ИСЛАМҒА ДЕЙІН ОРТАЛЫҚ АЗИЯНЫҢ ДІНИ ЖАҒДАЙЫ ҚАНДАЙ ЕДІ?

Ruhaniyat Tarih Qazaq şejiresi

ISLAMĞA DEYİN ORTALIQ AZIYANIÑ DİNI JAĞDAYI QANDAY EDİ?

kerey.kz

| Aug 7, 2017

Orhon jazularındağı: «Kök Täñiri aspan men jerdi jaratqanda, arasına adam balasın jarattı» degen joldar köne türkilerdiñ bir Täñirge sengenindigin bildiredi. Sonday-aq, H ğasırdıñ alğaşqı jartısında Sır boyına kelgen ibn Fadlan da türkilerdiñ «basın kökke sozıp, «bir Täñir» dep minäjat qılatının» habarlaydı. Osınday köne derekterge qarap arğı türkilerdiñ senimi – bir Täñir bolğanın bajaylauğa boladı. Äytkenmen, türkilerdiñ keybir ru-taypaları kele-kele özge din nasihatşılarınıñ ıqpalımen Täñirden basqa da dini senimderdi qabıldağan.

Mısalı, Äl-Idrisidiñ «Nuzhat äl-muştaq fi-ihtiraq äl-afaq» attı şığarmasında Ortalıq Qazaqstanda ornalasqan Lalan qalasınıñ twrğındarınıñ pwtqa tabınatının, qimaqtardıñ mäjusi dinin wstanatının, Haqan qimaqtarınıñ künge minäjat etetinin, Azkiş türkileriniñ säule şığaratın barlıq zattarğa qwlşılıq qılatının, al türkeşterdiñ otqa tabınatının jetkizedi. Al, Zäkäriya ibn Kazunidiñ (1203-1283) «Äsar äl-bilad ua ahbar äl-ibad» (Elder eskertkişteri jäne Allanıñ qwldarı jaylı habarlar) attı eñbeginde: «Türkiler naqtı bir dindi nasiqattamaydı. Olardıñ işinde jwldızdarğa, otqa tabınnatındar, hristian, manehey, dualister, siqırşılar bar» deydi. Sonday-aq, Ibn Kazuni osı jazbasında tatarlardıñ künge tabınatının, oğızdardıñ nasrani ekenin, qimaqtardıñ qart adamğa siınatının, Türkistan türikteriniñ pwtqa, jwldızğa, otqa jäne hristian dinin wstanatının aytadı. Qudama ibn Jağfardıñ (948 jılı q.b) «Kitab äl-haradj ua sanat äl-kitaba» («Salıq jäne hatşı öneri turalı kitap) attı jazbasında Nuşajandı mekendeytin qarlwqtardıñ köpşiligi mäjusi, keybireuleri dinsiz ekenin habarlaydı. Ibn Hordabek «Kitab äl-masalik ua-l-mamalik» (Joldar men memleketter) attı eñbeginde «toğı-oğız türkilerdi mäjusi jäne zindıq» (dinsiz) dep sipattaydı. Äl-Maqdisi (947-1000) «Ahsan at-taqasim fi marifat äl-aqalimda» Takabket jäne Harran qalasında zindıqtardıñ (dinsiz) twratının bayandaydı. Äl-Bakri (Hİ ğ) «Äl-masalik ua-l-mamalik» attı eñbeginde türkilerdiñ köpşiliginiñ maniheylikti wstanatının jetkizgen. Orta ğasırlıq tarihi derekköz «Nasabnamada» (Safi ad-din Orun Qoylaqi. Nasabnama. 27 bet) VIII ğasırda Türkistan aymağın mekendegen türkilerdiñ «muğ» (maniheyzm nemese zoroastrizm) seniminde bolğandığı bayandaladı. Körip bayqağanımızday türkiler äu basta Täñirge sengenimen, keyin basqa halıqtarmen baylanısu arqılı olardıñ din uağızşılarınıñ ıqpal etuimen türli senimderdi wstanğan. Tipti, türli senimdi wstanu türkilerdiñ ruhani ğana emes, sayasi twtasığına sına qağılğanın añğaramız. YAğni, islamğa deyin Ortalıq Aziyanı mekendegen türki halıqtarınıñ dini senimi birtwtas emes edi.

Mwhan Isahan

Kazislam.kz

Tags DİNI ISLAM Ortalıq Aziya

Attığa jol, auızdığa söz bermegen Twrım batır

kerey.kz

Är däuirde halıqtıñ pana twtar, qormal sanar qwrmetti azamattarı boladı, solardıñ biri zamanı Attığa jol, auızdığa söz bermeytin, batırlığımen halqı jaqta twrıp, mınau ortası men mekenin qorğau jolında sırt jauğa ses bolıp kelgen Twrım batırdı tuğan halqı mäñgi wmatpaydı. Twrım bala küninen baluandığımen, qamşıgerligimen atı şıqqan, eseyip at jalın tartıp mine köz alartqan jaularınıñ betin qaytarıp közge tüskendikten «bwl öñirde Twrım bar» dep sırt jaular attap baspaytın bolğan. Twrım ömiriniñ soñında ziratın qazıp, qabırın twrğızıp qoyıp qajılıq saparğa attanıp, qaytarında bügingi Semey öñiri mañına kelgende twyıqsız dünie salıp, jol joldastarı süyekte bwzbay Sarterektegi özi äzirlep ketken qabırğa jetkizip, el, jwrtına tabıs etidi. Iteli ruınıñ bir mwnşa atası Ajı güñ bolıp
JASTAR QALASINDAĞI RUHANI KEŞ: ALMATI ASPANI ABAY ÄNDERİMEN KÖMKERİLDİ

