Көбісі таңданып отырса, енді біразы күдікпен қарайды. Тыңдаушылардың ортасында отырған, ғылым әлемінен алыстау бір сылқым әйел Шоқанға француз тілінде: «Азиялықтар бірнеше әйел алады деуші еді. Сіздің неше әйеліңіз бар?» − деп сұрақ қояды.
Сонда, Шоқан бір сәт те тосылмастан, француз тілінде: «Шығыста көп әйел алатын дәстүрдің бары рас. Әзірше өзімнің жалғыз ғана жарым бар. Ол − ғылым», − деген екен.
* * *
Мамыр айындағы шеру кезінде Шоқан бір кінәзбен абайламай соқтығысып қалады. Сұр шекпенді жатжұрттыққа кінәз ытырына қарап: «Осы елдің ішін неге тазартпайды екен?!» − депті.
Сонда, Шоқан кідірместен: «Ал, сіз Разиннің ел ішін қалай тазартқанын оқымап па едіңіз?» − деп іле жауап қатады. Бұл жауаптың мәнісі, соның алдында ғана белгілі тарихшы Н.И. Костоморовтың Степан Разин көтерілісі туралы «Бунт Стеньки Разина» деген кітабы жарық көрсе керек.
* * *
Омбы зиялылары бас қосқан кеште астроном, саяхатшы ғалым Эдуард Струве сөз сөйлеп тұрып, «тұрғылықты қазақтар Ресейден қоныс аударған казактарды жек көреді» деген сөзді айтып қалады. Мұны жақтырмаған Шоқан дереу орнынан атып тұрып: «Тұрғылықты қазақтар қоныс аударушы казактарды жек көреді деген сөз бекер. Мен қазақпын, казак досымның құрметіне тост көтеріп, оны сүйемін!» – деп, жанында отырған Г.Н. Потанинды құшағына алып, құшырлана сүйген екен.
Дерек көзі: e-history.kz
Пікір қалдыру