رۋحانيات تاريح قازاق شەجىرەسى

يسلامعا دەيىن ورتالىق ازيانىڭ ءدىني جاعدايى قانداي ەدى؟

kerey.kz

 |  Aug 7, 2017

     ورحون جازۋلارىنداعى: «كوك ءتاڭىرى  اسپان مەن جەردى جاراتقاندا، اراسىنا ادام بالاسىن جاراتتى» دەگەن جولدار كونە تۇركىلەردىڭ ءبىر تاڭىرگە سەنگەنىندىگىن بىلدىرەدى. سونداي-اق، ح عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا سىر بويىنا كەلگەن يبن فادلان دا تۇركىلەردىڭ «باسىن كوككە سوزىپ، «ءبىر ءتاڭىر» دەپ ءمىناجات قىلاتىنىن» حابارلايدى. وسىنداي كونە دەرەكتەرگە قاراپ ارعى تۇركىلەردىڭ سەنىمى – ءبىر ءتاڭىر بولعانىن باجايلاۋعا بولادى. ايتكەنمەن، تۇركىلەردىڭ كەيبىر رۋ-تايپالارى كەلە-كەلە وزگە ءدىن ناسيحاتشىلارىنىڭ ىقپالىمەن تاڭىردەن باسقا دا ءدىني سەنىمدەردى قابىلداعان.                                              

 مىسالى، ءال-ءيدريسيدىڭ «نۋزحات ءال-مۋشتاق في-يحتيراق ءال-افاق» اتتى شىعارماسىندا ورتالىق قازاقستاندا ورنالاسقان لالان قالاسىنىڭ تۇرعىندارىنىڭ پۇتقا تابىناتىنىن، قيماقتاردىڭ ءماجۋسي ءدىنىن ۇستاناتىنىن، حاقان قيماقتارىنىڭ كۇنگە ءمىناجات ەتەتىنىن، ازكيش تۇركىلەرىنىڭ ساۋلە شىعاراتىن بارلىق زاتتارعا قۇلشىلىق قىلاتىنىن، ال تۇركەشتەردىڭ وتقا تابىناتىنىن جەتكىزەدى. ال، زاكاريا يبن كازۋنيدىڭ (1203-1283) «ءاسار ءال-بيلاد ۋا احبار ءال-يباد» (ەلدەر ەسكەرتكىشتەرى جانە اللانىڭ قۇلدارى جايلى حابارلار) اتتى ەڭبەگىندە: «تۇركىلەر ناقتى ءبىر ءدىندى ناسيقاتتامايدى. ولاردىڭ ىشىندە جۇلدىزدارعا، وتقا تابىنناتىندار، حريستيان، مانەحەي، دۋاليستەر، سيقىرشىلار بار» دەيدى. سونداي-اق، يبن كازۋني وسى جازباسىندا تاتارلاردىڭ كۇنگە تابىناتىنىن، وعىزداردىڭ ناسراني ەكەنىن، قيماقتاردىڭ قارت ادامعا سيىناتىنىن، تۇركىستان تۇرىكتەرىنىڭ پۇتقا، جۇلدىزعا، وتقا جانە حريستيان ءدىنىن ۇستاناتىنىن ايتادى.  قۋداما يبن جاعفاردىڭ (948 جىلى ق.ب) «كيتاب ءال-حارادج ۋا سانات ءال-كيتابا» («سالىق جانە حاتشى ونەرى تۋرالى كىتاپ) اتتى جازباسىندا نۋشاجاندى مەكەندەيتىن قارلۇقتاردىڭ كوپشىلىگى ءماجۋسي، كەيبىرەۋلەرى ءدىنسىز ەكەنىن حابارلايدى. يبن حوردابەك «كيتاب ءال-ماساليك ۋا-ل-ماماليك» (جولدار مەن مەملەكەتتەر) اتتى ەڭبەگىندە «توعى-وعىز تۇركىلەردى ءماجۋسي جانە زيندىق» ء(دىنسىز) دەپ سيپاتتايدى. ءال-ماقديسي (947-1000) «احسان ات-تاقاسيم في ماريفات ءال-اقاليمدا» تاكابكەت جانە حارران قالاسىندا زيندىقتاردىڭ ء(دىنسىز) تۇراتىنىن باياندايدى. ءال-باكري ء(حى ع) «ءال-ماساليك ۋا-ل-ماماليك» اتتى ەڭبەگىندە تۇركىلەردىڭ كوپشىلىگىنىڭ مانيحەيلىكتى ۇستاناتىنىن  جەتكىزگەن.  ورتا عاسىرلىق تاريحي دەرەككوز «ناسابنامادا» (سافي اد-دين ورۋن قويلاقي. ناسابناما. 27 بەت) VIII عاسىردا تۇركىستان ايماعىن مەكەندەگەن تۇركىلەردىڭ «مۋع» (مانيحەيزم نەمەسە زورواستريزم) سەنىمىندە بولعاندىعى باياندالادى. كورىپ بايقاعانىمىزداي تۇركىلەر ءاۋ باستا تاڭىرگە سەنگەنىمەن، كەيىن باسقا حالىقتارمەن بايلانىسۋ ارقىلى ولاردىڭ ءدىن ۋاعىزشىلارىنىڭ ىقپال ەتۋىمەن ءتۇرلى سەنىمدەردى ۇستانعان. ءتىپتى، ءتۇرلى سەنىمدى ۇستانۋ تۇركىلەردىڭ رۋحاني عانا ەمەس، ساياسي تۇتاسىعىنا سىنا قاعىلعانىن اڭعارامىز. ياعني، يسلامعا دەيىن ورتالىق ازيانى مەكەندەگەن تۇركى حالىقتارىنىڭ ءدىني سەنىمى ءبىرتۇتاس ەمەس ەدى.    

مۇحان يساحان  

 Kazislam.kz