Ruhaniyat Tarih Qazaq şejiresi

ISLAMĞA DEYİN ORTALIQ AZIYANIÑ DİNI JAĞDAYI QANDAY EDİ?

kerey.kz

 |  Aug 7, 2017

     Orhon jazularındağı: «Kök Täñiri  aspan men jerdi jaratqanda, arasına adam balasın jarattı» degen joldar köne türkilerdiñ bir Täñirge sengenindigin bildiredi. Sonday-aq, H ğasırdıñ alğaşqı jartısında Sır boyına kelgen ibn Fadlan da türkilerdiñ «basın kökke sozıp, «bir Täñir» dep minäjat qılatının» habarlaydı. Osınday köne derekterge qarap arğı türkilerdiñ senimi – bir Täñir bolğanın bajaylauğa boladı. Äytkenmen, türkilerdiñ keybir ru-taypaları kele-kele özge din nasihatşılarınıñ ıqpalımen Täñirden basqa da dini senimderdi qabıldağan.                                              

 Mısalı, Äl-Idrisidiñ «Nuzhat äl-muştaq fi-ihtiraq äl-afaq» attı şığarmasında Ortalıq Qazaqstanda ornalasqan Lalan qalasınıñ twrğındarınıñ pwtqa tabınatının, qimaqtardıñ mäjusi dinin wstanatının, Haqan qimaqtarınıñ künge minäjat etetinin, Azkiş türkileriniñ säule şığaratın barlıq zattarğa qwlşılıq qılatının, al türkeşterdiñ otqa tabınatının jetkizedi. Al, Zäkäriya ibn Kazunidiñ (1203-1283) «Äsar äl-bilad ua ahbar äl-ibad» (Elder eskertkişteri jäne Allanıñ qwldarı jaylı habarlar) attı eñbeginde: «Türkiler naqtı bir dindi nasiqattamaydı. Olardıñ işinde jwldızdarğa, otqa tabınnatındar, hristian, manehey, dualister, siqırşılar bar» deydi. Sonday-aq, Ibn Kazuni osı jazbasında tatarlardıñ künge tabınatının, oğızdardıñ nasrani ekenin, qimaqtardıñ qart adamğa siınatının, Türkistan türikteriniñ pwtqa, jwldızğa, otqa jäne hristian dinin wstanatının aytadı.  Qudama ibn Jağfardıñ (948 jılı q.b) «Kitab äl-haradj ua sanat äl-kitaba» («Salıq jäne hatşı öneri turalı kitap) attı jazbasında Nuşajandı mekendeytin qarlwqtardıñ köpşiligi mäjusi, keybireuleri dinsiz ekenin habarlaydı. Ibn Hordabek «Kitab äl-masalik ua-l-mamalik» (Joldar men memleketter) attı eñbeginde «toğı-oğız türkilerdi mäjusi jäne zindıq» (dinsiz) dep sipattaydı. Äl-Maqdisi (947-1000) «Ahsan at-taqasim fi marifat äl-aqalimda» Takabket jäne Harran qalasında zindıqtardıñ (dinsiz) twratının bayandaydı. Äl-Bakri (Hİ ğ) «Äl-masalik ua-l-mamalik» attı eñbeginde türkilerdiñ köpşiliginiñ maniheylikti wstanatının  jetkizgen.  Orta ğasırlıq tarihi derekköz «Nasabnamada» (Safi ad-din Orun Qoylaqi. Nasabnama. 27 bet) VIII ğasırda Türkistan aymağın mekendegen türkilerdiñ «muğ» (maniheyzm nemese zoroastrizm) seniminde bolğandığı bayandaladı. Körip bayqağanımızday türkiler äu basta Täñirge sengenimen, keyin basqa halıqtarmen baylanısu arqılı olardıñ din uağızşılarınıñ ıqpal etuimen türli senimderdi wstanğan. Tipti, türli senimdi wstanu türkilerdiñ ruhani ğana emes, sayasi twtasığına sına qağılğanın añğaramız. YAğni, islamğa deyin Ortalıq Aziyanı mekendegen türki halıqtarınıñ dini senimi birtwtas emes edi.    

Mwhan Isahan  

 Kazislam.kz