kerey.kz

Ämirbolat Qwsayınwlı Abay küni qarsañında Almatı qalasında aşıq aspan astındağı sahnada mıñdağan körermender Qazaqstan Respublikası Mädeniet jäne aqparat ministrliginiñ «Wlttıq kinonı qoldau memlekettik ortalığı» qoldauımen tüsirilgen Abaydıñ twñğış şığarmalar jinağınıñ jarıq köru tarihın bayandağan «Alğaşqı kitap» attı derekti fil'mdi tamaşaladı, dep jazadı Muztaumedia.kz. Dokudrama janrındağı bwl derekti fil'm qazaqtıñ neşe ğasırlıq ruhani tarihındağı tañ qalarlıq wlı oqiğa — 1909 jılı Peterbor qalasında Il'yas Boraganskiy baspasınan jarıq körgen Abaydıñ twñğış kitabınıñ qilı tağdırın beynelegen. Fil'm jalğız özi twtas bir älem jasap, şığarmaşılıqpen aynalısqan nebäri jiırma jıldıñ işinde qazaqtıñ tilin de, körkemdik, etikalıq tanımın da kürt özgertip, bwrın-soñdı türik jwrtı jetpegen biikke kötergen Abaydıñ alğaşqı kitabı qalay basılıp şıqtı, Abay közi tirisinde öziniñ
«Sen esirke, tınış wyıqtat, baq sözime!» /ABAY/

kerey.kz

Bizdiñ qazaqta «malğa dostıñ maldan basqa mwñı joq» – «maldan boğı ğana böten» talay jarımes Abaydıñ atına neşe türli söz aytqan. Onıñ işinde saudager ğana emes, özin “söz wstağan”, “el wstağan” sanaytındar da boldı. Bwlarğa Abaydıñ özi jauap berip ketken: «Tınış wyıqtat, sen esirke, baq sözime!». Al, anau jigit «maldıñ buımen» negizgi oyın dwrıs jetkize almağan siyaqtı. Ol, «Qwnekeñ malın şığındap, Abaydı oqıtıp, jağday jasamağanda qalay bolar edi… Biz de sol Qwnekeñ siyaqtımız…» degendi aytpaqşı boldı – au deymin… Qwnekeñ qayda, sen qayda… «Quatı küşti nwrlı söz, Quatın bilgen abaylar…» – deydi Abay. Sözdiñ quatın bilmegen öte qiın, küyip qaluıñ mümkin… Osı arada Britaniyanıñ Prem'er – ministri bolğan Bendjamin Dizraelidiñ
Tibet asqan köş ne sebepti bastaldı?

kerey.kz

1883-jılı Altaydan Jamısbay bastağan qazaqtar alğaş ret Barköl jerine köşip bardı, 1887-1891-1895 jıldarı tağıda köşip kelgender boldı. onan keyinde köşip kelgender boldı, mısalı 1912-1913 jıldarı, 1920 jıldarı, 1924-1929 jılı kelgenler boldı, olardıñ deni Altaydan bolatın. 1912 jıldan keyin manju biligi qwlap qıtay biligi ornadı, 1928 jılı bilikke kelgen Jin Şurın Altay töresi Qasımqan wlı Şäripqandı, Tarbağatay töresiniñ wlı Qızırdı, Barköl qazaq ükirdayı Äliptiñ wlı Elisqandı Ürimjide oqıttı, Elisqan zamanauy Äskeri bilim aldı, qıtay tilin üyrendi. Onı 200 adamdıq qarulı qazaqqa basşı etip onı «Şığıs Şıñjañ şegara qorğanıs otriyadı» dep atadı. 1931 jılı Qwmıl wyğırları Qojaniyazdıñ bastauında köterilis jasadı. Oqiğa Bir qıtay äsker basınıñ bir wyğır qızdı zorlıqpen äyel etip almaq
Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi

kerey.kz

Jeke arhivimnen tabılğan qwndı mwrağat «Mırjaqıp Dulatov türmede jatqanda jazğan öleñi) Bwl öleñdi 1980 – jılı Ör Altaydıñ Köktoğay audanına qarastı Düre auılında 61 jastağı Qauan Orınbasarwlı degen aqsaqal aytqanınan jeke arhivimde saqtalıp qalğanınan tauıp oqırmanmen bölisip otırmın. Ay, qwday – au, aqqa jaq, Öziñi ayan men naqaq. Aqiqat degen jolıñnın, Abıroyıñdı aşpa haq. Ayatbenen qadısqa, Alla niet aq iske. Jan almasam joq edi-au, Jaza tartsın degen baq. Meni sottap baylatıp, Zığırdandı qaynatıp. Masayrasın mäz bolıp, Qinağandı öziñ tap Jaqın jerden jau şığıp, Maqül isten dau şığıp. Dwşpan üstap qolımnan, Itter tistep tonımnan. Jaman tosu bolğan şaq, Tütqın bolıp tarığıp, Jalğız jatıp zarığıp, Aşu qısıp oydı alıp, Dert jäyilip boydı