مادەنيەت رۋحانيات تاريح تۇلعالار قازاق ءداستۇرى قازاق شەجىرەسى ادەبي الەم
شوقان ۋاليحانۇلى دەگەن ەكەن..
kerey.kz
ەل اۋزىندا قازاق وقىمىستىلارى ايتتى دەگەن سوزدەر از ەمەس. بەلگىلى عالىم، ەتنوگراف ا. سەيدىمبەك قۇراستىرعان تاريحي تۇلعا، اسقان وقىمىستى شوقان بابامىزدىڭ تاپقىر سوزدەرىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.
* * *
ومبىعا وقۋعا جۇرەر الدىندا بالا شوقان اكەسىنىڭ ەل ءىشى ماسەلەسىن شەشۋدەگى كەيبىر وكتەم، وجار قىلىقتارىنا كوڭىلى تولماي، «وقۋعا بارمايمىن» دەپ قيعىلىق سالسا كەرەك. تىپتەن كونبەي بارا جاتقان بالاسىن قاتال شىڭعىس جاردەمشى جىگىتتەرىنە بايلاتىپ الماققا ىڭعايلانىپ: «شىقپاسا كوتەرىپ اكەلىڭدەر، ارباعا تاڭىپ الامىز!» − دەيدى. سوندا دارمەنى تاۋسىلعان شوقان اكەسىنە: «بايلاتپا! ابىلاي تۇقىمىنان بايلانعاندار مەن ايدالعاندار جەتەرلىك بولعان!» − دەپ ءتىل قاتادى.
بالا دا بولسا اقيقات ءسوزدى ايتىپ تۇرعان بالاسىنان توسىلعان اكە دەرەۋ شوقاندى بوساتتىرىپ جىبەرەدى.
* * *
پەتەربۋرگتە سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ءبىر جاۋاپتى قىزمەتكەرى شوقانمەن تانىسا تۇرىپ: «ءسىز راسىمەن ءتىرىسىز بە؟! قاشعارعا باردى دەگەنى راس پا ءوزى؟ الدە، بەرگى جاعىندا تاسالانىپ جاتىپ، وتكەن-كەتكەننەن مالىمەت جيناپ قايتىپ كەلدىڭىز بە؟» − دەپ قىرشاڭقى سۇراق قويادى.
سوندا، شوقان شامدانباي، جايدارى قالپىن ساقتاي تۇرىپ: «راس ايتاسىز. ءسىزدىڭ الدىڭىزدا مەن ەمەس، مەنىڭ ەلەسىم تۇر. ال، قاشعار ساپارىنا كەلەتىن بولساق، دەنەم ءالى ومبىدا، جانىم قاشعاردا. سولاردىڭ كومەگىمەن قاشعار تۋرالى ەڭبەك جازدىم!» − دەگەن ەكەن.
* * *
ورىس گەوگرافيالىق قوعامىنىڭ ماجىلىسىندە بىرنەشە ساعات بويىنا قاشعار ساپارى تۋرالى بايانداما جاساعان شوقانعا قويىلعان سۇراقتار دا از بولماپتى. كوبىسى تاڭدانىپ وتىرسا، ەندى ءبىرازى كۇدىكپەن قارايدى. تىڭداۋشىلاردىڭ ورتاسىندا وتىرعان، عىلىم الەمىنەن الىستاۋ ءبىر سىلقىم ايەل شوقانعا فرانتسۋز تىلىندە: «ازيالىقتار بىرنەشە ايەل الادى دەۋشى ەدى. ءسىزدىڭ نەشە ايەلىڭىز بار؟» − دەپ سۇراق قويادى.
سوندا، شوقان ءبىر ءسات تە توسىلماستان، فرانتسۋز تىلىندە: «شىعىستا كوپ ايەل الاتىن ءداستۇردىڭ بارى راس. ازىرشە ءوزىمنىڭ جالعىز عانا جارىم بار. ول − عىلىم»، − دەگەن ەكەن.
* * *
مامىر ايىنداعى شەرۋ كەزىندە شوقان ءبىر كىنازبەن ابايلاماي سوقتىعىسىپ قالادى. سۇر شەكپەندى جاتجۇرتتىققا كىناز ىتىرىنا قاراپ: «وسى ەلدىڭ ءىشىن نەگە تازارتپايدى ەكەن؟!» − دەپتى.
سوندا، شوقان كىدىرمەستەن: «ال، ءسىز ءرازيننىڭ ەل ءىشىن قالاي تازارتقانىن وقىماپ پا ەدىڭىز؟» − دەپ ىلە جاۋاپ قاتادى. بۇل جاۋاپتىڭ ءمانىسى، سونىڭ الدىندا عانا بەلگىلى تاريحشى ن.ي. كوستوموروۆتىڭ ستەپان رازين كوتەرىلىسى تۋرالى «بۋنت ستەنكي رازينا» دەگەن كىتابى جارىق كورسە كەرەك.
* * *
ومبى زيالىلارى باس قوسقان كەشتە استرونوم، ساياحاتشى عالىم ەدۋارد سترۋۆە ءسوز سويلەپ تۇرىپ، «تۇرعىلىقتى قازاقتار رەسەيدەن قونىس اۋدارعان كازاكتاردى جەك كورەدى» دەگەن ءسوزدى ايتىپ قالادى. مۇنى جاقتىرماعان شوقان دەرەۋ ورنىنان اتىپ تۇرىپ: «تۇرعىلىقتى قازاقتار قونىس اۋدارۋشى كازاكتاردى جەك كورەدى دەگەن ءسوز بەكەر. مەن قازاقپىن، كازاك دوسىمنىڭ قۇرمەتىنە توست كوتەرىپ، ونى سۇيەمىن!» – دەپ، جانىندا وتىرعان گ.ن. پوتانيندى قۇشاعىنا الىپ، قۇشىرلانا سۇيگەن ەكەن.
دەرەك كوزى: e-history.kz
پىكىر قالدىرۋ