2019 jılı 20 naurızda Almatıdağı Wlttıq kitaphanada qazaq tarihındağı Wlt azattığı köterilisi basşılarınıñ biri – Ospan batır Silämwlınıñ (1899-1951) tuğanına 120 jıl toluına arnalğan baspasöz konferenciyası bolıp ötti.
Täuelsizdikke degen wmtılıstardı däriptep, nasihattau, wlttıñ wlı twlğaların ardaqtau – Elbası tikeley qolğa alıp otırğan Ruhani jañğıru bağdarlamasındağı bastı qadamdarınıñ bir parası ekeni dausız.
Jiın barısında konferenciyanı wyımdastıruşı «Er Jänibek qorınıñ» törağası Jeñis Türkiyawlı wlt azattığı jolında janın qiğan Ospan batırdıñ 120 jıldığın keñ kölemde atap ötude osı jılğa arnalğan is-şaralarmen resmi tanıstırıp ötti. Atap aytqanda:
Osı jiılıspen bastalğan bwl şara säuir ayınan bastap jas aqındar arasında müşäyra, BAQ boyınşa üzdik jariyalanımdar, Qazaq küresinen respublikalıq turnir, aqındar aytısı, universitetterde jastarmen kezdesu, batırdıñ küreske tolı ömiri jayında Ş.Ş. Ualihaov atındağı Tarih jäne etnografiya inistutımen birlesip monografiya qwrastıru, ŞQO-da as beru, qazaqtar qonıstanğan Europa, Aziya elderinde de şaralar ötkizu siyaqtı igi istermen jalğasın tappaq.
Jiınğa arnayı şaqırılğan qwrmetti qonaqtar arasınan Qabdeş Jwmadilov, Järken Bödeş, Ziyabek Qabıldinov,Jädi Şäkenwlı, Jürsin Ermen, Temirhan Tebegenov Örken Näbiwlı siyaqtı qazaqtıñ ziyalı qauım ökilderi, aqın, jazuşılar men ğalımdar bayandama jasadı. Radio-telearnalar men gazet-jurnaldardan BAQ ökilderi qatınastı.
Ospan batır ömir sürgen däuirdegi qoğamdıq jağdayğa toqtalsaq: HH ğ. bas kezinen Qıtaydıñ Şıñjan ölkesin mekendegen qazaqtar ömirinde qoğamdıq-sayasi oqiğalar Qıtay bileuşileri jürgizgen sayasat saldarınan kürt şielenise tüsti. 1940 j. qañtar ayında Altaydağı ruhani kösem Aqıt qajı Ülimjiwğlı wstaladı. Esimhan bastağan el azamattarı audan äkimi bastağan 11 adamdı öltirip Altay töñkerisiniñ alğaşqı oğın attı.
Köterilis arada on ayğa sozılğan kelisimniñ teñsiz şarttarımen uaqıtşa bolsa da toqırağan edi. Ospan ğana qaru tapsırudan bas tartadı. 1941 j. mausım ayında köterilis qayta bwrq ete tüsti. Bwl jolğı köterilisti Ospan Silämwlı bastağan edi. Ospannıñ jeñisimen ayaqtalıp, qıruar qaru-jaraq oljağa alınıp, qazaq jasağı küşeye tüsedi.
Osı kezeñde Şıñjanğa ielik etuge, ıqpalın jürgizuge degen ärtürli müddelerdiñ arasında, dälirek aytqanda, bir jağınan Gomindañnıñ, jergilikti başısı Şıñ-Şısaydıñ, kelesi jağınan Sovet ükimeti, Amerikamen Wlıbritaniyanıñ jürgizgen qitwrqı sayasattarınıñ toğısında Ospan batır şın mänindegi kürmeui qiın sayasi ahualdıñ ortasında qaladı. Sovet ükimeti Moñğoliyanı arağa salıp, öz sayasatın jürgizuge tırıstı.1944 j. I.Stalin Moñğoliya ükimeti basşısı H.Çoybalsandı kommunistik sayasattı keñeytu üşin Ospandı jaqtas etuge paydalanıp, kezdesu wyımdastırdı. Gomindañ ükimeti öz paydası üşin Ospanğa 1945 j. Sarsümbede gubernatorlıq qızmet wsınadı. Bir jıldıñ işinde ükimetterdiñ şın piğılın tanıp bilgen soñ qızmetten bas tartıp, köterilisin qayta jalğastırdı. Bileuşiler özara ımıralasıp «Şığıs Türkistan», «Üş aymaq» dep atalatın quırşaq ükimetter de qwrdı.
1950 j. kökteminen qolğa tüsiruge şındap wmtılğan qarulı küş Ospan batırdı 1951 j. aqpan ayınıñ 19 küni Gansu ölkesiniñ Hayzı degen jerinde qorşauğa alıp, qapıda qolğa tüsiredi. Ürimji türmesine äkelip qamap, wzaq tergep, ükim şığarıp 1952 j. säuirdiñ 29 küni Ürimji qalasında köpşilik aldında atıp öltirdi.1953 j. qañtardıñ 12-sinde Ospan batırdıñ Ürimjidegi süyegin aluğa rwqsat etilip, tuğan mekeni Köktoğay audanınıñ Kürti auılındağı Tamırlığa äkelip jerledi.
Arada 40 jıl ötken soñ derbestik üşin janın qiğan basqaday batırlardıñ qatarında Ospan batırdıñ da ör ruhı qayta janıp, Qazaq Eliniñ täuelsizdik aluımen ayaqtaldı deuge äbden negiz bar.
Ospan batırdıñ 120 jıldığın atap ötuge arnap elimizdiñ är öñirinde jäne şet eldegi qazaqtar şoğırlana qonıstanğan ölkelerde auqımdı is-şaralar ötkizu josparlanğan.
Kerey.kz
Pikir qaldıru